Κεφ. 2
"Έπος": Μια προομηρική ποίηση
Η πολλαπλή λειτουργία της
(Οι πληροφορίες Ο ποιητής Οι ήρωες)
Επειδή η διαπραγμάτευση, της "ιστορικότητας" για τα στοιχεία του έπους, μας έφερε σ' ένα δρόμο έρευνας,ο οποίος μας αποκάλυψε, ότι πράγματι, κάποια στοιχεία αληθινής ιστορικής δράσης, μεταφέρονται στο έπος, με συνέπεια αυτά τα κείμενα να μην αποτελούν μόνο, μια ποιητική απόδοση της μυθολογίας, αλλά κάτι διαφορετικό: "ένα πλούσιο και ποικιλόμορφο, ταμείο μνήμης", πρέπει να επιχειρήσουμε μια μικρή προσέγγιση, σ' αυτή την κατεύθυνση, η οποία έχει να μας δώσει πολλά στην κατανόηση της "Οδύσσειας"...
Στην "Μυριόβιβλο" ο Φώτιος μας ενημερώνει ότι υπήρξαν αρκετά έπη, με διαφορετικούς ποιητές και θέματα, που ήταν στην διάθεση του αρχαίου αναγνώστη και ότι ανάμεσα σ' αυτά, εντάσσονταν τα δύο έπη του Ομήρου, αλλά και κάποια άλλα, που θεωρούνταν δικά του.
Υπήρχαν:
1) "Τιτανομαχία" του Αρκτίνου (ή του Εύμηλου)
2) "Οιδιπόδεια" του Κιναίθωνα
3) "Θηβαϊδα" του Ομήρου (το αναφέρει ο Παυσανίας)
4) "Επίγονοι" του Ομήρου
5) "Κύπρια" 11 βιβλία, του Ηγησίνου ή του Στασίνου
6) "Αιθιοπίδα" (συνεχίζει την Ιλιάδα) του Αρκτίνου
7) "Μικρά Ιλιάδα" του Λέσχη
8) "Ιλίου Πέρσις" του Αρκτίνου
9) "Νόστοι" του Αγία, του Τροιζήνιου
10) "Οδύσσεια" του Ομήρου
11) "Τηλεγόνεια" του Ευγάμμωνα
12) "Οιχαλίας άλωσις" του Κρεωφύλου
13) "Φορωνίς"
14) "Δαναϊς"
15) "Μινωάς"
(Ο Ηρόδοτος αναφέρει επίσης την "Φωκαϊδα", ενώ ο Παυσανίας την "Θεσπρωτίδα").
Αν λάβουμε σοβαρά υπόψη την πληροφορία αυτή,για τον αριθμό των επών, που μνημονεύονται, και το γεγονός ότι σε πολλά απ' αυτά, τα θέματά τους αφορούσαν γεγονότα πριν τα τρωϊκά, ενώ σε μας, σήμερα, δεν έχει σωθεί τίποτε από την προομηρική ποιητική παράδοση, τότε έχει μεγάλη αξία να δούμε αν ο ίδιος ο Όμηρος αναγνωρίζει την ύπαρξη τέτοιας ποίησης, τον ρόλο που της δίνει, μέσ' στην κοινωνία και γενικά να παρατηρήσουμε πως περιγράφει τους προομηρικούς "τραγουδιστές".
Η ποιητική παράδοση πριν τον Όμηρο
Η μαρτυρία του Ομήρου κατατίθεται και στα δύο έπη του αφού γίνεται αναφορά, για μια ποίηση που ήταν σ' όλους γνωστή και κυρίως στον ποιητή Όμηρο.
Έτσι στην "Ιλιάδα" στην Β-594 κάνει λόγο για τον ποιητή Θάμυρι, που τα έβαλε με τις Μούσες και τον τύφλωσαν.
Στην Ζ-357 η Ελένη μέσα στην Τροία, λέει στο Πάρη "ότι θα γίνουν τραγούδι που θα το λένε οι μελλοντικές γενιές" δηλώνοντας έτσι προφητικά το τι επακολούθησε και φανερώνοντας πως υπήρχε η ποίηση που είχε μια τέτοια λειτουργία (θεματολόγιο).
Στην Ι-186, όταν η αντιπροσωπεία του Αγαμέμνονα πάει να συναντήσει τον Αχιλλέα στην σκηνή του, για συμφιλίωση, τον βρίσκουν εκεί να παίζει την φόρμιγγα και να "τραγουδά τις δόξες των ανδρών", εννοώντας παλαιά έπη, που ήδη είχαν ως θέμα τους τα κατορθώματα ηρώων. Το τραγούδι συνοδεύει μουσική...
