Ελληνικός πολιτισμός, Διδάσκοντας την Οδύσσεια


ΜΕΡΟΣ ΤΡΙΤΟ: «MNHΣTHPOΦONIA»(ν 210/<187> – ω)

Mε την άφιξη στην Iθάκη, έληξε το θέμα του (εξωτερικού) νόστου του Oδυσσέα και αρχίζει ο αγώνας του
για τον εσωτερικό νόστο, την αποκατάσταση δηλαδή στο σπίτι του και στον λαό του. Στο μέρος αυτό
σχεδιάζεται και πραγματοποιείται η μνηστηροφονία.


19η ενότητα: ν 210-494/<187-440>(περίληψη) – ν 210-464/<187-413 (ανάλυση)

18η 19η 20ή

 

 

ΚΥΡΙΑ ΘΕΜΑΤΑ:

● Tο ξύπνημα του Oδυσσέα και η συνάντηση με την Aθηνά

● Aναγνώριση της Iθάκης από τον Oδυσσέα

● Kατάστρωση σχεδίου αντιμετώπισης των μνηστήρων

Η Οδύσσεια διαρκεί 41 ημέρες. Στην ενότητα διανύουμε την 35η ημέρα:

Α. 1.Περίληψη του αποσπάσματος ν 210–494

 

Ο Οδυσσέας ξύπνησε το πρωί (35η μέρα της Οδύσσειας) στην Ιθάκη, αλλά δεν ήξερε πού βρίσκεται. Τον πλησίασε τότε η Αθηνά, τον κατατόπισε, τον ενημέρωσε για την κατάσταση του παλατιού και του υποσχέθηκε συμπαράσταση στο έργο της εκδίκησης. Παραμόρφωσε, τέλος, τον Οδυσσέα, τον έντυσε ζητιάνο και τον έστειλε στο καλύβι του χοιροβοσκού Εύμαιου, ενώ η ίδια έφυγε για τη Σπάρτη, να φροντίσει για την επιστροφή του Τηλέμαχου

 

Α' ΚΕΙΜΕΝΟ ν 210-464/<187-413

 

Ο Οδυσσέας ξυπνά...




210 Τότε κι ο Οδυσσέας ξυπνά από τον ύπνο που κοιμόταν
στα χώματά του· κι ωστόσο δεν την αναγνώρισε την πατρική του γη,
τόσον καιρό που έλειψε στα ξένα. Την είχε η θεά,
η Αθηνά Παλλάδα, περιβάλει με θολή ομίχλη, του Δία η κόρη,
θέλοντας να τον κάνει και τον ίδιο αγνώριστο,
215
να του εξηγήσει τα καθέκαστα· ότι δεν έπρεπε να τον αναγνωρίσουν
γυναίκα και δικοί μήτε κι οι άνθρωποι της πόλης,
προτού με την εκδίκησή του τιμωρήσει τους μνηστήρες
για την ασύστολη ανομία τους.
Γι’ αυτό του φάνταξαν του βασιλιά όλα τριγύρω αλλόκοτα· [...].
222
Πάνω πετάχτηκε και, προσηλώνοντας το βλέμμα του
στην ίδια την πατρίδα του, έβγαλε στεναγμό βαρύ, [...]
225
τέλος ολοφυρόμενος μίλησε κι είπε:
«Αλίμονο, σε ποιων ανθρώπων έφτασα πάλι τη χώρα!
Είναι αλαζόνες, άγριοι κι άδικοι; ή μήπως τη φιλοξενία γνωρίζουν
κι ο νους τους σέβεται τα θεία;
229-30
Δεν ξέρω καν πού να τα πάω τα τόσα δώρα μου, ο ίδιος / πού να πλανηθώ. [...]

[Υποθέτει ότι οι Φαίακες τον εξαπάτησαν και αναθέτει στον Δία την τιμωρία τους.]

242 Αλλά τον νου μου τώρα, να μετρήσω τ’ αγαθά μου, να δω
μήπως και πήραν δρόμο αυτοί κρατώντας κάτι για λογαριασμό τους [...].»
245
Έτσι μιλώντας, άρχισε να μετρά λεβέτια, τρίποδες πανέμορφους,
χρυσαφικά κι ωραία φαντά φορέματα.
Δεν βρήκε κάτι να του λείπει· ποθώντας όμως
κι οδυρόμενος για χώμα πατρικό, σύρθηκε
εκεί στο περιγιάλι της ασίγαστης θαλάσσης,
250
στον θρήνο του δοσμένος. Κι ήλθε κοντά του η Αθηνά,
251-2
στάθηκε πλάι του, ίδια στην όψη με παλικάρι νιούτσικο, / βοσκόπουλο [...].

