Χάρτες και πορτολάνοι.

Ο χάρτης (και ο κόσμος) ανάποδα!

(του Παναγιώτη Χαλούλου)

            Θα μας απασχολήσουν τα εξής:

            Πώς χαρτογραφούσαν τον κόσμο οι αρχαιότεροι λαοί του κόσμου; Ποιους χάρτες κατασκεύασαν γεωγράφοι-χαρτογράφοι των λαών της Μεσογείου (Έλληνες-Ρωμαίοι-Βυζαντινοί, αρχαίοι Ασιατικοί λαοί και Άραβες), οι Κινέζοι στην Άπω Ανατολή, αλλά και οι Αζτέκοι στην Αμερική; Ποιους χάρτες είχαν υπόψη τους οι μεγάλοι θαλασσοπόροι της νεότερης εποχής; Πώς η ιδεολογία των δημιουργών χαρτογράφων επηρέασε τη διάταξη των χωρών στο χάρτη;

            Οι πρώτοι χάρτες πρέπει να εμφανίστηκαν πριν από τη γραφή, έτσι όπως τουλάχιστο προκύπτει από μαρτυρίες ταξιδιωτών που ήρθαν σε επαφή με πρωτόγονους λαούς, που, χωρίς να έχουν ανακαλύψει τη γραφή, ζωγράφιζαν χάρτες. Ο άνθρωπος μέσα στα σπήλαια, ζωγράφιζε στα τοιχώματα ζώα και παραστάσεις, αλλά και γεωμετρικά σχήματα, αφηρημένα ή σχετιζόμενα με την καθημερινή του ζωή. Ανάμεσα σε αυτά τα σχέδια και τις ζωγραφιές συναντάμε τις πρώτες παραστάσεις με δήλωση τόπων, «τοπογραφήματα». Τα πετρογλυφικά αυτά τοπογραφήματα της παλαιολιθικής και νεολιθικής εποχής τα συναντάμε σε σπήλαια και βράχους της Ευρώπης και της Ασίας. Ο «χάρτης» της Bedolina, της βόρειας Ιταλίας, θεωρείται το παλαιότερο γνωστό πετρογλυφικό τοπογράφημα. Δεν είναι ξεκάθαρο τι απεικονίζουν τα πιο αφαιρετικά σύμβολα του τοπογραφήματος: επιφανειακά ορθογώνια σύμβολα που καλύπτονται με κανονική διάταξη κουκκίδων (πιθανόν αγροί περιφραγμένοι από πέτρινους τοίχους), γραμμικά σύμβολα (πιθανόν ρέματα και αρδευτικά κανάλια), σημειακά σύμβολα, μικροί κύκλοι με τελεία στο κέντρο (πιθανόν πηγάδια).

            Με εικονογραφικό τρόπο, αποδίδοντας γεγονότα που συνέβησαν σε ένα τόπο δημιούργησαν χάρτες οι Αζτέκοι της Αμερικής:

Ίσως ο παλιότερος χάρτης του κόσμου είναι ο Ακκαδικός χάρτης της πόλης Ga Sur, βόρεια της Βαβυλώνας (2500 π.Χ.)∙ απεικονίζει κοιλάδα που διασχίζεται από ποταμό, ίσως τον Ευφράτη, που χύνεται σε θάλασσα ή λίμνη και γύρω παριστάνονται βουνά:

Πήλινη Βαβυλωνιακή πλάκα με σφηνοειδή γραφή και απεικόνιση του κόσμου: η γη στρογγυλή περιβάλλεται από τον ωκεανό. Στο κέντρο η Βαβυλώνα (μεγάλος κύκλος) και άλλες πόλεις (μικροί κύκλοι), ενώ στη μέση ο ποταμός Ευφράτης. Η γραφική απεικόνιση συνοδεύεται από κείμενα σε σφηνοειδή γραφή, από τα οποία προκύπτει η αστρολογική και θρησκευτική σημασία του χάρτη:

Στη Μεσοποταμία πάλι χάρτης των Βαβυλωνίων χαραγμένος σε πήλινη πλάκα παρουσιάζει την πόλη Νιπούρ με τα κανάλια, μέρος του τείχους, την τάφρο, οικοδομήματα κτλ. (1500 π.Χ.).