Επίσης στην Ω-720 αναφέρονται οι αοιδοί:
"...τόν μέν {επειτα τρητο~ις [εν λεχέεσι θέσαν, παρά δ΄ ε#ισαν [αοιδούς θρήνων [εξάρχους, ο|ι τε στονόεσσαν [αοιδήν ο]ι μέν {αρ [εθρήνεον..." (αυτόν έπειτα τον Έκτορα) ακούμπησαν σε σκαλιστό κρεβάτι κι έβαλαν να καθίσουν δίπλα του οι τραγουδιστές, που το λυπητερό τραγούδι θ' αρχινούσαν, αυτοί θα θρηνούσαν…) Εδώ αναφέρονται οι "αοιδοί" και το θέμα του τραγουδιού είναι ο θρήνος. Στην Σ-590 στην ασπίδα του Αχιλλέα εικονίζεται ο τραγουδιστής με την λύρα και κοντά του να είναι ο χορός των νέων. Η μουσική συνοδεύει το τραγούδι και ο χορός σχετίζεται με τον ρυθμό του...
Στην "Οδύσσεια", επίσης, οι αναφορές στους τραγουδιστές των επών είναι συχνές, αφού ακόμη και τα ονόματά του μας τα διασώζει ο Όμηρος:
Στην Α-335 ο "Φήμιος" στο παλάτι του Οδυσσέα τραγουδά τους νόστους των Αχαιών και η Πηνελόπη του λέει λυπημένη να σταματήσει το τραγούδι και του υπενθυμίζει πως "τα θέματα και τα τραγούδια που ξέρει (ο Φήμιος) είναι πολλά", και εξηγεί: τα "ανθρώπινα έργα" και των "θεών τα έργα" που τα έκαναν τραγούδι. Κατόπιν ανταπαντώντας ο Τηλέμαχος, θα τονίσει την σημασία του τραγουδιστή και θα πει χαρακτηριστικά "ότι κάθε καινούργιο τραγούδι που θα πρωτοβγεί θέλουν να το ακούσουν όλοι" δίνοντας ένα ρόλο καθορισμένο στην ποίηση(δημιουργία τέρψη).
Στην Γ-183, ο Νέστορας λέει πως ο Αγαμέμνονας ανέθεσε την προστασία της Κλυταιμνήστρας σ' έναν αοιδό, δίνοντάς του λοιπόν, μια θέση τιμής, δίπλα στον βασιλιά και κοντά στην εξουσία.
Στην Θ ραψωδία, η επική ποίηση έχει την τιμητική της και τα όσα εκθέτει εδώ ο Όμηρος έχουν σημασία:
Στους στίχους 67-115, μας αναφέρει ότι οδηγούν λοιπόν στο παλάτι, του Αλκίνοου,τον "τυφλό" τραγουδιστή "Δημόδοκο" και του δίνουν την κιθάρα να τραγουδήσει, ενώ αυτός επιλέγει θέμα από τα τρωικά: "την φιλονικία του Οδυσσέα με τον Αχιλλέα". Μετά το τραγούδι ο Αλκίνοος λέγει ότι "η κιθάρα είναι σύντροφος στο τραπέζι των αρχόντων", δηλώνοντας έτσι ποια είναι η θέση των τραγουδιστών - ποιητών.
Στην ίδια ραψωδία (275-382) ο ίδιος τραγουδιστής ο Δημόδοκος τραγουδά μπροστά στο λαό των Φαιάκων, μετά τους αθλητικούς αγώνες τιμής και το θέμα του τραγουδιού εδώ αφορά "Τον Δόλο του Ηφαίστου προς τον Άρη" (οι Θεοί), ενώ λίγους στίχους πιο κάτω, 495-560, στο παλάτι, ο Οδυσσέας υμνώντας τον τραγουδιστή, θα πει πως "οι τραγουδιστές στην γη έχουν δόξα και τιμή" και θα προσθέσει με νόημα για την αξιοπιστία στα τραγούδια του Δημόδοκου, πως "όλα τα τραγουδάς με χάρη για τους Αχαιούς, όσα στην Τροία κάμανε και βρήκαν, σαν να τα έβλεπες ο ίδιος, ή τα άκουσες από άλλους…" έτσι ο αυτόπτης μάρτυρας του πολέμου και πρωτοστάτης Οδυσσέας (δια στόματος Ομήρου βέβαια) επιβραβεύει τον ποιητή και τιμά την ποίησή του. Θα επιλέξει, λοιπόν, ο ίδιος ένα θέμα, που θα του το τραγουδήσει ο Δημόδοκος: τον "Δούρειο Ίππο" και την "Κατάληψη της Τροίας" και ο Όμηρος μας εκθέτει λίγα λόγια από το τραγούδι του (έπος).
Στην Ρ-521 ο Εύμαιος αναφέρεται στις συναρπαστικές αφηγήσεις του Οδυσσέα, αντιστοιχίζοντάς τες με την γοητεία του "τραγουδιστή" των επών...
Στη Χ 333-355 ο Φήμιος πέφτει ικέτης στον Οδυσσέα την στιγμή της σφαγής των μνηστήρων, για να γλιτώσει την ζωή του και του ζητά "να μην σκοτώσει τον τραγουδιστή που σαν θεό κοντά του θα τον υμνεί, γιατί θα το μετανιώσει" δίνοντας μια διάσταση προσφοράς και σύνδεσης του έπους στην εξουσία (στήριξη του γοήτρου των βασιλέων), ενώ του τονίζει πως είναι "αυτοδίδαχτος".