Συνομιλία του Οδυσσέα με την Αθηνά– βοσκόπουλο

Αθηνά
odysseas


255 Μόλις την είδε ο Οδυσσέας χάρηκε, στάθηκε αντίκρυ της,
κι όπως μιλώντας την προσφώνησε, τα λόγια του πετούσαν σαν πουλιά:
«Χαίρε, ω φίλε, αφού εσένα πρώτα απάντησα
σ’ αυτόν τον τόπο. Αλλά μη βάλει τώρα ο νους σου τίποτε κακό
σε βάρος μου· σώσε κι αυτά, σώσε κι εμένα, ικέτης σου είμαι,
260
πέφτω στα γόνατά σου, σάμπως και να ’σουνα θεός.
Μόνο μολόγησέ μου τώρα την αλήθεια, να σιγουρευτώ·
ποια η χώρα, ποιος ο τόπος, ποια η φύτρα των ανθρώπων; [...]»

[Η Αθηνά ανέφερε βασικά γνωρίσματα της Ιθάκης.]

280 Ακούγοντας τον λόγο της, βασανισμένος ο Οδυσσέας και θείος,
αλάφρωσε η ψυχή του, χάρηκε την πατρική του γη [...].
283
Πήρε λοιπόν να της μιλήσει, τα λόγια του πετούσαν σαν πουλιά,
μόνο που την αλήθεια δεν φανέρωσε, συγκράτησε και πάλι
τα λεγόμενά του – ο νους του πάντα γύρευε το κέρδος:
«Την έχω την Ιθάκη ακουστά στην Κρήτη την απλόχωρη,
πέρα μακριά στην άλλη θάλασσα. Και να που τώρα φτάνω ο ίδιος
με τ’ αγαθά μου αυτά. Άφησα κι άλλα τόσα στα παιδιά μου
φεύγοντας, όταν θανάτωσα τον γιο του Ιδομενέα  [...].  1
293
Κι ο λόγος· γύρεψε τα λάφυρα να μου στερήσει,
όλα που μάζεψα στην Τροία, κι ας είχα υποφέρει τόσα πάθη εγώ
295
για χάρη τους, με τον εχθρό μου πολεμώντας [...].
305
Κι αφού τον σκότωσα με μυτερό κοντάρι χάλκινο,
έτρεξα σε φοινικικό καράβι, τίμιοι άνθρωποι,
και τους παρακαλούσα μαζί τους να με πάρουν, χαρίζοντας  2
γενναίο μερίδιο από τα λάφυρά μου.
Τους είπα στην Πύλο να με βγάλουν ή και στη θεία Ήλιδα [...].
311
Αλλά τους έσυρε μακριά του ανέμου η δίνη [...].
313
Έτσι λοιπόν περιπλανώμενοι φτάσαμε νύχτα εδώ [...]·
316
μόλις που βγήκαμε απ’ το καράβι, πέσαμε / όλοι μας ξεροί.
318
Βυθίστηκα τότε κι εγώ σ’ ύπνο γλυκό από την τόση κούρασή μου [...].

[Οι ναύτες απόθεσαν τα πράγματά του στην άμμο και αναχώρησαν.]

322 [...] Όσο για μένα μόνος ξέμεινα, με την καρδιά βαριά κι ασήκωτη.»

Η Αθηνά αποκαλύπτεται παίρνοντας τη μορφή ωραίας γυναίκας

Έτσι της μίλησε, κι η Αθηνά, τα μάτια λάμποντας,
325
του χαμογέλασε, απλώνοντας χαϊδευτικά το χέρι της,
αλλάζοντας πάλι την όψη της, ίδια με μια ψηλή, ωραία γυναίκα
που ξέρει πώς να υφαίνει τα λαμπρά φαντά της.  3
Κι όπως μιλώντας τον προσφώνησε, τα λόγια της πετούσαν σαν πουλιά:
«θα πρέπει, αν κάποιος παραβγεί μαζί σου, να παραείναι πονηρός,
330
να ξέρει πώς να ξεγελά τους άλλους στον κάθε δόλο,
ακόμη κι αν θεός βρεθεί μπροστά σου.
Είσαι αλήθεια φοβερός, πολύστροφε κι αχόρταγε στους δόλους,
που μήτε εδώ, στην πατρική σου γη, δεν λες να σταματήσεις
σκέψεις απατηλές και ιστορίες πλαστές –
335
είναι το ριζικό σου αυτό.
Αλλά καιρός να σταματήσουμε τα τέτοια μεταξύ μας,
αφού κι οι δυο μας ξέρουμε καλά την ίδια τέχνη·  4
αν είσαι εσύ μες στους θνητούς πρώτος στις αποφάσεις και στα πλάνα λόγια,
εγώ φημίζομαι πως ξεχωρίζω σ’ όλους τους θεούς
340
και για το ξύπνιο μου μυαλό και για την πανουργία.
Γιατί μην πεις δεν αναγνώρισες την Αθηνά Παλλάδα,
τη θυγατέρα του Διός, που παραστέκομαι στον κάθε μόχθο σου, [...]
345
και τώρα πάλι να ’μαι εδώ, μαζί σου υφαίνω
το πανούργο πλάνο. θα κρύψω πρώτα αυτά τα δώρα,
όσα οι τίμιοι Φαίακες σου χάρισαν [...].
349
Και θα σου πω μετά ποια βάσανα σου προορίζει η μοίρα
350
να βαστάξεις στο στέρεο σπίτι σου – πρέπει να τα υπομείνεις,
γιατί η ανάγκη το καλεί.
Και προσοχή, μη φανερώσεις σε κανένα, άντρα ή γυναίκα,
τον λόγο που επιστρέφεις μετά την τόση περιπλάνηση·
αμίλητος τον κάθε πόνο σου να υποφέρεις,
355
όποια βρισιά και βία σού μέλλεται, να τη δεχτείς.»

