Τεχνική των εικόνων: αυγοτέμπερα

Οι βυζαντινοί αγιογράφοι, στις φορητές εικόνες, χρησιμοποιούσαν χρώματα σε σκόνη με συνδετικό υλικό τον κρόκο αυγού γνωστά σαν αυγοτέμπερα (ενώ οι τέμπερες έχουν σαν συνδετικό υλικό  την αραβική γόμα).

 

Οι χρωστικές σε σκόνη ήταν φυσικές και προέκυπταν από επεξεργασία πετρωμάτων, φυτών, κλπ ενώ κάποιες προέρχονταν και από έντομα (κόκκινο κιννάβαρι)1

Οι περισσότεροι σημερινοί αγιογράφοι, σεβόμενοι την παράδοση, δημιουργούν εικόνες βυζαντινής τεχνοτροπίας μόνο με αυγοτέμπερα.

(κατάλογος χρωμάτων σε σκόνη κατάλληλα για αυγοτέμπερα)

Εργασία με αυγοτέμπερα

Για την αυγοτέμπερα αναμειγνύουμε τον κρόκο ενός αυγού με λίγο ξύδι, και το διατηρούμε σε ένα μικρό δοχείο. Όταν ζωγραφίζουμε, παίρνουμε με σπάτουλα ή πινέλο λίγη ποσότητα χρωστικής σε σκόνη και την ενώνουμε με μικρή ποσότητα από το μείγμα κρόκου και ξυδιού, που λειτουργεί ως συνδετικό και μετατρέπει τις σκόνες σε τέμπερες. Ετοιμάζουμε τόσο χρώμα όσο θα χρειαστούμε για την κάθε περιοχή της εικόνας. Απλώνουμε το χρώμα πρώτα στις μεγάλες επιφάνειες (φόντο, πίσω επίπεδα) και προχωράμε σταδιακά στις μικρότερες επιφάνειες και τις λεπτομέρειες. Συνήθως χρησιμοποιούμε τις αυγοτέμπερες είτε καλά αναμεμιγμένες στην παλέτα, για να δώσουν καθαρές και πλακάτες επιφάνειες (πχ φόντο, πίσω επίπεδα, λεπτομέρειες), είτε αραιωμένες , οπότε αποκτούν μια σχετική διαφάνεια (πχ ενδιάμεσοι τόνοι).

Ας δούμε σε μερικά βίντεο τον τρόπο εργασίας σε μια εικόνα βυζαντινής τεχνοτροπίας (ίσως είναι καλύτερα να απενεργοποιήσετε τον ήχο)


Πολλά χρώματα που προέρχονταν από ορυκτά περιείχαν υδράργυρο ή μόλυβδο ή άλλα τοξικά και αντικαταστάθηκαν από φυτικά ή ζωικά ή τεχνητά χρώματα πχ
1Το κόκκινο Vermilion (βερμιγιόν) παραγόταν και από το ορυκτό cinnabar : «θειούχος υδράργυρος» (και 1500μχ) αλλά λόγω της τοξικότητάς του, αργότερα, αντικαταστάθηκε εντελώς από αντίστοιχα είτε φυτικά είτε από το χρώμα (κιννάβαρι) που δίνει ένα έντομο, που λέγεται κέρμης. Υπάρχει βέβαια και τεχνητό υποκατάστατο που μιμείται τις χρωματικές ιδιότητες του αυθεντικού Vermilion (Cinnabar).
Η ώχρα από σιδηρούχο άργιλο και το μπλε  ultramarine (ουλτραμαρίν) προέρχεται από το λάπις.

*Οι αυγοτέμπερες μπορούν να χρησιμοποιηθούν όπως οι τέμπερες και επιστρώνονται επάνω σε λείες ή λιγότερο λείες επιφάνειες, όπως το ξύλο, ο τοίχος, ο μουσαμάς και το χαρτί. Αραιώνονται με νερό είτε με νερό και κρόκο αυγού και ξύδι και στεγνώνουν γρήγορα, επιτρέποντας πολλές αλλά και γρήγορες επιστρώσεις.

*οι χρωστικές σε σκόνη μπορούν να χρησιμοποιηθούν και με άλλα συνδετικά υλικά (ψυχρές διάφανες κόλλες κλπ) ανάλογα με την επιφάνεια που θα χρωματίσουμε.