Κινέζικος χάρτης (1137 π.Χ.) που δείχνει τμήμα του Σινικού τείχους και τον Κίτρινο ποταμό:

Στους αρχαίους Έλληνες ο Όμηρος περιγράφει τη γη στρογγυλή και επίπεδη, περιβαλλόμενη από τον ωκεανό, από τον οποίο ανατέλλουν τα άστρα και ο ήλιος και σ’ αυτόν βυθίζονται. Κάτω από την επιφάνεια της γης βρίσκονται ο Άδης και τα Τάρταρα. Από την περιφέρεια του ωκεανού ξεκινά ο ουράνιος θόλος. Ο ήλιος, το φεγγάρι και τα αστέρια ανατέλλουν από τον ωκεανό, διαγράφουν ένα τόξο πάνω από τη γη και βυθίζονται ξανά στη θάλασσα για να ολοκληρώσουν την πορεία τους. Η ατµόσφαιρα πάνω από τη γη είναι πυκνή µε σύννεφα και οµίχλη αλλά ψηλότερα βρίσκεται ο Αιθέρας.

Σε αυτή την αρχή βασίζονται αρχαιοελληνικοί χάρτες, όπως του Αναξίμανδρου (τέλη 7^ου - αρχές 6^ου αι. π.Χ.) και του Εκαταίου του Μιλήσιου (τέλη 6^ου - αρχές 5^ου αι. π.Χ.). Βλέπουμε αναπαράσταση του χάρτη της γης, όπως την φαντάστηκε ο Αναξίμανδρος.

            Όπως αναγνωρίζεται ευρύτατα σήμερα, η παλαιότερη γραπτή χαρτογραφική αναφορά περιέχεται στην Ιλιάδα και αφορά την περιγραφή της ασπίδας του Αχιλλέα.

Η ασπίδα του Αχιλλέα χωριζόταν σε τέσσερις οµόκεντρες κυκλικές ζώνες και αυτές σε επιµέρους τοµείς. Γύρω από τον κεντρικό κυκλικό πυρήνα απεικονιζόταν η γη, η θάλασσα, ο ήλιος, η σελήνη και τα άστρα. Στην πρώτη, προς τα άκρα, ζώνη και σε δύο τµήµατα, απεικονιζόταν η πόλη σε ειρήνη και σε πόλεµο. Στη δεύτερη ζώνη και σε τρεις τοµείς, απεικονίζονταν η σπορά, ο θερισµός και η αµπελουργία. Στην τρίτη ζώνη και σε επίσης τρεις τοµείς, τα θηράµατα, η βοσκή και ο χορός. Στην εξωτερική και τελευταία ζώνη, ήταν ο ποταµός και ο ωκεανός.

Ο Θαλής ο Μιλήσιος (τέλη 7^ου - αρχές 6^ου αι. π.Χ.) πίστευε ότι η Γη είναι ένας επίπεδος δίσκος που επιπλέει σε έναν άπειρο ωκεανό. Ο Παρμενίδης  όμως (τέλη 6^ου αι. π.Χ.) είχε συλλάβει την ιδέα μιας σφαιρικής γης. Τη σφαιρικότητα της γης δεχόταν ο Πυθαγόρας ο Σάμιος (τέλη 6^ου - αρχές 5^ου αι. π.Χ.) και ο Αριστοτέλης (4^ος αι. π.Χ.).

Ο Ερατοσθένης ο Κυρηναίος (τέλη 3^ου αι. π.Χ.), διευθυντής της Βιβλιοθήκης της Αλεξάνδρειας με πληροφορίες που συγκεντρώθηκαν από τις εκστρατείες του Μ. Αλεξάνδρου χαρτογραφεί το γνωστό κόσμο∙ μπορούμε να δούμε μια ανακατασκευή του χάρτη του που δεν σώθηκε. Πλησιάζει αρκετά στη σημερινή μορφή του χάρτη.

(κάνετε κλικ, για να δείτε το χάρτη)

Ο Ίππαρχος ο Ρόδιος (180-120 π.Χ.) διαίρεσε την περίμετρο της γης σε 360^ο και καθιέρωσε τις γεωγραφικές συντεταγμένες, τους μεσημβρινούς και τους παραλλήλους.