[Ο Οδυσσέας αποδίδει στις μεταμορφώσεις της θεάς την αδυναμία του να τη γνωρίσει και – αμφιβάλλοντας ακόμη για τον τόπο – την παρακαλεί:]

373 «[...] Πες μου λοιπόν αν είναι αλήθεια πως πατώ
το χώμα της γλυκιάς πατρίδας.»
375
Ανταποκρίθηκε η θεά Αθηνά, τα μάτια λάμποντας:
«Τέτοιος ο νους σου πάντα εσένα και το φρόνημά σου,
που εγώ δεν το βαστώ στη συμφορά σου μόνο να σ’ αφήσω –
είσαι και γνωστικός και ξύπνιος κι εύστροφος. [...]
387
Μόνο που δεν το θέλησα με του πατέρα μου τον αδελφό,
τον Ποσειδώνα, να τα βάλω – κρατούσε την οργή του αυτός,
από θυμό που εσύ του τύφλωσες τον γιο.
390
Έλα, σκοπεύω τώρα να σου δείξω σήματα της Ιθάκης, να πειστείς:
αυτό είναι το λιμάνι του ενάλιου γέροντα, του Φόρκυνα·
και να η μακρόφυλλη ελιά στου λιμανιού την κορυφή·
εκεί στο πλάι της θα δεις χαριτωμένη τη θαμπή σπηλιά,
τόπο ταμένο των νυμφών που λέγονται ναϊάδες –
395
τη θολωτή κι ευρύχωρη σπηλιά, όπου κι εσύ τόσες θυσίες τελούσες [...].
397
Κι αυτό το καταπράσινο βουνό είναι το δασωμένο Νήριτο.»
Έτσι μιλώντας η θεά, σήκωσε τη νεφέλη κι ο τόπος φανερώθηκε.
Πλημμύρισε τότε χαρά βασανισμένος ο Οδυσσέας και θείος,
400
χαρούμενος σκύβει στη γη, το κάρπιμό της χώμα φίλησε
, αρχ
αμέσως σήκωσε τα χέρια του ψηλά κι ευχήθηκε στις Νύμφες:
«Νύμφες ναϊάδες, θυγατέρες του Διός, έλεγα πως ποτέ μου πια
δεν θα σας ξαναδώ· μα να που τώρα ευφρόσυνα υποδέχεστε
τις φιλικές μου ευχές. Θα σας προσφέρουμε, όπως και πρώτα,
405
δώρα, φτάνει να δώσει πρόθυμη του Δία η κόρη, που της αρμόζει
η λεία του πολέμου, εγώ να ζω κι ο γιος μου να προκόψει.» [...]

[Η θεά τον ενθάρρυνε και έκρυψε μαζί του τα δώρα στο βάθος της σπηλιάς.]

Ύστερα κάθισαν οι δυο στης ιερής ελιάς τον λάκκο,
420
όπου και πήραν να στοχάζονται τον όλεθρο των αλαζονικών μνηστήρων.
Πρώτη η θεά Αθηνά, τα μάτια λάμποντας, μιλώντας είπε:
«Ω διογέννητε Λαερτιάδη, Οδυσσέα πολύστροφε,
καιρός σου να σκεφτείς το πώς θα βάλεις χέρι
στους αλαζονικούς μνηστήρες, που τρία τώρα χρόνια
425
καταπατούν το αρχοντικό σου· ορέγονται το ισόθεο ταίρι σου [...].
427
Όμως εκείνη αν μέσα της οδύρεται τον γυρισμό σου,
έξω σκορπά ελπίδες και υποσχέσεις στον καθένα
429-30
με τα μηνύματα που στέλνει – ωστόσο ο νους της / άλλα μελετά.»
Της αποκρίθηκε μιλώντας ο Οδυσσέας πολύγνωμος:
«Απελπισία με πιάνει που το σκέφτομαι· μέλλονταν και σ’ εμένα
η μοίρα του Αγαμέμνονα, του Ατρείδη ο όλεθρος μες στο παλάτι,
εάν εσύ, θεά, δεν εξηγούσες τα καθέκαστα με τη σωστή σειρά τους.
435
Να πλέξεις όμως τώρα τη βουλή σου, το πώς αυτούς θα εκδικηθώ·
μόνο να μείνεις στο πλευρό μου, θάρρος παράτολμο μέσα μου
να σταλάξεις, μ’ εκείνο ανάλογο της Τροίας,
όταν τις απαστράπτουσες επάλξεις καταλύσαμε. [...]»
443
Ανταποκρίθηκε η θεά Αθηνά, τα μάτια λάμποντας:
«Υπόσχομαι να είμαι στο πλευρό σου, δεν θα σε λησμονήσω,
445
όταν θα φτάσει η ώρα για το δύσκολο έργο. [...]

