Κεφ. 4
Το "ήθος" του Οδυσσέα

Σε προηγούμενο κεφάλαιο αναφέραμε ένα σύνολο επών, μέσα στο οποίο εντάσσονται και τα δύο Ομηρικά έπη: η «Ιλιάδα» και η «Οδύσσεια». Επειδή δεν διεσώθηκαν, δεν μπορούμε και να έχουμε μια πιο σαφή εικόνα,της «επικής μορφής» του Οδυσσέα, έξω από τον Όμηρο.

Οι πληροφορίες μας για τα έπη αυτά διασώζονται από αναφορές άλλων συγγραφέων, όπως του Πρόκλου, στο έργο του «Χρη-στομάθεια», στο οποίο διασώζει περιλήψεις για τα έπη, στον «Προτρεπτικό» του Κλήμη του Αλεξανδρέα, ή στην «Μυριόβι-βλο» του Φωτίου (αναφέρει για τον Πρόκλο).

Τα έπη λοιπόν, στο σύνολό τους, δημιουργούν «την επική μορφή του Οδυσσέα», η οποία συγγενεύει κατά πολύ με αυτή, που διέσωζαν οι μυθοι, οι παραδόσεις, και οι θρύλοι, την οποία θα ονομάζαμε «προεπική», αλλά, και ίσως διαφέρει, αρκετά, από την «ομηρική» μορφή του. Το αναφέρουμε αυτό, διότι παρουσιάζοντας κι άλλα ποιητικά κείμενα, που χρησιμοποίησαν πιο πολύ και πρόβαλαν μια «προεπική», ή, έστω την «επική» του εικόνα, (στα θέματά τους οι τραγωδίες), αυτά θα μας μεταφέρουν την άλλη αίσθηση για τον ήρωα Οδυσσέα, που είναι διαφορετική από εκείνη του Ομήρου.

Ο Όμηρος «δημιουργεί», μια εικόνα για τον ήρωα, θα λέγαμε, «ομηρική» που έχει κάποια δικά της χαρακτηριστικά. Η Romilly παρατηρεί πως «ο Όμηρος διατηρεί μια διακριτικότητα για τον ήρωά του, αφού ήδη στην αρχαιότητα ο Οδυσσέας ήταν μια αμφιλεγόμενη προσωπικότητα …στους τραγικούς είναι δημαγωγός και ψεύτης (σχέση με την πολιτική), …στους Κυνικούς και τους Στωικούς σύμβολο καρτερίας... Ο Όμηρος δεν μας οδηγεί μονόπλευρα σε καμία απ’ αυτές τις κατευθύνσεις1».

Ο Finley επίσης δέχεται ότι οι προγενέστεροι τραγουδιστές δημιουργούν ένα «απόθεμα» από πολυποίκιλους και αντιφατικούς μύθους, όμως αποτελεί ομηρική τεχνική ο ποιητής «να κτατάει απόσταση από τους χαρακτήρες και την συμπεριφορά τους» χωρίς αυτό να σημαίνει απροθυμία, αδιαφορία ή έλλειψη ενδιαφέροντος αλλά ότι μεταβίβασε με ψυχρή ακρίβεια ένα κληρονομημένο υλικό»2. Βέβαια κάτι τέτοιο συμβαίνει σ’ ένα κομμάτι της οδυσσειακής φυσιογνωμίας το οποίο ήταν ήδη αρκετά «ελληνικό» πριν τον Όμηρο, όμως θά ήταν ποιητική «φρίκη» αν ο ποιητής, ενώ δίνει φωνή και σκέψη στο κεντρικό πρόσωπο ενός έργου με 12.000 στίχους, να μην έχει επηρεάσει στο ελάχιστο το ποιητικό δημιούργημά του.

Θα αποφύγω, όμως,αυτή την διαφοροποίηση, «Προεπική», «Επική», «Ομηρική» «φιλοσοφική» εικόνα, θέτοντας το ίδιο ζήτημα, σε μια άλλη βάση.

Δηλαδή, πιστεύω, ότι έχει σημασία να δούμε συνολικά «ποιος είναι ο Οδυσσέας» και μέσα από μια ποικίλη ανίχνευση της διαδρομής του, ν’ ασχοληθούμε, με το ήθος και την «ποιότητά» του, ως πρόσωπο που δρα, (βασιλιάς, πολεμιστής, ναυτικός, «ερευνητής»...).

Το ήθος του ήρωα, είναι ζήτημα βασικό, που σχετίζεται με κά-θε κεντρικό πρόσωπο, οποιασδήποτε αφήγησης, ιστορικής λογοτεχνικής. «Ηθική ποιότητα του ήρωα» σημαίνει, παρουσίαση της «ηθικής του εικόνας», (ως προταγωνιστικού προσώπου).

Η ηθική του, θα κριθεί βέβαια, με βάση την συνολική «ιστορική διαγωγή» του, ενώ η ανίχνευση αυτής της ηθικής, θεωρείται απαραίτητη, αφού δεν θα μιλήσουμε χωριστά, για «προεπικό, επι-κό, ομηρικό», Οδυσσέα. (Θα μας βοηθήσει να αντιληφθούμε, ολόκληρο το οικοδόμημα των χαρακτηριστικών του, και το ήθος του).

