Σχόλια για την εικόνα του Οδυσσέα, συναντά κανείς σε όλους τους μελετητές, του Ομήρου. Όμως πρέπει να διευκρινίσουμε, ότι σε μια τόσο αρχαία εποχή, οι φιλοσοφικοί όροι όπως π.χ. «ηθική», που τους χρησιμοποιούμε σήμερα, με δεδομένο νόημα, δεν είχαν αυτή την σημασία και την βαρύτητα που κατά πολύ μετά, τους απέδωσε η φιλοσοφία. Το έπος έχει έναν άλλο κώδικα. Όταν ο Όμηρος λεει «δίος Οδυσσεύς», ή «πολύτλας», ή «εχέφρων»,ή «μεγάθυμος» δεν εννοεί φυσικά και τον «ακέραιο ηθικά», ή τον «ενάρετο» με την σημερινή έννοια. Θα δώσω μερικά παραδείγματα για να καταλάβουμε την διαφορετικότητα στις έννοιες.

α) η ζωοκλοπή ή η πειρατεία, θεωρούνταν πράξεις ανδρείας, και όχι μια επαίσχυντη δράση, αφού και ο Νέστορας τις αναφέρει σαν κάτι το περιπετειώδες (Θ- 76,7) αλλά και ο Οδυσσέας, ως «Κάστορας» προβάλλει τιμητικά την ένδοξη δράση του πειρατή, που του δίνει αίγλη.

β) το εμπόριο, θεωρείται ως υποτιμητική (χλευαστική) ενασχόληση και οι έμποροι θεωρούνται πλάνοι, λογάδες, φιλοχρήματοι, «απατεώνες», για αυτό και ο Ευρύαλος στην Θ-166-172 θα προσβάλει τον Οδυσσέα, λέγοντάς τον έμπορο  και ο Οδυσσέας ενοχλείται τόσο πολύ, που αναγκαστικά θα συμμετάσχει στους αθλητικούς αγώνες για να υπερασπιστεί την αξία του.

γ) η εκδίκηση, ήταν έντιμη πράξη και νομιμοποιούσε ακραίες συμπεριφορές π.χ. οι άπιστες δούλες του Οδυσσέα στην Χ 466-477, θα τιμωρηθούν με απαγχονισμό, ομαδικό, ενώ στον Μελάν-θιο σπάζουν τα κόκαλα και τον κακοποιούν...

δ) Η χρήση του «δόλου» και της παγίδας, για την επίτευξη της νίκης, ήταν πράξη γοήτρου, άσχετα αν το θύμα δεν μπορούσε ν’ αμυνθεί π.χ. οι μνηστήρες ήταν άοπλοι, ή ο Πολύφημος μεθυσμένος...

Αν όμως δούμε τα έπη, κοντά στην αρχαία μυθολογία δεν είναι τόσο ξένη μια τέτοια συμπεριφορά όταν:

Ο Ηρακλής σκοτώνει τον φιλοξενούμενο Ίφιτο,γκρεμίζοντάς τον απ’ τα τείχη, η Μήδεια παγιδεύει τον αδελφό της Άψυρτο και τον φονεύει κατόπιν ο Ιάσονας, ο Μελέαγρος σκοτώνει τον αδελφό της μητέρας του, ο Θησέας σκοτώνει τους ληστές με τον ίδιο βάρβαρο τρόπο, ο Προίτος προετοιμάζει ύπουλα, με ένα γράμμα, που μεταφέρει το ίδιο το υποψήφιο θύμα, τον θάνατο του Βελ-λεροφόντη...

Βέβαια δεν μπορούμε να γενικεύσουμε την παρατήρησή μας,  και να πούμε ότι οι πράξεις δεν αποκτούσαν πάντα ηθικό χαρακτηρισμό, αφού ήδη στην «Οδύσσεια» κάποιες συμπεριφορές αποκτούν ένα περιεχόμενο «ηθικό»: π.χ. η ευσέβεια που δείχνει ο Οδυσσέας προς τους θεούς, η ρήση του Δία «για τιμωρία των αδίκων», η φιλάνθρωπη συμπεριφορά του Εύμαιου, προς τον ζητιάνο (Οδυσσέα), ο σεβασμός που δείχνει ο Οδυσσέας, προς τους νεκρούς μνηστήρες απαγορεύοντας τους  πανηγυρισμούς, η συζυγική πίστη και η αφοσίωση της Πηνελόπης...