Τεχνική των εικόνων: το χρύσωμα

Χρύσωμα λέμε την κάλυψη ορισμένων περιοχών ενός αντικειμένου, με λεπτά φύλλα χρυσού .Είναι μια διακοσμητική διαδικασία που χρησιμοποιείται σε διάφορα υλικά και με διαφορετικές τεχνικές για να δώσει ιδαίτερη αξία στο αντικείμενο*. Σαν τεχνική, είχε μεγάλη διάδοση στην Ιταλία και στο Βυζάντιο στο Μεσαίωνα και την Αναγέννηση, ιδιαίτερα δε, σε έργα θρησκευτικής τέχνης. Στις φορητές εικόνες αλλά και στις τοχογραφίες, συνίθιζαν να τονίζουν το φωτοστέφανο των Αγίων διακοσμώντας το με φύλλα χρυσού. Αργότερα, στις φορητές εικόνες, χρύσωναν όλο το φόντο της εικόνας για συμβολικούς και διακοσμητικούς λόγους.

Στις φορητές εικόνες Βυζαντινής τέχνης, χρησιμοποιήθηκε, από το 12ο αιώνα, μια ιδιαίτερη τεχνική χρυσώματος και η ίδια τεχνική ακολουθείται μέχρι σήμερα.

Οι αγιογράφοι, αφού προετοιμάσουν κατάλληλα την επιφάνεια της εικόνας και σχεδιάσουν τη μορφή, καλύπτουν με φύλλα χρυσού 23 καρατίων το φόντο .Μετά, συνεχίζουν με χρώμα τη ζωγραφική.

 

Η διαδικασία του χρυσώματος απαιτεί ιδιαίτερο χειρισμό, εμπειρία και θεωρείται αρκετά δύσκολη. Ας δούμε πως γίνεται:

 

 

 


*Το χρύσωμα είχε χρησιμοποιηθεί στη διακόσμηση του εξώφυλλου χειρόγραφων βιβλίων αλλά και για τη σχεδίαση εικόνων ή γραμμάτων στο εσωτερικό τους.
*Το χρύσωμα έχει εφαρμογή σε αντικείμενα από πολλά υλικά όπως ξύλο (έπιπλα, κορνίζες), μέταλλο, κεραμικά, κλπ

Τεχνική των εικόνων, το σχέδιο

Η χρήση των ανθιβόλων μπορεί να είναι πρακτική και να βοηθά στην αναπαραγωγή ενός έργου αλλά πολλές φορές οι ζωγράφοι δημιουργούν και σχεδιάζουν απευθείας στην επιφάνεια. Αυτό γίνεται,  συνήθως, όταν πρέπει να σχεδιάσουμε σε μεγάλες επιφάνειες όπως τοιχογραφίες αλλά και για άλλους διάφορους λόγους.

Ας παρατηρήσουμε το τρόπο εργασίας των ζωγράφων – αγιογράφων

στα βίντεο ο (Γ. Κόρδης)

Τεχνική των εικόνων, ανθίβολο

 

Τι είναι τα Ανθίβολα; Το λεξικό στη λέξη «Ανθίβολον» το ορίζει σαν σχέδιο εικόνας, συνήθως διάτρητο στις γραμμές του, από το οποίο λαμβάνουν αντίγραφα.
Ο όρος ανθίβολο, από το ρήμα αντιβάλλω, είναι το χνάρι, το αποτύπωμα, ένα ακριβές αντίγραφο του πρωτοτύπου και μνημονεύεται για πρώτη φορά σε κρητικό έγγραφο του 1560 ενώ καθιερώθηκε από τον αγιογράφο μοναχό Διονύσιο από το Φουρνά μέσα από το βιβλίο του «Ερμηνεία της ζωγραφικής τέχνης». Πώς το χρησιμοποιούσαν; Επαιρναν το σχέδιο το τοποθετούσαν πάνω στην εικόνα που ήθελαν να κατασκευάσουν, δηλαδή το επεξεργασμένο ξύλο στο οποίο αρχικά κολλούσαν ύφασμα και ύστερα το περνούσαν μια στρώση γύψου. Στη συνέχεια τοποθετούσαν το ανθίβολο, που ήταν σχέδια διαφόρων ειδών.