Σχέδιο αντιμετώπισης των μνηστήρων



448 Έλα τώρα κοντά μου, θα σε κάνω αγνώριστο σ’ όλον τον κόσμο:
στο λυγερό κορμί σου θα σουρώσω το ωραίο σου δέρμα,
450
θα εξαφανίσω τα ξανθά μαλλιά της κεφαλής σου· θα ρίξω πάνω σου
κουρέλια, να σε σιχαθεί όποιος σε δει ρακένδυτο·
με τσίμπλες θα θολώσω τα περίκαλλά σου μάτια,
να δείχνεις στους μνηστήρες άσημος κι άσχημος,
αλλά και στη γυναίκα και στον γιο σου που πίσω σου τον άφησες.
455
Πρόσεξε όμως, πρώτα στον χοιροβοσκό να φτάσεις,
που νοιάζεται τους χοίρους αλλά και θέλει το καλό σου,
457
τον γιο σου αγαπά, τη φρόνιμή σου Πηνελόπη σέβεται. [...]
462
Εκεί λοιπόν να μείνεις, παρακαθήμενος να τον ρωτήσεις
όλα τα καθέκαστα· εγώ στο μεταξύ στη Σπάρτη κατεβαίνω,
με τις πανέμορφες γυναίκες, να φέρω πίσω τον Τηλέμαχο [...].»

 

 


 

1. (στ. 289) Ο Ιδομενέας ήταν αρχηγός των Κρητών στον Τρωικό πόλεμο.

2. (στ. 305-7) Κι αφού τον σκότωσα [...], έτρεξα σε φοινικικό καράβι, [...] μαζί τους να με πάρουν: Ο φονιάς υποχρεωνόταν να αυτοεξοριστεί, για να αποφύγει την αυτοδικία από τους συγγενείς του θύματος.

3. (στ. 326-7) αλλάζοντας [...] φαντά της: Η Αθηνά εδώ έδειξε (υποτίθεται) το θεϊκό της πρόσωπο (έχουμε δηλαδή επιφάνεια της θεάς). Σημειώστε ότι η Αθηνά, εκτός από θεά της σοφίας και του «φρόνιμου» πολέμου, επονομαζόταν και Ἐργάνη (< ἔργον), ως προστάτισσα των τεχνών (της μεταλλοτεχνίας, των γυναικείων εργόχειρων κτλ.), και με αυτή την ιδιότητά της εμφανίστηκε εδώ.

4. (στ. 337-40) κι οι δυο μας ξέρουμε καλά την ίδια τέχνη [...] πανουργία. Η εξισωτική σχεδόν αυτή αντιστοιχία του Οδυσσέα με τη θεά της σοφίας αποτελεί τον μεγαλύτερο έπαινο για τον ήρωα και εξηγεί γιατί η Αθηνά τον είχε υπό την προστασία της.

 

αρχή



 

Ο Οδυσσέας απευθύνεται χαρούμενος στο νησί του:

 

Επίγραμμα ανώνυμου ποιητή

 

Χαίρε, Ιθάκη! Έπειτα απ' τους αγώνες, τις πικρίες,

που γνώρισα στη θάλασσα, φθάνω πασίχαρος στον όρμο σου επιτέλους.

Τον Λαέρτη, τη σύζυγό μου και το λαμπρό να ιδώ τον γιο μου.

Η αγάπη μου για σένα είναι γλυκύτατη· έμαθα τώρα:

Τίποτε προσφιλέστερο απ’ τους γονείς και την πατρίδα δεν υπάρχει.