Το «θείο» και η συμπεριφορά των ανθρώπων παρουσιάζουν μια «ηθική» αρμονία κυρίως στην «Οδύσσεια». Οι θεοί συνδράμουν την απόδοση της δικαιοσύνης…

Πρέπει όμως ν’ αντιληφθούμε, ότι ο Όμηρος δρομολογεί μια ρεαλιστική απεικόνηση των μορφών. Ο Οδυσσέας είναι ζωντανό πρόσωπο και όχι ξένο απ’ τους μύθους που απεικόνιζαν άλλους ήρωες.

Θα εξετάσουμε, λοιπόν, σ’ αυτό το κεφάλαιο, την επιλήψιμη - «ανήθικη» ή την άψογη- «ηθική» παρουσία του «Ομηρικού» Ο-δυσσέα στο σύνολο του τρωϊκου μύθου.

Εκτός από τους τραγικούς, ο Οδυσσέας παρουσιάζεται, με μια «αμφίβολη ηθική», σ’ όλο το εύρος της Τρωικής υπόθεσης. Αυτή, η διαφορετική εικόνα του Οδυσσέα, αξίζει να επισημανθεί και  διαδοχικά, να δούμε, τα στοιχεία εκείνα και τα σημεία, από όλη τη δράση του Οδυσσέα, που εμφανίζουν μια άλλη πλευρά του πολυμήχανου ήρωα.

Δεν θα επαναλάβουμε, βέβαια, τον μύθο, άλλα συγκεκριμένα σημεία και ενέργειες, που αποκαλύπτουν άλλοτε, την πρωταγωνιστική και υπέυθυνη στάση του, (κατά την δράση του, σε κρίσιμες στιγμές), και άλλοτε την αμφίβολη και επιλήψιμη ηθική του.

Ο λόγος που θα το εξετάσουμε, δεν είναι για να πείσουμε κάποιον για την πραγματική «ηθική υπόσταση» του Οδυσσέα, αφού και ο Όμηρος δεν είχε μια τέτοια άποψη για την έννοια της «ηθικής», όπως ήδη αναφέραμε. Θα επιχειρήσουμε όμως μια παρουσίαση πράξεων, για να δείξουμε, ότι το έπος του Ομήρου, υπηρετεί βαθύτερους στόχους. Οι μορφές που επεξεργάζεται (ο ποιητής), επειδή συμβάλλουν στον στόχο της «εθνικής διαπαιδαγώγησης» με την προβολή ορθών προτύπων προς τον λαό, δεν είναι ξένες απ’ την ιστορία, ή την ψυχολογία του λαού.

Δεν είναι λοιπόν «τυχαίες» ούτε «βαριά παραποιημένες» (για ποιητικούς λόγους), αφού υπήρχαν ήδη, μεσ’ την παράδοση του λαού «αρκετά ελληνικές». Στην διαπαιδαγώγηση μέσα από εξιδανικευμένες μορφές, το έπος αναγκαστικά θα συμπορεύεται  με την  ιστορία και με τη μυθολογία.

Όλα τα στοιχεία που θα εκθέσω στη συνέχεια δεν είναι αρνητικά για τον Οδυσσέα, γιατί έχουν ως στόχο να μας αναπαραστήσουν, μια πολύπλοκη συμμετοχή και δράση. (Απ’ την δράση, θα εικάσουμε για την ποιότητα της προσωπικότητας). Θα δεχθούμε βέβαια να σχολιάσουμε και την τραγωδία, διότι δεν γνωρίζουμε τις πηγές των τραγικών.

Πιστεύω λοιπόν ότι το πιο εύγλωτο στοιχείο για την «ηθική» ενός προσώπου, είναι οι πράξεις του, τόσο οι αρνητικές, όσο και οι σπουδαίες (οι θετικές)…….