Salvator Dali (1904 – 1989)
(Υπό διαμόρφωση)
Ο Salvador Dali (πλήρες όνομα: Salvador Felipe Jacinto Dalí i Domènech · Φιγέρες, 11 Μαΐου 1904 – Φιγέρες, 23 Ιανουαρίου 1989) ήταν ένας από τους σημαντικότερους Ισπανούς ζωγράφους. Συνδέθηκε με το καλλιτεχνικό κίνημα του υπερρεαλισμού, στο οποίο ανήκε για ένα διάστημα. Αποτελεί έναν από τους πιο γνωστούς ζωγράφους του 20ού αιώνα και μια πολύ εκκεντρική φυσιογνωμία της σύγχρονης τέχνης. Το 1934, επειδή δείχνει συμπάθια για τον χιτλερισμό, δέχεται τις επιθέσεις των σουρεαλιστών φίλων του και απομακρύνεται από τον κύκλο τους. Το 1940 δια της Πορτογαλίας φεύγει για την Αμερική. Κατά την διάρκεια του πολέμου, ο Dali χάνει την εκτίμηση όχι μόνο των παλιών του φίλων, αλλά και όλων των προοδευτικών πνευμάτων με τη συμπάθεια που εκδηλώνει για τον Φράνκο και το φασισμό του.
Ο Salvator Dali, Ισπανός Σουρεαλιστής ζωγράφος, γεννήθηκε το 1904 στην Figueras της Καταλονίας, όπου ο πατέρας του ήταν ένας βαθύπλουτος συμβολαιογράφος. Πολυχαϊδεμένος από τη μητέρα του περισσότερο, που είχε χάσει το πρώτο της αγόρι πριν από τη γέννηση του Νταλί από μηνιγγίτιδα, αποκτά από την παιδική του ηλικία μία πολύ μεγάλη ιδέα για τον εαυτό του και ένα ναρκισσισμό που δεν θα εγκαταλείψει ποτέ. Στα νεανικά του χρόνια «αφήνει πολύ μακριά μαλλιά και φαβορίτες ακόμη που πλαισιώνουν το λεπτό ωχρό πρόσωπό του, ντύνεται πάντα παράξενα και προκαλεί με την όλη διαγωγή του όλο και περισσότερες συζητήσεις. Σε ηλικία 15 ετών το 1919 ανακαλύπτει από κάποιο παλιό περιοδικό τον φουτουρισμό και λίγο αργότερα τον κυβισμό και αποφασίζει να γίνει ζωγράφος. Η οικογένειά του, που δεν κατορθώνει ποτέ να του αρνηθεί τίποτα, του επιτρέπει να σπουδάσει ζωγραφική και έτσι το 1921 γράφεται στη Σχολή Καλών Τεχνών της Μαδρίτης.
Εδώ όχι μόνο ενδιαφέρεται για όλες τις σύγχρονες κατευθύνσεις και ιδιαίτερα για τον εμπρεσιονισμό και τον κυβισμό, αλλά και αποκτά μία πάρα πολύ καλή τεχνική βάση, που θα παίξει σημαντικό ρόλο και σε όλες τις μελλοντικές του εξελίξεις. Πάντως δεν παραλείπει να δείξει και εδώ την ανεξαρτησία του και την εκκεντρικότητά του, όπως όταν σχεδιάζει στη θέση της Παναγίας μια ζυγαριά και απαντά στην παρατήρηση του «προϊσταμένου» του ότι έτσι βλέπει το θέμα του.
Η γνωριμία έργων της «μεταφυσικής ζωγραφικής» του de Chirico το 1924 έρχεται κυριολεκτικά να τον προσανατολίσει και σε νέες κατευθύνσεις και το 1926 η διαγωγή του γίνεται αιτία να τον διώξουν από τη Σχολή Καλών τεχνών. Τα έργα που ζωγραφίζει τα χρόνια αυτά προδίδουν τις αναζητήσεις του και φαίνονται οι δισταγμοί του «ανάμεσα στον παραδοσιακό ρεαλισμό και τον νεοκυβισμό που ήταν τότε της μόδας στην Καταλονία». Φαίνεται ότι το 1926 και ασφαλώς από τα τεύχη του περιοδικού «Σουρεαλιστική επανάσταση» (Revolution Surrealiste, τ. 7-8 του 1926) έρχεται σε επαφή με μερικά από τα πρώιμα έργα του Tanguy και την αυτόματη γραφή του σουρεαλισμού.