Ο Κλαύδιος Πτολεμαίος ο Αλεξανδρεύς (85-165 μ.Χ.), βιβλιοθηκάριος της Βιβλιοθήκης της Αλεξάνδρειας, είναι ο πρώτος χαρτογράφος με τη σύγχρονη έννοια του όρου, επινόησε αυτό που σήμερα αποκαλούμε στη χαρτογράφηση άτλαντα. Ο χάρτης με βάση το έργο του:

Ρωμαϊκοί χάρτες δεν σώζονται∙ από περιγραφές τους σχεδιάστηκαν στο μεσαίωνα χάρτες, όπως ο χάρτης “orbis terrarum”:

Στο μεσαίωνα ο χριστιανικός κόσμος αποκηρύσσει τις ιδέες περί σφαιρικότητας της γης θεωρώντας ότι αντιβαίνουν στα λεγόμενα της Βίβλου. Τον 8^ο αι. π.Χ. γράφει στον Ησαΐα (40, 22): «ὁ κατέχων τὸν γῦρον τῆς γῆς...». Η εβραϊκή λέξη chûgh που αποδίδεται ως «γύρος», μπορεί να μετφράζεται επίσης κι ως «κύκλος» ή «σφαίρα». Ως αποτέλεσμα, ορισμένες αποδόσεις στην αγγλική γράφουν «τη σφαίρα της γης» (απόδοση Douay) και «στρογγυλή γη» (Moffatt).

Η χριστιανική αντιμετώπιση ήταν από αδιάφορη για τη χαρτογράφηση μέχρι αρνητική, εφ’ όσον η ερμηνεία των κειμένων έστρεφε το ενδιαφέρον εκτός της Γης, στη βασιλεία των Ουρανών. Οι γεωγραφικές γνώσεις και «εικόνες» των πρώτων Χριστιανών ήταν ό,τι περιλάμβανε η Βίβλος, χωρίς καμιά άλλη γεωγραφική αναζήτηση.  Η γη θεωρείται ως κύκλος και στα πέρατα της γης κατοικούν τέρατα:

Πολλές από αυτές τις πληροφορίες διαβάζουμε στο βιβλίο του Ουμπέρτο Έκο «Μπαουντολίνο», από όπου και κάποιες εικόνες που βλέπουμε εδώ. Ακόμα και μετά τον μεσαίωνα, οι θαλασσοπόροι πάντα θα ισχυρίζονται ότι βρίσκουν στα ταξίδια τους όντα τρομερά και παραμορφωμένα ή, τουλάχιστο, καλοπροαίρετα αλλά παράξενα.

     Τέτοιες παραστάσεις έδωσαν έμπνευση στον Ολλανδό ζωγράφο Ιερώνυμο Μπος (1450-1516 μ.Χ.). 

Δύο παραδείγματα: "Ο κόσμος πριν από τον Κατακλυσμό"

 και "Η Κόλαση"        (και σε λεπτομέρεια:)  

Ο μεσαιωνικός χάρτης του Μακρόβιου (4^ος – 5^ος αι. μ.Χ.): κυκλική η γη∙ μόνο το ένα μέρος κατοικείται, το κάτω μέρος, στους αντίποδες, περιοχή άγνωστη, ανεξερεύνητη (nobis incognita), θεωρείται ότι δεν κατοικείται. Η Ελλάδα δεν περιλαμβάνεται στην Οικουμένη!

Στους αντίποδες θεωρούσαν ότι, αν κατοικούσαν άνθρωποι, θα μπορούσαν να ζουν με το κεφάλι προς τα κάτω και με τα πόδια προς τα πάνω, χωρίς να πέφτουν στο κενό!...

Στο Βυζάντιο ο Μάξιμος Πλανούδης, συγγραφέας και μοναχός (τέλη 13^ου αι. μ.Χ.), αξιοποιώντας τις πληροφορίες της Γεωγραφίας του Πτολεμαίου ανέπτυξε την κατασκευή χαρτών.