 

[Τα αρχαία ελληνικά επιδεικτικά επιγράμματα (μτφρ. Β. Λαζανάς),
IX βιβλίο της «Παλατινής Ανθολογίας», σ. 261, Αθήναι 1991]

 


 

  1. Tι πετυχαίνει ο ποιητής με τη δραματοποίηση του νόστου και της συνάντησης του Oδυσσέα με την Aθηνά;

    Λάβετε υπόψη α. ότι στην Ενότητα αυτή είναι διάχυτη η δραματική ειρωνεία ως τη στιγμή που ο ήρωας αναγνωρίζει την Ιθάκη (βλ. το Γ8 της 4ης Ενότητας)· β. ότι η δραματική ειρωνεία αποτελεί μορφή επιβράδυνσης της εξέλιξης του μύθου, που επαυξάνει το ενδιαφέρον του ακροατή για τη συνέχεια (βλ. και το 7ο σχόλιο της 6ης Ενότητας).

  2. Ποια στοιχεία είναι αληθινά στην πλαστή ιστορία του Oδυσσέα; (στ. 286-323)

  3. H Aθηνά προσφέρει προστασία στον Oδυσσέα, διότι ....................., ενώ απουσίαζε από τις θαλασσινές του περιπέτειες, επειδή δεν ήθελε ............... (συμπληρώστε τα κενά με βάση τους στίχους 329-340 και 376-389).

  4. Ποια είναι τα σημαντικότερα σημεία του σχεδίου της μνηστηροφονίας (με βάση τους στίχους 352-353 και 435 κ.ε.) και για ποιες εξελίξεις μάς προετοιμάζουν;

  5. Ποια στοιχεία ομορφιάς του Oδυσσέα υποδηλώνονται στους στίχους 448-452;

  6. Διαθεματική δραστηριότητα: O ξενιτεμός και ο νόστος – Eνδεικτικές υποενότητες:
    α. O νόστος του Oδυσσέα (βοηθοί και αντίπαλοι στον αγώνα του).
    β. Aναφορές και σε άλλους νόστους, για τους οποίους γίνεται λόγος στην Oδύσσεια (του Nέστορα, του Aγαμέμνονα, του Mενέλαου, του Aίαντα του Λοκρού).
    γ. Tα προβλήματα της οικογένειας του Oδυσσέα, η αναζήτησή του, αναγνωρίσεις κατά την επιστροφή κτλ.
    δ. H αποδημία και ο γυρισμός ως χαρακτηριστικό γνώρισμα των Eλλήνων από τα αρχαία ως τα νεότερα χρόνια (αποικισμοί, μεταναστεύσεις: αίτια, επιδιώξεις, αποτελέσματα).

    [Για την εργασία αυτή μπορείτε να αντλήσετε στοιχεία από τα Kείμενα Nεοεληνικής Λογοτεχνίας της και Γυμνασίου (βλ. τις ενότητες «H αποδημία, ο καημός της ξενιτιάς [...]»), από την Aρχαία Iστορία (βλ. τα σχετικά με τους αποικισμούς), από τη Γεωγραφία (τόποι αποικισμού και μετανάστευσης), από το διαδίκτυο (ταξιδιωτικά μέσα κτλ.), και από ό,τι άλλο σχετικό βρείτε.] Αποδημία και νόστος (υλικό για τη δραστηριότητα)

 

αρχή

 



 

Η αναγνώριση της Ιθάκης από τον Οδυσσέα ακολουθεί μια διαδικασία, που επαναλαμβάνεται και στους επόμενους αναγνωρισμούς, με τις αναγκαίες κάθε φορά προσαρμογές, γι’ αυτό χαρακτηρίζεται τυπική:

1. (προϋποτίθεται) πολύχρονη απουσία εκείνου που αναγνωρίζει από αυτό που αναγνωρίζεται (συντομότερα: του αναγνωριστή από το αναγνωριζόμενο)·

2. απομονώνονται τα αναγνωριστικά υποκείμενα (δηλαδή, ο αναγνωριστής και το αναγνωριζόμενο)·

3. καλύπτεται το αναγνωριζόμενο·

4. αποκαλύπτεται και υποβάλλεται σε δοκιμασία·

5. ακολουθεί αναγνώριση και έκφραση συναισθημάτων.

 

Eντοπίστε τα στάδια αυτά στην αναγνωριστική διαδικασία της Iθάκης από τον Oδυσσέα:

  1. ................................................

  2. ................................................

  3. ................................................

  4. ................................................

  5. ................................................

 



 

Ερμηνευτικές επισημάνσεις

 

1. O (εξωτερικός) νόστος του Oδυσσέα (α-ν 209/<187>), που μαζί με την «Tηλεμάχεια» διήρκεσε 34 μέρες, έληξε στο μέσον της Οδύσσειας, για να ακολουθήσει ο εσωτερικός νόστος/αγώνας του ήρωα για εκδίκηση και αποκατάσταση (ν 210-ω), που θα διαρκέσει 7 μέρες. Αυτό σημαίνει ότι, από άποψη αφηγηματικής ύλης, ο ποιητής δίνει ίσο βάρος στους δύο νόστους, γιατί δεν νοείται επιστροφή στην πατρίδα χωρίς εξασφάλιση (βλ. τον τραγικό νόστο του Αγαμέμνονα).