Έργα του από το 1927, όπως το πολύ γνωστό «το Αίμα είναι πιο γλυκό από το μέλι» και το «Cenicitas», είναι χαρακτηριστικά από την πλευρά αυτή και την ίδια χρονιά συνδέεται ιδιαίτερα με τον Lorca και τον Bunuel και σχηματίζουν όλοι ένα μικρό αλλά δραστήριο κύκλο στη Μαδρίτη. Το 1928 κάνει το πρώτο ταξίδι στο Παρίσι, όπου συναντά τον Picasso και τον Breton και αρχίζει τη συνεργασία του με τον Bunuel για την πραγματοποίηση της κινηματογραφικής ταινίας, «ένα σκυλί της Ανδαλουσίας», που τελειώνει το 1929. Το 1929 είναι ουσιαστικά και η χρονιά που ο Dali βρίσκει τον πραγματικό του δρόμο, ζωγραφίζει μερικά από τα πιο χαρακτηριστικά του έργα και κάνει την πρώτη ατομική του έκθεση στην Galerie Goemans, στο Παρίσι, της οποίας ο κατάλογος προλογίζεται από τον Breton. Από το 1930 εκθέτει σε διάφορα κείμενά του την «παρανοϊκή – κρητική» μέθοδό του.
Το 1929 επίσης ο Dali γνωρίζεται με την Gala, τη γυναίκα του Paul Eluard, την ερωτεύεται, συνδέεται μαζί της και αργότερα την παντρεύεται. Η Gala είναι αναμφίβολα όχι μόνο το πρόσωπο που αγάπησε πραγματικά ο Dali και αγαπά, αλλά και αυτό που έπαιξε καθοριστικό ρόλο σ’ όλη τους τη ζωή. Το 1930 μαζί με τον Bunuel γυρίζουν την ταινία «Χρυσή Εποχή» (L’ Age d’ Or) και το 1931 εκτίθεnται έργα του μαζί με προσπάθειες άλλων σουρεαλιστών στις Ηνωμένες Πολιτείες.Το 1934, επειδή δείχνει συμπάθεια για το Χιτλερισμό, δέχεται τις επιθέσεις των σουρεαλιστών φίλων του και απομακρύνεται από την κίνηση. Μετά το 1935 αφιερώνεται εκτός από τη ζωγραφική όλο και περισσότερο στην αυτοδιαφήμιση του και του 1936 και 1937, όταν η πατρίδα του γίνεται το πεδίο, στο οποίο δοκιμάζουν οι μεγάλοι τα όπλα του δευτέρου παγκοσμίου πολέμου, αυτός ταξιδεύει στην Ιταλία. Το 1938, αν και οι φίλοι του Σουρεαλιστές τον έχουν απομακρύνει από τη σουρεαλιστική κίνηση, παίρνει μέρος στη διεθνή σουρεαλιστική έκθεση του Παρισιού και το 1940 δια της Πορτογαλίας φεύγει για την Αμερική. Στη Νέα Υόρκη τον υποδέχονται οι παλιοί και τώρα περισσότερο πολύτιμοι φίλοι του Harry και Caresse Grosby, και στο σπίτι τους στη Virginia θα γράψει την εκπληκτική Αυτοβιογραφία του. Το 1941 οργανώνεται η αναδρομική έκθεση των έργων του στο μουσείο Μοντέρνας τέχνης της Νέας Υόρκης, που ήρθε να ολοκληρώσει την αναγνώρισή του. Τα χρόνια αυτά ο Dali χάνει την εκτίμηση όχι μόνο των παλιών του φίλων, αλλά και όλων των προοδευτικών πνευμάτων με τη συμπάθεια που εκδηλώνει για τον Φράνκο και το φασισμό του.
Μετά τον πόλεμο και συγκεκριμένα το 1948, ο Dali ξαναγυρίζει στην Ισπανία και εγκαθίσταται στο σπίτι του στο Lligat (εδώ ο Dali κατοικούσε από το 1930 με την Gala), το οποίο κάνει μία διαμονή ονειρώδη.
Η με αρκετό θόρυβο σύνδεσή του με τον καθολικισμό το 1950 ήρθε να του ασφαλίσει ένα πλήθος από παραγγελίες και να του δώσει τη δυνατότητα να ζωγραφίσει μερικά από τα πιο αξιοσημείωτα και πιο αντιφατικά έργα. Εκτός από ένα μεγάλο αριθμό ατομικών εκθέσεων που κάνει τα χρόνια που ακολουθούν, το 1961 το Μουσείο Μοντέρνα Τέχνης του Παρισιού παρουσιάζει τις εικόνες του για την εικονογράφηση της Αποκάλυψης, ενώ το 1966 η έκθεσή του στο μουσείο μοντέρνας της τέχνης της Νέας Υόρκης αφήνει εποχή. Εννοείται ότι και μέχρι το θάνατό του Dali συνέχισε τις ζωγραφικές του προσπάθειες, ενώ παράλληλα δεν κουράστηκε να αιφνιδιάζει και να εντυπωσιάζει τον κόσμο με την πάντα καλά οργανωμένη αυτοδιαφήμιση του.