         Ο Κοσμάς Ινδικοπλεύστης (6^ος αι. μ.Χ., εποχή του αυτοκράτορα Ιουστινιανού) γράφει τη «Χριστιανική Τοπογραφία» προσπαθώντας να ανατρέψει τις «ειδωλολατρικές αντιλήψεις» περί σφαιρικότητας της γης. Πέρα από τη γη θεωρεί πως υπάρχει μια άλλη γη (Terra ultra Oceanum), στην οποία βρίσκεται ο Παράδεισος:

Παρατηρήστε στο χάρτη του τον ποταμό Νείλο πώς πηγάζει από τον επίγειο Παράδεισο, περνά κάτω από τον ωκεανό, συνεχίζεται στη στεριά (περιοχές «ένθεν του επιγείου Παραδείσου») και φθάνει μέχρι τη Μεσόγειο, όπου οι εκβολές του, τη Μεσόγειο ονομάζει «Ρωμαϊκό κόλπο»∙ το ίδιο συμβαίνει και με τους τρεις μεγάλους ποταμούς της Ασίας, Ευφράτη, Τίγρη και Γάγγη, που εκβάλλουν στον Περσικό κόλπο.

Ο Ισίδωρος, επίσκοπος Σεβίλλης (6^ος αι. μ.Χ.), τοποθετεί την Ιερουσαλήμ στο κέντρο του κόσμου, ενώ την Ανατολή στο πάνω μέρος του χάρτη:

Πρέπει να παρατηρήσουμε ότι επηρεασμένος από τη θρησκευτική του ιδεολογία τοποθετεί στο κέντρο του κόσμου την Ιερουσαλήμ, πηγή του χριστιανισμού, ενώ την Ασία, στην οποία περιλαμβάνεται η ιερή πόλη, στο ανώτερο μέρος του χάρτη του.

Με ανάλογη ιδεολογία ο χάρτης του μοναχού Βεάτιου (8^ος αι. μ.Χ.) στην Ανατολή τοποθετεί τον Αδάμ και την Εύα, στον επίγειο Παράδεισο, στο άνω μέρος όπου η Ασία, ενώ την Ευρώπη και την Αφρική τοποθετεί στο κάτω μέρος:

Άλλη εκδοχή χάρτη της εποχής με την Ανατολή στο πάνω μέρος του χάρτη και τον Αδάμ και την Εύα, στον επίγειο Παράδεισο:

Δεξιά, η χώρα είναι έρημος, γιατί είναι κοντά στον ήλιο (Deserta terra vicina solis) και παραμένει άγνωστη, ανεξερεύνητη (ardore incognita nobis=λόγω του καύσωνα άγνωστη σε μας).

Οι Άραβες επηρεασμένοι από χριστιανικούς χάρτες κατασκευάζουν ανάλογο χάρτη τοποθετώντας, ας παρατηρήσουμε, την Ασία με τις αραβικές χώρες πιο πάνω στο χάρτη μεταθέτοντας στην αριστερή πλευρά του χάρτη την Ευρώπη:

Χάρτης του 15^ου αι. Αυτό το είδος του μεσαιωνικού χάρτη δείχνει μόνο την προσβάσιμη πλευρά της σφαιρικής Γης, αφού θεωρήθηκε ότι κανείς δεν θα μπορούσε να διασχίσει το καυτό κλίμα κοντά στον Ισημερινό στο άλλο μισό του πλανήτη, η Deserta terra vicina solis, λόγω του καύσωνα άγνωστη σε μας, όπως αναφέραμε πριν.

Οι πορτολάνοι

Το 13^ο αιώνα εμφανίζονται οι πορτολάνοι, δείκτες λιμανιών, οδηγοί πλοήγησης (pilot books ή portolani),  αποδίδοντας με μεγαλύτερη ακρίβεια τις ακτογραμμές και περιλαμβάνουν κυρίως λιμάνια, ακρωτήρια, ενώ η στεριά μένει στο σχέδιο χώρος κενός, εκτός από τη θέση των ποταμών, λιμνών και όχι πάντα. Πολλοί είναι ιταλικής προέλευσης. Η αφύπνιση της χαρτογραφίας συνδέεται με τη νέα εποχή, που εγκαινιάζεται όταν οι βυζαντινοί αυτοκράτορες, ήδη από τα τέλη του 11^ου αι., απονέμουν προνόμια στις ναυτικές πόλεις, Βενετία, Γένοβα, Πίζα, για ελεύθερη εμπορία στις σκάλες (αποβάθρες λιμανιών) της Ανατολής. 

