Μετά την αναλυτική παρακολούθηση της δράσης του επικού ήρωα Οδυσσέα, μέσα στην μυθική παράδοση (Τρωϊκός μύθος) και αφού επισημάναμε πως συνθέτουν την μορφή του (αρνητικά) οι τραγικοί ποιητές, ερχόμαστε στον Όμηρο.

Ο ποιητής και το έργο του, η «Οδύσσεια» θα μας απασχολήσουν στο εξής. Η «Οδύσσεια» ως έπος «ηρωϊκό» πετυχαίνει να ισορροπήσει την επική παρουσίαση του ήρωα πάνω σε δυο στοιχεία:

α) Της περιπλάνησης του ήρωα (10 χρόνια), μια θαλασσινή περιπέτεια με επισκέψεις σε άγνωστους τόπους.

β) Της θριαμβευτικής εξόντωσης των μνηστήρων (πολεμική περιπέτεια - Ιθάκη).

Όπως έχουμε επισημάνει, θαλασσινή και πολεμική δράση, λειτουργούν ισοδύναμα και μαζί παράγουν την ηθική ποιότητα του ήρωα. Στο πρώτο μέρος λοιπόν, στον δρόμο για την Ιθάκη, η εικόνα του ομηρικού ήρωα είναι στενά συνυφασμένη με την ομηρική γεωγραφία. Όπως και στο δεύτερο μέρος (στην Ιθάκη) ο πολυταξιδεμένος ήρωας, μας επιδεικνύει την πλούσια γεωγραφική του γνώση. Αυτό το στοιχείο, του «καλά γεωγραφημένου» βασιλιά, έχει την ρίζα του στην «γεωγραφική επάρκεια» του ποιητή.

Ο καταξιωμένος ήρωας από τον τρωικό αγώνα Οδυσσέας, παραλαμβάνεται από τον ποιητή Όμηρο, με την πρόθεση να υμνηθεί, σ’ ένα ολόκληρο έπος που θα το ονομάσει τιμητικά «Οδύσσεια» (επική δράση του Οδυσσέα) γι’ αυτό και από την αρχή του έργου είναι: «πολύτλας», «δίος», «πολυμήχανος», «μεγάθυμος», «πολύμητις», «επητής», «αγχίνοος», «εχέφρων», «σχέτλιος»… είναι ο «πολύπαθος», «πολύτεχνος», «πολύξερος», «θεϊκός», «γενναίος», «δύστυχος» Οδυσσέας, που νοσταλγεί την πατρίδα...

Η επιστροφή του, από την Τροία, είναι ο νόστος του Οδυσσέα.

Ο «νόστος» του Οδυσσέα, όπως και οι άλλοι «νόστοι» των ηρώων, έχουν την δική τους λειτουργία στο κείμενο. Έχουμε μιλήσει γενικά για τα κείμενα των νόστων, εδώ όμως πρέπει να ξεκαθαρίσουμε ότι το θέμα «γεωγραφική γνώση στην Οδύσσεια», δεν περιορίζεται στον αναφερόμενο νόστο του Οδυσσέα, δηλαδή στις «περιπλανήσεις» που μας μεταφέρει εδώ ο ποιητής.

Επειδή από την αρχαιότητα πολλοί επέμεναν ν’ αναζητούν αυτούς τους γοητευτικά απομακρυνσμένους τόπους και να προβληματίζονται, ενώ δεν έβλεπαν συνολικά, τι «δηλώνει» το κείμενο, σωστό είναι να πούμε ότι υπάρχουν «διακριτές αποστάσεις» και μια ολοφάνερη λογική τάξη, στον τρόπο που ο Όμηρος παραθέτει την γεωγραφία του.

Εννοώ ότι ξεκάθαρα κατατίθεται μια γεωγραφία του μύθου, με τις νύμφες και τους Κύκλωπες, που αυτή προσδίδει αίγλη και επικότητα στην μορφή του Οδυσσέα, όμως δίπλα σ’ αυτή, είναι μια γεωγραφία του πραγματικού χώρου, που εξελίσσεται η ρεαλιστική δράση. Εκεί τα πρόσωπα πατούν γερά στο χώμα μιας πόλης, ενός νησιού,ή κινούνται σ’ ένα χώρο που αναλυτικά περιγράφεται. Σ’ αυτή βλεπουμε την Ιθάκη, την Ήλιδα, την Πύλο, τη Σπάρτη, την Εφύρα, την Τάφο, την Αστερίδα... Τέτοιας λογής δράση είναι το ταξίδι του Τηλεμάχου, η δράση του Οδυσσέα στην Ιθάκη, οι μνηστήρες… αφού εικονίζονται μέσα σε συγκεκριμένους χώρους π.χ. ο χώρος της Ιθάκης, το Ιόνιο …η Σπάρτη, η Πύλος…. Όμως, αυτή η δεύτερη γεωγραφία ξεδιπλώνεται και πιο μακριά, ανοίγονται οι ορίζοντές της.