Με τον Salvador Dali, φυσιογνωμία, αντιφατική και αμφιλεγόμενη, συστηματικό κυνηγό του σκανδάλου και παρανοϊκό από υπολογισμό, πολιτικό αμοραλιστή και δάσκαλο της αυτοδιαφήμισης, κυνικό εκμεταλλευτή κάθε αρχής και αδίστακτο καιροσκόπο, εκκεντρικό και μεγαλομανή, έχουμε αναμφίβολα όχι μόνο το πιο γνωστό δημιουργό του σουρεαλισμού, αλλά και έναν από τους πιο σημαντικούς καλλιτέχνες της εποχής μας. Χωρίς να φτάνει σε καμιά περιοχή τον πρωτεϊκό χαρακτήρα, τον πλούτο της φαντασίας και την εκφραστική δύναμη των προσπαθειών του Picasso, ούτε ακόμα την συνέπεια, την ασφάλεια και την ποίηση των έργων του Miro, των δύο άλλων μεγάλων συγχρόνων συμπατριωτών του, ο Dali είναι πιο γνωστός στο μεγάλο κοινό από αυτούς. Και αυτό όχι τόσο με το έργο του όσο με τη ζωή του, που είναι πάντα επίδειξη και θέατρο, ώστε ολόκληρος ο κόσμος γνωρίζει σήμερα τα τσιγκελωτά μουστάκια του, το μαύρο κοστούμι του με τα πέτα, στα οποία είναι μερικές φορές κεντημένη μία πράσινη μύγα, σιλουέτα γελωτοποιού, για τον οποίο το τσίρκο συνεχίζεται ατελείωτα…
Με τον Dali ουσιαστικά έχουμε ένα δημιουργό που έρχεται να συγκεφαλαιώσει και να εκμεταλλευθεί όλες τις κατακτήσεις της φανταστικής και δαιμονολογικής τέχνης του παρελθόντος και να τις συνδυάσει με τις αναζητήσεις και τους τύπους του σερεαλισμού του παρόντος. Ταυτόχρονα συνδυάζει τη μέθοδο της «παρανοϊκής κριτικής δραστηριότητας» με μια σχολαστική περιγραφική διάθεση, που δίνει κάτι από τη σαφήνεια της φωτογραφίας στα έργα του.
Η απόδοση του κόσμου του υποσυνείδητου με την αντιπαράθεση άσχετων αντικειμένων και τη χρησιμοποίηση αναρίθμητων συμβόλων και αινιγματικών μεταφορών, με τη μεταβολή των στερεών σε ρευστά και τις «διπλές εικόνες», με την αναφορά κάθε είδους διαστροφής και τον βιασμό της οργάνωσης του χώρου, αποκτά μία εκπληκτική ενάργεια. Θα μπορούσαμε να πούμε συμπερασματικά ότι η ζωγραφική του Dali διακρίνεται για ένα πολύπλοκο και αντιφατικό θεματικό λεξιλόγιο, μορφικά στοιχεία τα οποία συνδυάζουν τον πιο απαιτητικό ρεαλισμό της παράδοσης με την πιο μεγάλη ελευθερία του παρόντος τεχνική εκτέλεση τέλεια όσο αυτή του Rafael ή του Velasquez, χρώμα το οποίο συναγωνίζεται την πιο ολοκληρωμένη ζωγραφική σαλονιού, και χώρο ο οποίος με τον υπερτονισμό της προοπτικής αποκτά σχεδόν μαγικές ιδιότητες.
Τα βήματα της καλλιτεχνικής πορείας του Dali είναι προσάρτηση των τύπων της ακαδημαϊκής παράδοσης στη Σχολή καλών Τεχνών της Μαδρίτης, γνωριμία του κυβισμού και του φουτουρισμού, πολύ πιο βαθιά και μόνιμη επίδραση της «μεταφυσικής ζωγραφικής» και των μορφών του Tanguy και τέλος οι διατυπώσεις του προσωπικού ζωγραφικού του ιδιώματος. Για την ολοκλήρωση του, εκτός από τις διάφορες μορφικές του αφετηρίες, αποφασιστικό ρόλο έπαιξε η μελέτη των έργων του Freud και φιλοσόφων όπως ο Νίτσε, καθώς φαίνεται δε αργότερα ψυχιατρικών και γενικά ιατρικών βιβλίων. Οι προσπάθειές του πριν από το 1926 μας επιτρέπουν να παρακολουθήσουμε με ασφάλεια τις αναζητήσεις και τις ανησυχίες του και πολύ περισσότερο τις δυνατότητες του στην αφομοίωση ξένων τύπων.