Ο παλιότερος σωζόμενος πορτολάνος Carte Pisane σε περγαμηνή (βρέθηκε στην Πίζα και διατηρείται στην Εθνική Βιβλιοθήκη της Γαλλίας):

Στον χάρτη, ο Βορράς βρίσκεται στην κορυφή, σε αντίθεση με άλλους χάρτες της ίδιας περιόδου, που, όπως είδαμε, η Ανατολή βρίσκεται στην κορυφή. Οι πορτολάνοι σχεδιάζονταν συνήθως σε δέρμα προβάτου, περγαμηνή. Παρουσιάζουν ένα δίκτυο γραμμών διευθύνσεων, όπως βλέπουμε.

Από τα τελευταία δείγματα του μεσαίωνα θεωρείται ο Άτλαντας της Καταλονίας με αρκετά καλύτερη απεικόνιση των περιοχών γύρω από τη Μεσόγειο:

Πορτολάνος της Κύπρου

Εποχή των Ανακαλύψεων, 1400-1600 μ.Χ.

        Με τις ανακαλύψεις οι νέοι πορτολάνοι διορθώνονται με βάση τα νέα στοιχεία. Οι χαρτογράφοι προσπαθούσαν να εναρμονίσουν τα νέα δεδομένα στο χάρτη του Πτολεμαίου.

 Ο Juan De La Cosa, μέλος του πληρώματος του Κολόμβου σχεδίασε το δικό του χάρτη (περίπου 1500 μ.Χ.):

Βελτιωμένος ο γερμανικός χάρτης του Waldseemuller (1507):

Ο Χάρτης του Ortelius (Theatrum Orbis Terrarum) είναι ο πρώτος παγκόσμιος χάρτης με σύγχρονες προδιαγραφές της χαρτογραφίας. Τυπώθηκε στην Αμβέρσα το 1570.

  (κάνετε κλικ, για να δείτε το χάρτη)

            Με τα μέχρι τώρα έχουμε ήδη μια εικόνα για την τοποθέτηση των ηπείρων και των χωρών στον παγκόσμιο χάρτη και μάλιστα μια ιδέα σε σχέση με την ιδεολογία των δημιουργών χαρτογράφων, για να αναλύσουμε περαιτέρω το ζήτημα.

            Πριν από πολλά χρόνια, ως νέος εκπαιδευτικός, ήμουν συνδρομητής στο μηνιαίο επιστημονικό περιοδικό «ΦΥΣΙΚΟΣ ΚΟΣΜΟΣ» της «Ένωσης Ελλήνων Φυσικών» και χαιρόμουν να διαβάζω άρθρα, αφού πολλά από αυτά δεν απευθύνονταν ειδικά σε επιστήμονες Φυσικούς και ήταν κατανοητά και από όσους δεν τα πήγαιναν καλά με το μάθημα της Φυσικής, το οποίο με άγχωνε, όταν ήμουν μαθητής.

            Ένα άρθρο μού είχε προκαλέσει ιδιαίτερη εντύπωση και μεταφέρω εδώ τις σκέψεις που είχε εκφράσει ο αρθρογράφος, καθηγητής Φυσικής Ανδρέας Κασσέτας, προς τους μαθητές του και τους προκάλεσε απορία, για να καταλήξει σε σημαντικές διαπιστώσεις. Ο Ανδρέας Κασσέτας, που «έφυγε» το 2015, ήταν ένας φιλόσοφος της φυσικής επιστήμης, αλλά και ένας πραγματικός παιδαγωγός, ένας υπέροχος δάσκαλος, που έτυχε να τον ακούσω σε μια καταπληκτική εισήγησή του στο πρώτο Σεμινάριο Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης, που πραγματοποιήθηκε εδώ στην Πάτρα τη χρονιά 1992.

Ο Ανδρέας Κασσέτας

            Αρχίζοντας το μάθημα της Γεωγραφίας στη σχολική τάξη ο καθηγητής τοποθέτησε το χάρτη στον πίνακα ανάποδα.

