Του ΓΙΑΝΝΗ ΤΟΥΝΤΑ, αν. καθηγητή Κοινωνικής Ιατρικής, Κέντρο Μελετών Υπηρεσιών Υγείας Ιατρικής Σχολής Πανεπιστημίου Αθηνών, προέδρου ΕΟΦ
Η σχέση της υγείας με την εργασία έχει γίνει αντικείμενο μελέτης από πολύ παλιά.
Ο Ιπποκράτης περιγράφει ειδικές παθολογικές καταστάσεις σε εργαζόμενους σε ορυχεία, καθώς και τοξικές επιδράσεις του μολύβδου μετά από επαγγελματική έκθεση. Πολύ αργότερα, στις αρχές του 18ου αιώνα, ο Ιταλός τοξικολόγος Bernardini Ramazzini (1633-1741) έθεσε τις βάσεις της σύγχρονης βιομηχανικής τοξικολογίας, ενώ ο Αγγλος γιατρός Percival Pott (1714-1788) περιέγραψε για πρώτη φορά επαγγελματικό καρκίνο στα τέλη του 18ου αιώνα. Η επίδραση του επαγγέλματος στη θνησιμότητα μελετήθηκε για πρώτη φορά στην Αγγλία το 1841 από τον William Farr, ο οποίος κατέγραψε αυξημένη θνησιμότητα στους εργάτες ορυχείων. Στη σύγχρονη εποχή, παρά την εξάλειψη των εφιαλτικών συνθηκών εργασίας των περασμένων αιώνων, τουλάχιστον στις αναπτυγμένες χώρες, η εργασία συνεχίζει να επιδρά με πολλούς τρόπους στην κατάσταση της υγείας.
Η εργασία επηρεάζει την υγεία έμμεσα και άμεσα. Εμμεσα, διαμορφώνοντας σε σημαντικό βαθμό το εισόδημα, το οποίο επιδρά αποφασιστικά στην υγεία. Επίσης, η εργασία επιδρά στην ψυχοκοινωνική ανάπτυξη και ωρίμανση, στο βασικό προσανατολισμό και στον εγκοινωνισμό του ατόμου. Ακόμα, η εργασία αποτελεί μέτρο κοινωνικής κατάταξης και κοινωνικής αναγνώρισης. Τέλος, ένα μεγάλο μέρος της κοινωνικής δραστηριότητας και της ψυχολογικής εμπειρίας συντελείται στο εργασιακό περιβάλλον.
Σε ό,τι αφορά τις άμεσες επιδράσεις, η εργασία μπορεί να έχει σχετικά ήπιες και άτυπες επιδράσεις στην υγεία, προκαλώντας ποικίλα συμπτώματα και επηρεάζοντας το γενικότερο αίσθημα ευεξίας, ή να έχει σοβαρές βλαπτικές επιδράσεις. Σε ορισμένες περιπτώσεις, οι βλαπτικές επιδράσεις αφορούν συγκεκριμένη νοσολογική οντότητα, όπως συμβαίνει στην περίπτωση των εργατικών ατυχημάτων και των επαγγελματικών νόσων, αλλά και νοσημάτων σχετιζόμενων με την εργασία. Σήμερα, εκτιμάται ότι ένα ποσοστό μεταξύ 40 και 50% του παγκόσμιου πληθυσμού εκτίθεται σε επαγγελματικούς κινδύνους φυσικού, χημικού, βιολογικού, ψυχοκοινωνικού ή εργονομικού χαρακτήρα.
Σε άλλες περιπτώσεις, η εργασία εμφανίζεται ως παράγοντας που επιβαρύνει φυσιολογικές λειτουργίες ή επιδεινώνει υπάρχουσες παθολογικές καταστάσεις. Αντίστροφα, η υγεία επηρεάζει επίσης την εργασία. Η ικανότητα του ατόμου για συγκεκριμένη μορφή εργασίας εξαρτάται, πολλές φορές καθοριστικά, από το επίπεδο της υγείας του. Τα ζητήματα της υγείας, των χρόνιων ασθενών, της απασχόλησης και του αποκλεισμού, είναι πολυκαθοριζόμενα και υπάρχει ισχυρή αλληλεπίδραση εργασίας-υγείας. Η ασθένεια και η ανικανότητα περιορίζουν τη συμμετοχή στην εργασία. Στην Ε.Ε. επηρεάζεται ένα στα έξι άτομα σε ηλικία απασχόλησης, ενώ υπάρχει μια αύξηση του ρυθμού εμφάνισης της ανικανότητας από 5% στα νεαρά άτομα σε 40% στην ηλικία συνταξιοδότησης. Οι ασθένειες, ο ανθυγιεινός τρόπος ζωής, τα εργατικά ατυχήματα και κοινωνικο-οικονομικοί παράγοντες συμβάλλουν στις χρόνιες ασθένειες και στην ανικανότητα.
Η συμμετοχή επίσης στην αγορά εργασίας επηρεάζεται από την κατάσταση της υγείας. Το 78% των ατόμων με χρόνιες ασθένειες είναι εκτός εργασίας, ενώ το αντίστοιχο ποσοστό για άτομα χωρίς χρόνιες ασθένειες είναι 27%. Είναι δε σαφές ότι λόγω της οικονομικής κρίσης τα φαινόμενα αυτά θα επιδεινωθούν στο προσεχές μέλλον, γεγονός που απαιτεί την άσκηση στοχευμένων κοινωνικών πολιτικών για την αντιμετώπιση των προβλημάτων που θα προκύψουν.
