Βασικός κι ιερός θεσμός της ομηρικής εποχής αποτελούσε η φιλοξενία. Ο ξενιστής όφειλε ηθικά να δεχθεί και να περιποιηθεί τον ξένο στην οικία του, ως ένα ιερό πρόσωπο. Πρόκειται για ένα θεσμό που συνδέεται άρρηκτα με τις θρησκευτικές πεποιθήσεις των Αρχαίων, αφού η φιλοξενία ήταν θεϊκή επιταγή που την προστάτευε ο Ξένιος Ζευς και αποτελούσε δείγμα υψηλού πολιτισμού.
• Η θεά Αθηνά μεταμορφωμένη σε θνητό φιλοξενείται από τον Τηλέμαχο (α ραψωδία)
• Ο Τηλέμαχος φιλοξενείται στην Πύλο από τον βασιλιά Νέστορα (γ ραψωδία)
• Ο Τηλέμαχος με τον Πεισίστρατο φιλοξενούνται στην οικία του Διοκλέα (γ, ο ραψωδία)
• Ο Τηλέμαχος με τον Πεισίστρατο φιλοξενούνται στο παλάτι του Μενέλαου (δ, ο ραψωδία)
• Ο αγγελιοφόρος των θεών, Ερμής φιλοξενείται στην Ωγυγία από τη νύμφη Καλυψώ (ε ραψωδία)
• Ο ναυαγός Οδυσσέας φιλοξενείται από τους Φαίακες (ζ, η, θ ραψωδία)
• Ο Οδυσσέας φιλοξενείται στο νησί του Αιόλου (κ ραψωδία)
• Στο νησί της Κίρκης λαμβάνουν χώρα δύο φιλοξενίες: στους συντρόφους του Οδυσσέα και στον ίδιο (με πονηρό τρόπο) και στη συνέχεια, αφού ο Οδυσσέας τη δαμάζει, τους συμπεριφέρεται με τρόπο άδολο (κ ραψωδία)
• Ο ζητιάνος Οδυσσέας φιλοξενείται στην καλύβα του Εύμαιου (ξ ραψωδία)
• Ο Τηλέμαχος φιλοξενεί τον μάντη Θεοκλύμενο (ρ ραψωδία)
• Ο ζητιάνος Οδυσσέας φιλοξενείται από την Πηνελόπη (τ, υ ραψωδία).
Από τις παραπάνω ομηρικές σκηνές προκύπτει πως στην Οδύσσεια απαντούν όλες οι παραλλαγές:
1. Φιλοξενία θεότητας από έναν θνητό
2. Θνητού από θνητό
3. Θνητού από θεά
4. Μεταμφιεσμένου βασιλιά από έναν δούλο
Σε όλες τις φιλοξενίες η ιεροτελεστία, το τυπικό ήταν το εξής:
1. Υποδοχή του ξένου από τον ξενιστή ανεξάρτητα από την κοινωνική του τάξη, την οικονομική του κατάσταση: ο ξένος δε χτυπά την πόρτα, ούτε μπαίνει στον ιδιωτικό χώρο, αλλά στέκεται όρθιος στο κατώφλι της εξώπορτας, όπως η θεά Αθηνά μεταμορφωμένη σε θνητό, ο ξενιστής χαιρετά με προσφώνηση, με το «χαίρε», (κάτι που παρατηρείται σε μια αρχαία παραλλαγή όταν ο εξαντλημένος αγγελιοφόρος χαιρέτησε τους Αθηναίους φέρνοντας το χαρμόσυνο μήνυμα της νίκης στον Μαραθώνα), με θερμή χειραψία, με τοποθέτηση του δόρατος στην κατάλληλη θέση.
2. Ο οικοδεσπότης βάζει τον ξένο να αναπαυθεί σ’ ένα κάθισμα: σε λινό ύφασμα ή σε προβιά, πολλές φορές δίπλα από τον οικοδεσπότη που τυγχάνει να είναι βασιλιάς, όπως για παράδειγμα, η περίπτωση του Τηλέμαχου που κάθεται δίπλα από τον βασιλιά της Σπάρτης, Μενέλαο.