            Οι μαθητές τού το παρατήρησαν, θεωρώντας πως αυτό έγινε από λάθος του καθηγητή και του υπέδειξαν ότι πρέπει να τον κρεμάσει σωστά. Εκείνος τους ρώτησε: Ποια είναι η σωστή θέση; Και, γιατί θεωρούν τη συνηθισμένη ως σωστή θέση;…

            Μα, απάντησαν οι μαθητές, βάλατε την Αφρική πάνω και την Ευρώπη κάτω!...

            Ποιος καθορίζει, τους είπε, πως η Αφρική πρέπει να είναι κάτω και η Ευρώπη πάνω;

            Η συζήτηση είχε αρχίσει, για να ειπωθούν σημαντικές αλήθειες:

            Πώς αποφασίστηκε να σχεδιαστεί έτσι, όπως τον ξέρουμε, ο χάρτης και η υδρόγειος σφαίρα; Τι είναι πάνω και τι κάτω σε ένα χάρτη;

  Αν απλώσουμε τον χάρτη πάνω σε οριζόντια επιφάνεια, όπως ένα γραφείο, ένα τραπέζι, και τον κοιτάζουμε από μια οποιαδήποτε από τις τέσσερις πλευρές του, τότε ποιο κάθε φορά είναι το πάνω και το κάτω;

            Όταν ο αστροναύτης βλέπει την υδρόγειο από το διάστημα, όλες οι χώρες δεν βρίσκονται κάτω; Και η Ευρώπη και η Αφρική και οποιαδήποτε ήπειρος, κάθε χώρα βρίσκεται κάτω, επομένως οι δύο αυτές έννοιες είναι κάτι σχετικό και εξαρτώνται από το σημείο αναφοράς.

            Οι πρώτοι γεωγράφοι και σχεδιαστές χαρτών (μεσαιωνικός χάρτης του Μακρόβιου, 4^ος – 5^ος αι., χάρτης του Κοσμά του Ινδικοπλεύστη, 6^ος αι., ή πιο πριν ρωμαϊκοί χάρτες, που δεν έχουν σωθεί) ήσαν Ευρωπαίοι (Έλληνες, Ρωμαίοι, Βυζαντινοί και μετά τις μεγάλες ανακαλύψεις χωρών Ισπανοί, Πορτογάλοι κ.α.) και είναι γνωστό πως τους μελαμψούς κατοίκους της Αφρικής τούς θεώρησαν ως κατώτερα όντα, τους χρησιμοποίησαν από τα αρχαία μέχρι τα νεότερα χρόνια ως δούλους, αφού κατέκτησαν τις χώρες τους.

            Ανάλογα από αρχαιοτάτων χρόνων ο άνθρωπος συνήθισε να τοποθετεί πάνω, σε ανώτερο επίπεδο, τους θεούς ή το Θεό και κάτω στη γη τον άνθρωπο και τα άλλα όντα, ως κατώτερα των θεοτήτων. Έτσι, από συνήθεια, ο άνθρωπος αναφέρεται στον ουρανό ως …κατοικία του Θεού και των αγίων προσώπων, προς τα πάνω στρέφει το βλέμμα την ώρα της προσευχής. Ανάλογες είναι οι εκφράσεις, όπως αυτή: «Άγγελος εξ ουρανού». Στην Παλαιά Διαθήκη μάλιστα μεταξύ άλλων αναφέρεται ότι ο Ιακώβ είδε στο όνειρό του μια σκάλα στηριγμένη στη γη, της οποίας η κορυφή έφτανε στον ουρανό και οι άγγελοι του Θεού ανέβαιναν και κατέβαιναν.

Η κλίμακα του Ιακώβ, τοιχογραφία.

Μονή Διονυσίου στο Άγιο Όρος, Κρητικής Σχολής, 16ου αι.

            Κάτω από τη γη αντιθέτως τοποθετεί η φαντασία των ανθρώπων, από τα αρχαία χρόνια, τον λεγόμενο «Κάτω Κόσμο», αλλά και την Κόλαση, χώρο που ελέγχεται από κατώτερα όντα, το διάβολο (ή τους διαβόλους, τους αγγέλους, που λόγω κακίας εξέπεσαν από τον ουρανό, το χώρο που αποδίδεται στα ανώτερα όντα). Κάτω από τη γη τοποθετεί η λαϊκή φαντασία τα Καλικαντζαράκια, όντα κατώτερα, κακής φύσης!...