Εργασιακό περιβάλλον και υγεία
Η είσοδος στον 21ο αιώνα επιφυλάσσει ραγδαίες αλλαγές στην εργασία. Οι εθνικές αγορές ενοποιούνται κάτω από τη διαδικασία της παγκοσμιοποίησης δίνοντας τη δυνατότητα μετακίνησης προϊόντων και εργαζομένων. Επιπλέον δημιουργούνται νέες μορφές απασχόλησης, όπως η μερική και περιστασιακή απασχόληση, ενώ θεσμοθετούνται ελαστικές μορφές εργασίας και η ενοικίαση των εργαζομένων. Η δε οικονομική κρίση έρχεται να επιτείνει τις αλλαγές αυτές, ιδιαίτερα στις χώρες που την υφίστανται πιο έντονα, όπως η Ελλάδα.Εργασία και προαγωγή υγείας Του ΓΙΑΝΝΗ ΤΟΥΝΤΑ, αν. καθηγητή Κοινωνικής Ιατρικής, Κέντρο Μελετών Υπηρεσιών Υγείας Ιατρικής Σχολής Πανεπιστημίου Αθηνών, προέδρου ΕΟΦ
Οι χώροι εργασίας συνιστούν προνομιακούς τόπους για την ανάπτυξη προγραμμάτων προαγωγής υγείας, καθώς οι άνθρωποι περνούν εκεί το ένα τρίτο της ζωής τους ως εργαζόμενοι.
Με γνώμονα αυτό δημιουργήθηκε το Εθνικό Δίκτυο Προαγωγής Υγείας στους Χώρους Εργασίας, το οποίο αποσκοπεί στην «ανάπτυξη υποστηρικτικών υποδομών για την προαγωγή υγείας στους χώρους εργασίας σε εθνικό επίπεδο». Το όραμά του εκφράζεται με το μήνυμα «υγιείς εργαζόμενοι σε υγιείς επιχειρήσεις και οργανισμούς» και οι δραστηριότητές του στοχεύουν στην πρόληψη ασθενειών στους χώρους εργασίας, στην ενίσχυση παραγόντων που προάγουν την υγεία και στη βελτίωση της ψυχικής, σωματικής και κοινωνικής ευεξίας.
Στο πλαίσιο των ευρύτερων ευρωπαϊκών πρωτοβουλιών για την προαγωγή της υγείας στην εργασία πραγματοποιήθηκε πρόσφατα έρευνα για τους νέους και αναδυόμενους κινδύνους στις επιχειρήσεις. Οι βασικότεροι προβληματισμοί των ευρωπαϊκών επιχειρήσεων εστιάζουν στα ατυχήματα, στα μυοσκελετικά προβλήματα και στο άγχος που σχετίζεται με την εργασία. Τις ευρωπαϊκές επιχειρήσεις απασχολούν επιπλέον η παρενόχληση και ο εκφοβισμός κατά τη διάρκεια της εργασίας.
Παρά τους κινδύνους αυτούς μόνο το 1/3 των επιχειρήσεων στην Ευρωπαϊκή Ενωση αναφέρουν ότι έχουν θεσπίσει διαδικασίες για την αντιμετώπιση των ψυχοκοινωνικών κινδύνων. Οι νότιες χώρες φαίνονται λιγότερο ευαισθητοποιημένες, με εξαίρεση την Ισπανία, ενώ η αντιμετώπιση των κινδύνων αυτών είναι πιο συχνή στα επαγγέλματα υγείας και στα επαγγέλματα που ορίζονται ως κοινωνικά λειτουργήματα. Οι ψυχοκοινωνικοί κίνδυνοι στην εργασία αντιμετωπίζονται κυρίως παρέχοντας κατάρτιση και εφαρμόζοντας αλλαγές στην οργάνωση της εργασίας. Ως εμπόδια για την αντιμετώπιση των ψυχοκοινωνικών κινδύνων αναφέρονται η ευαίσθητη φύση του ζητήματος σε συνδυασμό με την έλλειψη της κατάλληλης ενημέρωσης. Τέλος, τονίζεται ότι βασική προϋπόθεση για την εφαρμογή μέτρων είναι η εκπροσώπηση και η συμμετοχή των εργαζομένων στις σχετικές πρωτοβουλίες.
Για την αντιμετώπιση αυτών των προβλημάτων υπήρξε πρόσφατη πρωτοβουλία του Ευρωπαϊκού Δικτύου για την Προαγωγή Υγείας στους Χώρους Εργασίας (8η κατά σειρά) με τίτλο «Εργασία σε αρμονία με τη ζωή - Η Ευρώπη σε κίνηση». Η ευρωπαϊκή αυτή εκστρατεία στοχεύει στο να τονίσει τη σημασία των παραγόντων που προκαλούν στρες στο εργασιακό περιβάλλον και να αναδείξει αποτελεσματικούς τρόπους μείωσης του εργασιακού στρες. Για το σκοπό αυτό προτείνονται συγκεκριμένες στρατηγικές με ευθύνη κυρίως της διοίκησης ανθρώπινων πόρων, οι οποίες στοχεύουν στην υποστήριξη του προσωπικού, στις αμφίδρομες επικοινωνιακές δομές, στην επανάκτηση του εργασιακού ελέγχου, στο ευέλικτο ωράριο εργασίας και στην ενεργό εμπλοκή των εργαζομένων. Το πρόγραμμα υλοποιείται και στη χώρα μας υπό την ευθύνη του Εθνικού Δικτύου Προαγωγής Υγείας στους Χώρους Εργασίας, στο οποίο συμμετέχουν σημαντικές επιχειρήσεις και οργανισμοί του δημόσιου και ιδιωτικού τομέα.