Η «επέκταση» προσθέτει και άλλους γεωγραφικούς χώρους, γνωστούς απ’ τη δράση του ελληνικού λαού, όπως τους έχει βιώσει εμπειρικά ή όπως τους έχει πληροφορηθεί από άλλα έπη, ή από τους μύθους. Την εικόνα αυτή ανοίγουν οι νόστοι (Μενελάου, Νέστορα… και του Οδυσσέα).

Έτσι υπερβαίνουμε τα τοπικά όρια και οδηγούμαστε στην Μεσόγειο την οποία ο ποιητής περιγράφει σαν ένα χώρο γειτονίας λαών (Αιγαίο, Κρήτη, Κύπρος, Αίγυπτος).

Κατά την συνύπαρξη της μυθικής και της ρεαλιστικής γεωγραφίας συναντάμε, θα έλεγα, τρεις ομόκεντρους γεωγραφικούς κύκλους: α)του στενά τοπικού χώρου (Ιθάκη) τον οποίο προσδιορίζουν οι πρωταγωνιστές: Πηνελόπη, Οδυσσέας, Μνηστήρες, Εύ-μαιος... β)του πιο ευρύτερου χώρου (Ελλάδα, Αιγαίο, Κύπρος, Αίγυπτος) που τον αντιλαμβάνεται ο λαός με τις εμπειρίες του (αναφορές από τον ποιητή­νόστοι) και γ)τον ευρύτατο, απέραντο χώρο, τον χώρο του μύθου, τον άγνωστο χώρο, που εκτείνεται δίπλα στον προηγούμενο, για τον οποίο έχουμε την ομιχλώδη του εικόνα (σχετίζεται κυρίως με τον νόστο του Οδυσσέα… ή του Μενελάου, Ορτυγία, Αία,...)

Η κοσμοεικόνα του Ομήρου συντίθεται από όλα αυτά τα στρώματα… και ο Οδυσσέας κινείται μέσα σ’ αυτόν τον κόσμο. Εκεί υπήρξε η Τροία, ο «Δούρειος Ίππος», το βασίλειο της Ιθάκης, το παλάτι του, ο Τηλέμαχος...

Είμαστε έτοιμοι λοιπόν, για μια διαφορετική περιήγηση απ’ τις προηγούμενες, και οφείλουμε από πριν να δηλώσουμε ότι δεν θα ασχοληθούμε εδώ με το παλαιό, (ανοιχτό), θέμα της «Τηλεμά-χειας» (προσθήκη ή μη) αποδεχόμενοι την άποψη του Δ. Μαρω-νίτη: ότι αποτελεί αναπόσπαστο μέρος της ενότητας του έργου, «αφού μας προσφέρει όλα εκείνα τα στοιχεία (Α-Δ ραψ.) για να στήσουμε ένα πρώτο είδωλο της εικόνας του ήρωα στην φάση ακόμη της απουσίας του. Ν’ αναζητήσει (ο ακροατής) και αυτός τον Οδυσσέα, όπως το κάνουν εξάλλου με τα ένα ή τον άλλο τρόπο και όλα τα πρόσωπα του έπους…1».

Πράγματι μια τέτοια αναζήτηση (στα κείμενα), υλοποιήσαμε και εμείς εν μέρει, στο προηγούμενο κεφάλαιο που παραθέσαμε σημεία της δράσης του Οδυσσέα, ενώ τώρα θα την συνεχίσουμε στο ίδιο το Ομηρικό κείμενο παρακολουθώντας και τα δύο επίπεδα ανίχνευσης της μορφής του, όπως τα περιγράφει ο Μαρωνίτης: «α) στον εξωτερικό χώρο και β) σ’ έναν χώρο εσωτερικότερο. Στο πρώτο επίπεδο τίθεται το βασικό ερώτημα «που είναι ο Οδυσσέας», στο δεύτερο «ποιος είναι ο Οδυσσέας»...».