Μια κατηγορία ήταν τα διάτρητα δηλ σχέδια τρυπημένα στα περιγράμματα, πάνω στα οποία έριχναν καρβουνόσκονη η οποία περνούσε από τις τρυπούλες.

Εχοντας ο ζωγράφος το σχέδιο που ήθελε, συνέχιζε τη διαδικασία πια με το πινέλο και τα χρώματα.
Η συστηματική χρήση των ανθιβόλων άρχισε πιθανότατα το 15ο αιώνα αλλά, δυστυχώς, δεν έχουμε δείγματα ανθιβόλων από εκείνη την περίοδο της Μεταβυζαντινής Τέχνης.
Σημαντικό ρόλο για τη γνωριμία και την επαφή των ανθιβόλων με το ευρύ κοινό είχε η έκθεση ανθιβόλων από τους Χιονιάδες, της συλλογής Μακρή – Μαργαρίτη.*
Στον πρόλογο, για την έκθεση «Ανθίβολα ? Άγια Σχέδια από τους Χιονιαδίτες ζωγράφους, 18ος, 19ος αιώνας», ο καθηγητής κ. G. Gerov, D.Sc., επικεφαλής της Μεσαιωνικής και Αναγεννησιακής Ορθόδοξης Τέχνης στην Κρύπτη του Εθνικού Μουσείου Καλών Τεχνών Βουλγαρίας, γράφει:
Τα Ανθίβολα, είναι η προπαρασκευαστική εργασία για τις ιερές εικονογραφήσεις. Από διαθήκες κορυφαίων εικονογράφων αποκαλύπτεται ότι ορθόδοξοι ζωγράφοι είχαν σημαντικές συλλογές σχεδίων καθώς και ανθίβολα. Μέρος αυτών ήταν δική τους δουλειά, ενώ μέρος αποτελούσε σχέδια που είχαν αποκτηθεί με διαφορετικούς τρόπους. Ήταν ο πρόδρομος της τελικής δουλειάς του. Δεν προορίζονταν να δειχθούν στο κοινό και πιθανότατα δεν έφευγαν παραέξω από το εργαστήρι του κατόχου τους. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι δεν είχαν τη δική τους αξία. Κι αυτό εξηγεί ότι περιελήφθησαν στις διαθήκες που καθόριζαν αυτούς που τα κληρονομούσαν. Συνήθως ήταν ζωγράφοι που τα πρόσθεταν στη δική τους εργασία. Λόγω της λεπτής κατασκευής του υλικού μόνον ένας μικρός αριθμός από ανθίβολα και σχέδια από τη Βυζαντινή και μεταβυζαντινή εποχή έχουν διασωθεί ώς σήμερα. Τα περισσότερα είναι από τον 18ο και 19ο αιώνα.

«Το ανθίβολο υπηρετεί αυτή την καλλιτεχνική πορεία, καθοδηγεί το χέρι του ζωγράφου, αποτελεί το σοφό υπόδειγμα παλαιότερου σεβαστού προτύπου. Το ανθίβολο, ευάλωτο και εύθραυστο από τη φύση του, ταπεινό και γοητευτικό συνάμα, παρέμεινε επί αιώνες στην αόρατη πλευρά της καλλιτεχνικής δημιουργίας», όπως αναφέρουν οι συγγραφείς του «Ανθίβολα από τους Χιονιάδες. Συλλογή Μακρή-Μαργαρίτη», αρχαιολόγος Ανδρ. Κατσελάκη και η ιστορικός της βυζαντινής τέχνης Μ. Νάνου.


Οι Χιονιάδες
Οι Χιονιάδες είναι ένα μικρό ορεινό χωριό στις πλαγιές του Γράμμου, βορειοδυτικά των Ιωαννίνων στα 1.100 μέτρα ύψος. Αν και ο πληθυσμός του δεν ξεπέρασε ποτέ τα 400 άτομα, είναι ονομαστό για τη συμβολή του στη μεταβυζαντινή και μετέπειτα θρησκευτική ζωγραφική. Ο Γεώργιος Παΐσιος ήταν από τους Χιονιάδες και το πολύτιμο αρχειακό υλικό που διέσωσε για τους συντοπίτες του ζωγράφους καθώς και η συστηματική έρευνα του Κίτσου Μακρή αποκαλύπτουν 70 ονόματα ζωγράφων που από τα μέσα του 18ου αι. ώς τα μέσα του 20ού, στόλισαν εκκλησίες και μέγαρα με τοιχογραφίες τους?