Συνεπώς το ζήτημα ηθική (του ήρωα), έχει να κάνει με την δράση του και τις ενέργειές του. Όμως θα ήταν μεγάλο λάθος, εάν την δράση αυτή την περιορίζαμε στα ομηρικά έπη και αφήναμε ανεκμετάλλευτη την «παράδοση», δηλαδή άλλα έπη (τις περιλήψεις τους), και τους τραγικούς ποιητές. Το σωστό είναι να κάνουμε μια σύνθεση της παρουσίας του, γιατί, έτσι μόνο μπορούμε να δούμε ορθά το ζήτημά μας.

Μια πρώτη προσέγγιση, έχουμε κάνει ήδη, όταν μιλήσαμε για «τα γυναικεία πρόσωπα», στην «Οδύσσεια» και την ηθική στάση του Οδυσσέα, όμως το θέμα αυτό, δεν εστιάζεται μόνον εκεί, γιατί, ούτε μπορεί ν’ αρχίζει από εκεί, ούτε είναι δυνατόν, να σταματά σ’ αυτή την εκδοχή, του «πιστού συζύγου», αφού είναι περισσότερο πολύπλοκο και σύνθετο.

Θα εκθέσουμε συνολικά,τον συλλογισμό μας, καθορίζοντας κάποιες, απαραίτητες παραμέτρους:

Η πρώτη λοιπόν ερώτηση που θα θέταμε, ως βάση, στον προβληματισμό μας έχει ως αφετερία, τον ποιητή ­ δημιουργό, και είναι η ακόλουθη:

Το εμπνευσμένο (από τον Όμηρο) μοντέλο, του ευφυή ανθρώπου, ο οποίος είναι προσηλωμένος, στον πολιτισμό, χωρίς να παύει να είναι και μαχητής, θα μπορούσε να είναι ανώδυνο (ακίνδυνο) ηθικά; (Ή πρέπει να υποθέσουμε ότι μπορεί να είναι,και άδικος ­ σκληρός (ανήθικος) ο Οδυσσέας).

Αυτό είναι το κεντρικό «ηθικό ζήτημα», που πρέπει να μας απασχολήσει και αποτελεί, ένα ερώτημα, που απαντώντας το, θα μας καθοδηγήσει σωστά, αν θέλουμε να «αναπλάσουμε» την μορ-φή του Οδυσσέα.

Όσο άπτεται, ως θέμα, στον ποιητή δημιουργό, δεν θ’ αποτελούσε υπερβολή να πούμε ότι:

Ο ποιητής, των μεγάλων επών, ίσως να σκέφτηκε και να πέτυχε, να οργανώσει με αρκετή «μεγαλοψυχία», μια τέτοια εικόνα ανθρώπου.

Ο Όμηρος, δηλαδή, αποδέχεται και προτείνει αυτό το μοντέλο: τον ευφυή, δυναμικό, άνθρώπο, ο οποίος καταφέρνει στους α-γώνες να υπερισχύει, επιμένει, όμως, ότι πρέπει να είναι «ηθικός». Αυτός, ο τύπος ανθρώπου, στην «Οδύσσεια», (εκεί κυρίως προβάλεται), είναι κοντινός, (όμοιος), στον Αχαιό πρόγονο του, τον Ιθακήσιο Οδυσσέα, τον « πολύτεχνο» και δραστήριο: πολεμιστή-ναυτικό.

Λέμε στην «Οδύσσεια» διότι εδώ διαμορφώνεται ένας πιο ξεκάθαρος «ηθικός» προβληματισμός. Υπάρχει μια πιο «ουσιαστική» ηθική. Αυτή η διαφορά είναι ορατή αν θυμηθούμε στην «Ιλιάδα» ότι ο συνετός και σεβαστός Νέστορας, θα υποδείξει ατιμία στον γιο του Αντίλοχο στην Ψ - 305 για να κερδίσει στους αγώνες της ιπποδρομίας, κάτι που δημιουργεί την έντονη επίκριση του Αντιλόχου από τον Μενέλαο, όταν όμως ο γέρος τον συμβουλεύει, ο Όμηρος λέει, πως «μυθείτ’ εις αγαθά…». Στην ίδια κατεύθυνση είναι και ο παιάνας που αναφωνεί ο Αχιλλέας πάνω από το σώμα του νεκρού Έκτορα, όπως επίσης η εκτέλεση των 12 Τρώων αιχμαλώτων, κατά την Ταφή του Πατρόκλου από τον Αχιλλέα, ή η παραπλάνηση του Έκτορα από την Αθηνά, για να μείνει ν’ αντιμετωπίσει τον Αχιλλέα, ή το δεδηλωμένο μίσος της Ήρας προς τους Τρώες…

Στην «Οδύσσεια» όμως από την  Α΄ ραψωδία (262), δηλώνεται η «ηθική στάση» του Ίλου, που δεν δίνει στον Οδυσσέα δηλητήριο για τα βέλη του, ενώ στην Γ-132 ο Δίας θα τιμωρήσει τους Αχαιούς στην επιστροφή, γιατί «δεν είναι όλοι νοήμονες και δί-καιοι», και στην Χ- 412, ο ίδιος ο Οδυσσέας θ’ απαγορεύσει στην Ευρύκλεια να θριαμβολογήσει βλέποντας τους νεκρούς μνηστήρες...