3. Πριν από το γεύμα προσφέρεται στον ξένο λουτρό: υπηρέτριες τον αλείφουν με λάδι και τον ντύνουν με ωραία ρούχα.
4. Σε βασιλικές φιλοξενίες: του προσφέρεται κανάτι και μια ασημένια ή μετάλλινη λεκάνη νερό από την παρακόρη (η «αμφίπολος»), για να πλύνει τα χέρια του πριν ξεκινήσει το γεύμα.
5. Ακολουθεί το γεύμα: του προσφέρεται η καλύτερη μερίδα, η κελάρισσα τοποθετεί πάνω στο τραπέζι πρώτο το ψωμί (ιερό δώρο της θεάς Δήμητρας), έπειτα τα υπόλοιπα φαγητά, στη συνέχεια ο τραπεζοκόμος ( δαιτρός) μοιράζει τις μερίδες, τις «δαίτες» στους συνδαιτυμόνες, αφού έχει βάλει πάνω στο τραπέζι τα πιάτα (όπως παρατηρούμε και στα δημοτικά τραγούδια). Τα κύπελλα που έφερε ο τραπεζοκόμος και τα είχε αποθέσει πάνω στη «ζεστήν τράπεζαν» ήταν ολόχρυσα, όπως παρατηρούμε στη φιλοξενία της Αθηνάς από τον Τηλέμαχο. Ο κήρυκας πηγαινοερχόταν κάθε τόσο και γέμιζε με κρασί τα χρυσά κύπελλα.
6. Σε περίπτωση επίσημης φιλοξενίας: ο ξενιστής διοργανώνει μουσική παράσταση ή και αθλητικούς αγώνες.
7. Μετά το γεύμα: ο ξενιστής ρωτά τον ξένο ποια είναι η ταυτότητά του, η καταγωγή του, πώς βρέθηκε στον τόπο, τον σκοπό επίσκεψης, ακόμα κι αν είναι κουρσάρος και έχει εμφανιστεί ως ξένος, όπως παρατηρείται στη φιλοξενία του Τηλέμαχου από τον Νέστορα, όταν τον ρωτά από πού έρχεται: «…Ποιοι είστε; Δουλειά καμιά μην έχετε; Για τριγυρνάτε ως λάχει, σαν τους κουρσάρους…».
8. Αν ο ξένος δεν απαντήσει στα ερωτήματα: ο ξενιστής δεν επιμένει, του δίνει τον αναγκαίο ψυχολογικό χρόνο και επανέρχεται, όπως παρατηρείται στο νησί των Φαιάκων στην περίπτωση του ναυαγού Οδυσσέα.
9. Σύσταση του ξένου – αιτία άφιξης.
10. Ικανοποίηση αιτήματος του ξένου.
11. Η φιλοξενία ενδέχεται να περιλαμβάνει διανυκτέρευση.
12. Ανταλλαγή δώρων μεταξύ του ξενιστή και του ξένου: ως επισφράγισμα της φιλίας, η φιλία ήταν ιερή και μεταβιβαζόταν και στους απογόνους (κληροδότημα). Αυτή η συνήθεια οφείλεται στον κύκλο μιας «προϊστορικής μορφής αδελφοποιίας», σύμφωνα με τον Κώστα Ρωμαίο, καθηγητή της Λαογραφίας του Πανεπιστημίου Αθηνών, στο: «Λαογραφία και Όμηρος. Οδύσσεια» (1970), δηλαδή ο ξένος πρώτα θα συμφάγει με τον ξενιστή με αποτέλεσμα να συνδεθούν με τον ιερό και απαραβίαστο δεσμό που τον δημιουργεί η κοινή τράπεζα.
Κατ’ αυτόν τον τρόπο δημιουργούταν ένας ηθικός δεσμός φιλίας που μετέτρεπε τη φιλοξενία σε ανθρωπιστικό λειτούργημα.
Φιλολογική επιμέλεια: Σοροβέλης Χρίστος Φιλόλογος - Συγγραφέας