Ο πρώτος γνωστός χιονιαδίτης ζωγράφος είναι ο Κώνστας? ο οποίοςταυτίζεται πιθανότατα ?ε τον ΚώνσταΘεοδόση. Το πρώτο ενυπόγραφο έργο του είναι η εικόνα του Αγίου Γεωργίου στο τέ?πλο του ναού της Κοι?ήσεως της Θεοτόκου στη Βούρα?πιανη, κοντά στους Χιονιάδες, και χρονολογείται το 1747.

Οι χιονιαδίτες ζωγράφοι ασκούσαν οικογενειακά την τέχνη τους και κληρονο?ούσαν τα σχέδια των προγόνων τους, που λειτουργούσαν ως πατρόν, καθοδηγώντας το χέρι του καλλιτέχνη.Ο χιονιαδίτης ζωγράφος Ζήκος ήταν ο πρώτος που απεικόνισε τον νεο?άρτυρα Γεώργιο εξ Ιωαννίνων, δεκατρείς ?έρες ?ετά τον θάνατό του το 1838.

Τον 18ο και 19ο αιώνα, παράλληλα ?ε τους Χιονιάδες, δρούσαν και άλλες «ο?άδες» ζωγράφων, όπως οι Καλαρρύτες, οι τεχνίτες από το Καπέσοβο, τα Ανω Σουδενά, το Φορτόσι, την Κορίτιανη Κατσανοχωρίων, τη Σα?αρίνα. Υπήρχαν συνεργασίες αλλά και ανταγωνισ?οί ανά?εσα σε ξακουστά εργαστήρια. Το σίγουρο είναι ότι οι εύποροι ηπειρώτες έ?ποροι έδωσαν βή?α στη δουλειά των ζωγράφων, των οικοδό?ων και ξυλογλυπτών ?ε την εξασθένηση της οθω?ανικής εξουσίας τον 19ο αιώνα.

*Η Συλλογή «Ανθίβολα από τους Χιονιάδες, Μακρή – Μαργαρίτη», έχει ήδη παρουσιαστεί από το 2007 έως τώρα, στο Βερολίνο, στην Κρακοβία, στην Βιβλιοθήκη της Αλεξάνδρειας, στο Μουσείο Ερμιτάζ της Αγίας Πετρούπολης και στο Μουσείο Πούσκιν της Μόσχας

Βιβλία
«Ανθίβολα από τους Χιονιάδες. Συλλογή Μακρή-Μαργαρίτη», Ανδρ. Κατσελάκη, Μ. Νάνου – Μουσείο Ελληνικής Λαϊκής Τέχνης.
«Εκ Χιονιάδων… σπουδές και ανθίβολα», Μπονόβας Νίκος, Νάνου Μαρία, Τουτός Νικόλαος Γ., Μπουδαλής Γεώργιος, Καραγιαννίδου Ηλέκτρα, Βόλος 2004

Πηγές:
Βυζαντινό και Χριστιανικό Μουσείο, Αθήνα
Αρχαιολογία και Τέχνες
Άρθρα σε εφημερίδες
Το Βήμα
Έθνος
Καθημερινή
Τα Νέα

Τεχνική των εικόνων: το σχέδιο

Το σχέδιο για μια εικόνα βυζαντινής τεχνοτροπίας γίνεται, είτε απευθείας στη επιφάνεια είτε με τον παραδοσιακό τρόπο χρησιμοποιώντας ανθίβολο.Το ανθίβολο ή αθίβολο είναι ένα ζωγραφικό σχέδιο με διάτρητα περιγράμματα και το χρησιμοποιούσαν από παλιά οι ζωγράφοι για να αποτυπώσουν το σχέδιο στην επιφάνεια που ήθελαν να ζωγραφίσουν. Το σχέδιο έμενε στο χαρτί και μπορούσε να χρησιμοποιηθεί ξανά πολλές φορές σε επόμενα έργα.