Το έργο του είναι σημαντικό και πλούσιο. Ταξινομείται σε διάφορες περιόδους όπως αρχικά: «Έργα σαν την αυτοπροσωπογραφία μου», «Την προσωπογραφία του πατέρα μου», «Την αυτοπροσωπογραφία από μέσα στο εργαστήριό μου» που κινείται στις προεκτάσεις του εξπρεσιονισμού. Τόσο στις προσπάθειες αυτές όσο και σε άλλες ανάλογες όπως είναι το «Candaques από το πίσω μέρος» 1921, με την καθαρά σε Σεζανική οργάνωση, «το λιμάνι Alguer» 1924, με το συνδυασμό κυβιστικών και κονστρουβιστικών τύπων και το «Νεκρή φύση Πουριστική» 1924 με τα πουριστικά στοιχεία, αποδεικνύεται η πραγματικά εκπληκτική δυνατότητα του Dali στην προσάρτηση και αφομοίωση κατακτήσεων από κάθε περιοχή. Σημαντικό σταθμό δίνει στην καλλιτεχνική του πορεία η επαφή του με τα έργα του Tanguy, h επιρροή του οποίου προδίδεται χαρακτηριστικά σε έργα σαν το «Cenicitas» 1926-27 και «Το Αίμα είναι πιο γλυκό από το Μέλι» 1927. Με τα έργα αυτά ο Dali θεωρείται ότι αποκτά το δικό του στυλ Dali.
Η εγκατάστασή του στο Παρίσι το 1928 και η σύνδεση του με την Gala το 1929, είναι τα γεγονότα που και εξωτερικά μας δίνουν την αφετηρία γι’ αυτό που μπορεί να ειπωθεί περίοδος του κλασικού στυλ της ζωγραφικής του. Είναι τα χρόνια 1929 έως 1937 όταν ο Dali δίνει τα πιο σημαντικά του έργα, όπως: «Ο αόρατος άνθρωπος» 1929, «ο Συμβιβασμός του Πόθου», 1929, «οι Θείοι Πόθοι» 1929, «Η εμμονή της μνήμης – τα μαλακά ρολόγια» 1931, «Το όνειρο» 1931, «τα μαλακά ρολόγια» 1933, «Αταβισμός του σούρουπου» 1933-34, «η Αφροδίτη της Μήλου με συρτάρια» 1936, «Μαλακή κατασκευή με φασόλια – προγγελία του εμφυλίου πολέμου» 1936, «Ο κανιβαλισμός του φθινοπώρου» 1936-37 και το «προοπτικές» 1936-37.
Από τα πρώτα χαρακτηριστικά έργα αυτής της περιόδου, ο Dali εμφανίζεται με ένα καθαρά προσωπικό ιδίωμα, που βασίζεται σε ένα πολύπλοκο θεματικό και μορφικό λεξιλόγιο και συχνά ένα πλήθος από συμβολικά και μεταφορικά στοιχεία.
Με το έργο του «Η εμμονή της μνήμης – τα μαλακά ρολόγια», έχουμε αναμφίβολα ένα από τα πιο σημαντικά από κάθε άποψη έργα της περιόδου αυτής. Εδώ και σ’ ένα καθαρά ονειρικό τοπίο, το οποίο διατηρεί μόνο στο βάθος δεξιά κάτι από τη φυσιογνωμία του Gadaques (περιοχή όπου κατοικεί συχνά ο Dali), εικονίζονται τέσσερα ρολόγια. Τα τρία από αυτά παρουσιάζονται μαλακά και με τα περιγράμματα σχεδόν ρευστά, το τέταρτο με τη θήκη του στην οποία βρίσκονται μυρμήγκια. Ο τρόπος με τον οποίο εμφανίζονται τα τρία ρολόγια, στο ένα από τα οποία βρίσκεται και μία μύγα, ρευστά και κολλημένα πάνω στα αντικείμενα, σαν να απομυζούν το χρόνο όπως οι βδέλλες το αίμα, κάνει κυριολεκτικά συγκλονιστική εντύπωση. Με τα ρολόγια εδώ όχι απλά όργανα μέτρησης του χρόνου αλλά σύμβολα προβληματικά και πολυσήμαντα, θέματα της αδυναμίας του ανθρώπου και της ματαιότητας των προσπαθειών του και σε ένα χώρο, όπου τόσο το βαρύ χρώμα του πρώτου επιπέδου όσο και τα μυρμήγκια εισάγουν το θάνατο, το έργο επιχειρεί να δώσει μία σύνθεση του χρόνου με την αιωνιότητα.