Στο πρώτο μισό του έπους ο Οδυσσέας, περιπλανώμενος σε στεριές και θάλασσες με τους συντρόφους και χωρίς αυτούς, αναζητούσε την πατρίδα –και παράλληλα τον αναζητούσαν οι δικοί του–, ενώ στο δεύτερο ανιχνεύει τις διαθέσεις των δικών, των φίλων και των εχθρών και ετοιμάζει την αποκατάστασή του.

 

2. Η ειρωνεία

Ανιχνεύεται η ειρωνική διαδικασία της αναγνώρισης της Ιθάκης και, παράλληλα, η παραλλακτική τακτική τόσο της Αθηνάς όσο και του Oδυσσέα:

• O Οδυσσέας, ύστερα από τον εικοσάχρονο παραδαρμό του στον πόλεμο και στη θάλασσα, ξυπνάει στην Ιθάκη και δεν την αναγνωρίζει· η Αθηνά είχε καλύψει το νησί με νεφέλη για λόγους που προσανατολίζουν αμέσως προς τη μνηστηροφονία (210-19).

• Στενάζει λοιπόν και αναρωτιέται, κατηγορεί τους Φαίακες για απάτη και σέρνεται οδυρόμενος στην ακροθαλασσιά (222-50). Το παιχνίδι της ειρωνείας βρίσκει εδώ μια πολύ καλή εφαρμογή.

• H εμφάνιση της θεάς με τη μορφή νεαρού βοσκού (παραλλαγμένη δηλαδή και αυτή) του δίνει χαρά· ο Οδυσσέας γίνεται ικέτης του και ζητεί προστασία και πληροφορίες για τη χώρα (250-62>).

• H θεά αναφέρεται σε πασίγνωστα γεωργοκτηνοτροφικά γνωρίσματα της Ιθάκης.

• O Οδυσσέας χάρηκε, αλλά δεν πείστηκε (ο τόπος ήταν ακόμη καλυμμένος με ομίχλη)· έκρυψε έτσι τη χαρά του και σκάρωσε αμέσως μια πλαστή ιστορία, την πρώτη μιας σειράς τέτοιων ιστοριών στην Ιθάκη, συνθέτοντας την αλήθεια με το ψέμα για να εξασφαλίσει άλλοθι (280-323).

• H Αθηνά επικύρωσε το ήθος αυτό του Oδυσσέα και του αποκαλύφτηκε (ἐπεφάνη) ως Αθηνά Εργάνη, προφανώς· αποκάλυψε και τον Oδυσσέα αναγνωρίζοντάς τον: «πολύστροφε κι αχόρταγε στους δόλους». Του συνέστησε ωστόσο ειλικρίνεια μεταξύ τους, αφού κι οι δυο ξεχωρίζουν για την ίδια (κερδοφόρα) τέχνη, μεταξύ των θνητών εκείνος και μεταξύ των θεών αυτή· γι’ αυτό και θα ’πρεπε να είχε αναγνωρίσει την προστάτιδά του θεά, που και τώρα ήρθε για να του παρασταθεί: να κρύψουν τα δώρα και να του συστήσει υπομονή για όσα του μέλλονται, χωρίς να φανερωθεί σε κανέναν (324-55).

• O Οδυσσέας δικαιολόγησε την αδυναμία του να αναγνωρίσει τη θεά, παραπονέθηκε για την απουσία της στις θαλασσινές του περιπέτειες και την ικέτεψε να τον βεβαιώσει ότι βρίσκεται πράγματι στην Ιθάκη.

• H Αθηνά επαίνεσε τη δυσπιστία και την αυτοσυγκράτησή του· για τις ιδιότητές του αυτές, άλλωστε, τον προστατεύει, δε θέλησε μόνο να συγκρουστεί με τον θείο της τον Ποσειδώνα,  όταν παράδερνε στις θάλασσες· του αποκάλυψε, τέλος, την Ιθάκη δείχνοντας χαρακτηριστικά της σημεία (375-98).

• Πεπεισμένος τώρα πια, ο Οδυσσέας αναγνωρίζει χαρούμενος την Ιθάκη και βιώνει τον νόστο του εκδηλώνοντας απροκάλυπτα την ευδαιμονία του: σκύβει και φιλεί το χώμα της (πρβλ. ε 519), και απευθύνει προσευχή στις Νύμφες –εμμέσως και στην Αθηνά– (399-406).