Σχεδιάζουμε (ή αντιγράφουμε από άλλη εικόνα) πάνω σε χαρτί τη μορφή και μετά τρυπάμε το σχέδιο σε όλο περίγραμμα. Τοποθετούμε και στερεώνουμε το σχέδιο πάνω στην έτοιμη για ζωγράφισμα επιφάνεια. Παίρνουμε σκούρο χρώμα σε σκόνη και με πινέλο ή βαμβάκι περνάμε πάνω από τα περιγράμματα το σχέδιο έτσι ώστε να περάσει το χρώμα από τις τρύπες πάνω στο γκέσο της εικόνας. Αφαιρούμε το χαρτί με το σχέδιο και χαράζουμε ελαφρώς τα περιγράμματα πάνω στην εικόνα. Είμαστε έτοιμοι για να ξεκινήσουμε με το χρώμα.

Ας παρατηρήσουμε ξανά στο βίντεο (στο 5.35¨) τη διαδικασία.

Τεχνική των εικόνων: γκέσο (gesso)

Αφού προετοιμαστεί κατάλληλα το ξύλο μιας εικόνας και κολληθεί πάνω του ύφασμα, πρέπει να περαστεί με υπόστρωμα ζωγραφικής, το γκέσο (gesso)

γκέσοΤο γκέσο είναι σκόνη γύψου με σκόνη τσίγκου και κόλλα αναμειγμένα μεταξύ τους σε διάφορες αναλογίες. Πολλές φορές στο μείγμα πρόσθεταν και λευκό χρώμα σε σκόνη.

Χρησιμοποιήθηκε στη ζωγραφική από πολύ παλιά είτε για προετοιμασία ξύλινων επιφανειών είτε για τη κατασκευή μουσαμά ζωγραφικής και απορροφά εύκολα όλα τα είδη χρωμάτων.

Η επιφάνεια θα πρέπει να είναι καθαρή και να περαστεί αρκετές φορές με γκέσο. Χρησιμοποιούμε φαρδύ πινέλο ή σπάτουλα και περνάμε τη δεύτερη φορά κάθετα (σταυρωτά) στη πρώτη την 3η κάθετα στη δεύτερη κλπ μέχρι να καλυφθεί το ύφασμα. Στο τέλος πρέπει να λειανθεί προσεκτικά η επιφάνεια, με πολύ λεπτό γυαλόχαρτο. Καλύτερα όμως να δείτε το βίντεο που ακολουθεί


Ο πρώτος οδηγός για την αγιογραφία εικόνας γράφηκε από το μοναχό αγιογράφο Διονύσιο από το Φουρνά της Ευρυτανίας (1670 -1746)με τίτλο «Ερμηνεία της ζωγραφικής τέχνης και αι κύριαι πηγαί αυτής».

Περισσότερα για το Διονύσιο εκ Φουρνά στη βικιπαιδεια


Η ίδια διαδικασία ακολουθείται και για τη κατασκευή ή τη προετοιμασία μουσαμά ζωγραφικής αλλά οι αναλογίες των υλικών στο γκέσο ποικίλουν ανάλογα, όπως επίσης ποικίλουν, ανάλογα με το είδος χρωμάτων που θα χρησιμοποιήσουμε.

Το γκέσο χρησιμοποιείται και για να δώσει ανάγλυφη όψη και υφή σε πολλά έργα ζωγραφικής

γκέσο

Στην αγορά υπάρχουν έτοιμα διαφορετικά μείγματα για προετοιμασία της ζωγραφικής επιφάνειας και το κάθε ένα από αυτά είναι κατάλληλο για συγκεκριμένα υλικά υποστρώματα (ξύλο, ύφασμα κλπ)αλλά και για συγκεκριμένο είδος χρωμάτων (τέμπερα, λάδι κλπ). Για ακρυλικά χρώματα χρησιμοποιείται ένα υπόστρωμα που πιθανά να λέγεται gesso αλλά έχει διαφορετική χημική σύσταση και ιδιότητες. Φυσικά είναι το καταλληλότερο για να δεχτεί ακρυλικά χρώματα.