            Με βάση τα πρότυπα της …κοινωνικής διαστρωμάτωσης των παραπάνω πνευμάτων και όντων, σε ανώτερα και κατώτερα, οργανώθηκαν και οι ανθρώπινες κοινωνίες ή, αντίστροφα, ο άνθρωπος δημιούργησε τον κόσμο πνευμάτων και θεϊκών όντων με πρότυπο την ανθρώπινη κοινωνία που γνώριζε. Οι πλούσιοι άρχοντες μιας μικρής κλειστής αγροτικής-ποιμενικής κοινωνίας ή μιας πολυπληθέστερης μεταγενέστερης κρατικά οργανωμένης, θεωρούνταν ανώτεροι, ενώ οι απλοί και φτωχοί κάτοικοι κατώτεροι στην κοινωνική ιεραρχία. Σε πρωτόγονες κοινωνίες, όπως διαπιστώνεται από τα αρχαιολογικά ευρήματα, οι κατοικίες των αρχόντων τοποθετούνταν σε υψηλότερο σημείο, ανώτερο από το επίπεδο των απλών, κατώτερων και φτωχών κατοίκων.

Διμήνι Θεσσαλίας, νεολιθικός οικισμός

Ανάλογα σε μεταγενέστερες κοινωνίες, αρχαίες ή μεσαιωνικές σε κάστρα και πύργους σε υψηλά σημεία κατοικούσαν οι άρχοντες.

            Η εικόνα μας, λοιπόν, για τον κόσμο είναι αυτή που μας έχουν μάθει, αυτή που έχουμε συνηθίσει να βλέπουμε και να γνωρίζουμε. Και, αν θέλαμε να δούμε το χάρτη ανάποδα σχεδιασμένο, θα ήταν μια ανατροπή στα καθιερωμένα και μια επαναστατική ενέργεια. Θα ανατρεπόταν ο κόσμος μας; Μια επανάσταση με ανατροπή των δεδομένων στην κοινωνική διαστρωμάτωση ήταν πάντα ποθούμενο για τα κατώτερα κοινωνικά στρώματα, ένα όνειρο απραγματοποίητο, όπως και η ισότητα, που ποτέ δεν επιτεύχθηκε, αν και πολλές κοινωνικές επαναστάσεις αυτό επαγγέλλονταν και επεδίωξαν, αλλά η ανισότητα μεταξύ των ανθρώπων πάντα επικρατούσε και επικρατεί ακόμα!...

            Κι ενώ νόμιζα πως με τα παραπάνω κάλυψα το ζήτημα με τις θέσεις πάνω και κάτω των ηπείρων και των χωρών στο χάρτη και στην υδρόγειο, η         συζήτηση επί του ζητήματος με ένα φίλο μάς έφερε μπροστά στην ανακάλυψη ενός σημαντικού άρθρου για ένα σπουδαίο βιβλίο με το ίδιο ακριβώς ζήτημα, με ανάλογες διαπιστώσεις!

    Συγγραφέας του βιβλίου «Χάρτες και ιδεολογίες» ο Βαγγέλης Πανταζής (1947-2017).

[Ο Βαγγέλης Πανταζής το 1998 αναγορεύθηκε διδάκτωρ Ιστορίας στο Ιόνιο Πανεπιστήμιο (η διατριβή του με θέμα «Ο προσανατολισμός στους αρχαίους Έλληνες» βαθμολογήθηκε με «άριστα»). Τρία χρόνια δίδαξε Ιστορία των Γεωγραφικών Ιδεών και Ιστορική Γεωγραφία της Ευρώπης στο Πανεπιστήμιο Αιγαίου. Πολλά άρθρα του δημοσιεύθηκαν σε εφημερίδες και περιοδικά για θέματα επιστημονικά, πολιτικά και κοινωνικά.]