 

→ Το θέμα της αναγνώρισης της Ιθάκης από τον Oδυσσέα το δραματοποίησε ο ποιητής με το παιχνίδι της ειρωνείας· μας έδωσε έτσι μερικές συγκλονιστικές στιγμές, όπως εκείνη της άκρας απελπισίας τη στιγμή που ο Οδυσσέας ξυπνάει στην αγνώριστη Ιθάκη, και αυτήν τώρα της άκρας αγαλλίασης τη στιγμή που την αναγνωρίζει. Γι’ αυτές τις στιγμές θυσιάστηκε, φαίνεται, η φυσικότητα ορισμένων συμπεριφορών των ηρώων, όπως η απόθεση κοιμισμένου του Oδυσσέα στην Ιθάκη κτλ., που τώρα αποκαλύπτουν τις προθέσεις του ποιητή και βρίσκουν το πραγματικό τους νόημα, πέρα από εκείνο που μπορεί να τους δοθεί πριν από την τελική έκβαση, γιατί είναι πολυσήμαντες οι ομηρικές καταστάσεις. (Βλ. σχετικά: Kακριδής, I. 5, σσ. 73-85, B΄.)

 

3. Τυπικό αναγνωρισμού

Διακρίνεται το τυπικό της αναγνωριστικής διαδικασίας της Ιθάκης από τον Oδυσσέα – που εμπεριέχει και τον αμοιβαίο αναγνωρισμό Αθηνάς-Oδυσσέα:

α. Προϋποτίθεται μακρόχρονη απουσία του αναγνωριστή από το αναγνωριζόμενο και απομόνωση των δύο αναγνωριστικών υποκειμένων·

β. το αναγνωριζόμενο καλύπτεται (παραλλάσσεται/μεταμορφώνεται): η Ιθάκη καλύπτεται με νεφέλη, η Αθηνά μεταμορφώνεται σε βοσκό, ο Οδυσσέας καλύπτει την ταυτότητά του με πλαστή ιστορία·

γ. ακολουθεί αποκάλυψη: η Αθηνά σηκώνει τη νεφέλη από την Ιθάκη, αποκαλύπτει το θεϊκό της πρόσωπο, όπως και την πλαστοπροσωπία του Oδυσσέα·

δ. μεσολαβεί δοκιμασία: ο Οδυσσέας εκμαιεύει αποδείξεις, και η θεά δίνει γνωρίσματα της Ιθάκης αλλά και της ταυτότητας, της δικής της και του Oδυσσέα, καθώς του συστήνεται ως το θεολογικό του ανάλογο·

ε. και ακολουθεί η αναγνώριση, που κλείνει με συναισθηματική διάχυση.

 

→ O τύπος αυτός (πολύχρονη απουσία και απομόνωση – κάλυψη – αποκάλυψη – δοκιμασία – αναγνώριση και έκφραση συναισθημάτων) επαναλαμβάνεται και στους επόμενους αναγνωρισμούς, γι’ αυτό ο πρώτος αυτός αναγνωρισμός θεωρείται «παραδειγματικός» ή αλλιώς «μήτρα του τυπικού αυτού θέματος».

 

3. Μνηστηροφονία

 

Από τον στίχο 408/<362> κ.ε. αρχίζει να σχεδιάζεται η μνηστηροφονία. Επισημαίνονται:

• η ενθάρρυνση του Oδυσσέα από την Αθηνά (και η εξασφάλιση των δώρων)·

• η εικόνα της μοναδικής προσέγγισης θεάς και θνητού, που καθισμένοι στη ρίζα της ιερής ελιάς σαν καλοί φίλοι «πήραν να στοχάζονται τον όλεθρο των αλαζονικών μνηστήρων»·

• η ενημέρωση του Oδυσσέα για την τριετή καταπάτηση του αρχοντικού του και για την πολιορκία της γυναίκας του από τους μνηστήρες, καθώς και η σύσταση να σκεφτεί τρόπο τιμωρίας τους·

• η ικανοποίηση του Oδυσσέα για την ενημέρωση και το αίτημα για συμπαράσταση της θεάς·

• η ανταπόκριση της Αθηνάς, που παίρνει κιόλας τα πρώτα μέτρα: παραμορφώνει και μεταμφιέζει τον Oδυσσέα σε ζητιάνο, τον συμβουλεύει να πάει πρώτα στον πιστό χοιροβοσκό του, τον Εύμαιο, και «να τον ρωτήσει όλα τα καθέκαστα», ενώ η ίδια θα πάει στη Σπάρτη να φροντίσει για την επιστροφή του Τηλέμαχου·

• και η προηγούμενη προτροπή της θεάς στον ήρωα: να κάνει υπομονή και να μη φανερώσει σε κανέναν τα σχέδιά του (349-55).

 

Αποσπάσματα από τη σχετική βιβλιογραφία / αρθογραφία

 

1. Ο ποιητικός ρόλος των θεών στην Οδύσσεια

«Ποιητικό ρόλο [...] αναλαμβάνουν στην Οδύσσεια ο Δίας, η Αθηνά και ο αντίπαλος Ποσειδών. 0 Δίας περισσότερο εποπτεύει και διαιτητεύει, συνήθως στο πλαίσιο της Θεών αγοράς, προκειμένου να ξεκινήσει, να εξελιχθεί και να διεκπεραιωθεί το έπος. Στην Αθηνά όμως ανατίθεται από τον ποιητή πρωτεύων ποιητικός ρόλος, ανάλογος με εκείνον που ο ποιητής της λιάδας είχε αναθέσει στον Δία, ως ρυθμιστή της πλοκή της.» (Μαρωνί¬της - Πόλκας, σ. 152, Β'- βλ. και Μαρωνίτης 5, σ. 239 Γ'). Εκτενέστερα για τον ποιητικό ρόλο των θεών στην Οδύσσεια: Μαρωνίτης - Πόλκας, σσ. 152-70, Β').

 

2. Μια διπλή κλιμάκωση στη δομή της Οδύσσειας

«H δομή παρουσιάζει [...] μια διπλή κλιμάκωση: καταρχήν, ο εξωτερικός νόστος, που καταλήγει στην άφιξη του Οδυσσέα στην Ιθάκη, στη συνέχεια ο εσωτερικός, που αποκαθιστά την κυριαρχία του Οδυσσέα στο ίδιο του το σπίτι. Από τη στιγμή που ο "πρόλογος" με τη συνέλευση των θεών και την απόφαση του Οδυσσέα θέτει σε κίνηση την πλοκή του "νόστου", παρακολουθούμε δυο φορές μια κατάπτωση στην απογύμνωση και τον απανθρωπισμό, στην ταπεινωτική ανωνυμία, από τη μια εξαιτίας της τρικυμίας στην 5η ραψωδία η οποία βγάζει τον Οδυσσέα γυμνό και εξαντλημένο στην ακτή των Φαιάκων, και στην αρχή του δεύτερου μέρους, από την άλλη, εξαιτίας της παραμόρφωσης σε επαίτη (τέλος της 13ης ραψωδίας). Δύο φορές κατόπιν έχουμε τη βαθμιαία άνοδο, την αποκατάστασή του ως ανθρώπου: στους Φαίακες με την εξασφάλιση ενός ρούχου, την αναφορά του ονόματος, την αφήγηση των περιπετειών (που αποκαλύπτουν τον άνθρωπο ως αυτόν που είναι), έως την απόδοση τιμής με πλούσια δώρα (αρχή της 13ης ραψωδίας). Από την άλλη, στην Ιθάκη περιγράφεται η ολοένα και πιο δυναμική ανάκτηση του χώρου από τον μεταμφιεσμένο επαίτη, τον περιφρονημένο στον ίδιο του τον οίκο, ως την επανάκτηση και "κάθαρση" του οίκου στη μάχη με τους μνηστήρες και την ανάκτηση της γυναίκας του [...].» (Schadewaldt, στο Επιστροφή, σσ. 235-6, Γ'- βλ. και Κακριδής, I. 5, σ. 77, Β').

 

3. Η δημιουργία προτύπων για θέματα που επαναλαμβάνονται στην Οδύσσεια

«... όταν εισάγεται για πρώτη φορά μέσα στο έπος ένα παραδοσιακό θέμα (εδώ η πλαστή διήγηση και τα παρεπόμενά της), που πρόκειται να επαναληφθεί μέσα στο έργο, τότε ο ποιητής με ένα είδος διεισδυτικής ποιητικής αφαίρεσης αναζητεί και οργανώνει σε σύνολο ριζικά στοιχεία του θέματος αυτού, ούτως ώστε να σχηματίσει και να προβάλει πρώτη μέσα στο έργο του την ποιητικά παραδειγματική εκδοχή. Τόπος, χρόνος, πρόσωπα και δρώμενα επιλέγονται τότε με τέτοιον τρόπο, ώστε να δημιουργείται άμεσα η αίσθηση στον ακροατή ότι εδώ κατατίθεται το πρότυπο του θέματος: ο Οδυσσέας, λοιπόν, και η Αθηνά από τη φύση τους επινοητικοί και πολυμήχανοι, πρόσφοροι επομένως παράγοντες της τριπλής, όπως έδειξα, πλαστής σκηνοθεσίας- ο Οδυσσέας και η Ιθάκη, ο ήρωας του νόστου και το νησί του νόστου - ένας ριζικός αναγνωρισμός που περιέχει, θαρρείς, κάθε επόμενο αναγνωρισμό και λειτουργεί ως υποδοχή του.» (Μαρωνίτης, σ. 283, Β'- βλ. και τη διεξοδικότερη πραγμάτευση του θέματος της δημιουργίας προτύπων στις συνεχόμενες σελίδες 283-9 του ίδιου βιβλίου).

 

αρ