            “…Το βιβλίο… εξετάζει τα αίτια που οδήγησαν στη χαρτογραφική κυριαρχία του Βορρά και τις συνέπειες τούτης της αρχικώς εικονικής κυριαρχίας. Θέτει ως αφετηρία του «μια εκ πρώτης όψεως παράλογη υπόθεση» (λόγια του συγγραφέα), εντούτοις ο σκοπός του δεν είναι απλώς να προκαλέσει. Έχει καμία σχέση η πείνα που μαστίζει τα παιδιά της Αφρικής και της Νότιας Αμερικής με τους χάρτες της Γης που κρέμονται από τους τοίχους των σχολείων τους; Με άλλα λόγια, είναι δυνατόν ο τρόπος που κρεμάμε τους χάρτες με τον Βορρά προς τα πάνω να επηρεάζει τις τύχες των λαών; Τι επιπτώσεις είχε αυτό στη συνείδηση, στη στάση και στη δράση των ανθρώπων; Τι συνέβαινε σε άλλες εποχές; Ο τρόπος που κρεμάμε τους χάρτες μας, με τον Βορρά σταθερά επάνω και τον Νότο κάτω, αποτελεί σήμερα μια παγκόσμια σύμβαση. Ωστόσο, οι έννοιες του «Πάνω» και του «Κάτω» δεν είναι μόνο υψομετρικές αλλά και αξιολογικές/ιεραρχικές, σε όλες τις γλώσσες και για όλους τους λαούς. Μερικά μόνο παραδείγματα: «Ανώτερος άνθρωπος, υψηλόφρων, υψηλά ιδανικά», «ανώτερη τάξη», «Αυτού Υψηλότης», «Deutschland über alles», «υποτελής», «χαμερπής», «ταπεινός», «underground». Έχουν συνεπώς τη δύναμη τα σύμβολα, οι χάρτες δηλαδή, ιδεολογικά φορτισμένα καθώς είναι, να επηρεάσουν το ηθικό, τη στάση, άρα και τη δράση των λαών; Στον πυρήνα της ύλης του βιβλίου βρίσκονται οι ηθικο-ιδεολογικές χρήσεις της σταδιακής συσχέτισης του Βορρά από τα υπόλοιπα σημεία του ορίζοντα με την έννοια του Πάνω (και ανώτερου) από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα…

Τα δύο άκρα ενός νοητού κατακόρυφου άξονα αντιστοιχούσαν στους κόσμους των θεών και των νεκρών. Ωστόσο, καθώς η Γη εθεωρείτο άλλοτε επίπεδη, λογικά κανένα από τα τέσσερα σημεία του ορίζοντα δεν θα έπρεπε να τοποθετείται ψηλότερα.

Και όμως, καθώς η μέρα για τους αρχαίους λαούς ταυτιζόταν με τη ζωή και η νύχτα με τον θάνατο, οι περισσότερες κοσμολογίες ταύτιζαν αυθαίρετα την Ανατολή με το Πάνω και τη Δύση με το Κάτω. Για τους βόρειους λαούς πάλι, το Κάτω (nether, εξ ου και Nederland‎‎, Κάτω Χώρες) ταυτιζόταν με τον Βορρά. Αλλού, γεωλογικές ιδιομορφίες καθόριζαν την ανωτερότητα ενός σημείου του ορίζοντα (π.χ. οι Αιγύπτιοι τοποθετούσαν αρχικά τον κάτω κόσμο στον Βορρά, πέρα από κει που ο Νείλος χυνόταν στη θάλασσα). Με αφετηρία τον Όμηρο, ο οποίος θεωρούσε τον Νότο ως το ανώτερο σημείο του ορίζοντα, ο συγγραφέας παρακολουθεί την πορεία επικράτησης του Βορρά ως της νοητής κορυφής της Γης και του κόσμου στις κοσμολογίες των αρχαίων Ελλήνων…

Η ψυχολογία και το γεγονός ότι οι ιδέες αυτές διατυπώνονται από τους Έλληνες που κατοικούσαν στο βόρειο ημισφαίριο (και είχαν σταθερό σημείο αναφοράς τον βόρειο πολικό αστέρα) ήταν οι πραγματικοί λόγοι για την ταύτιση του Βορρά με το Επάνω, καταλήγει ο Πανταζής, όχι η λογική.

Η στάση των μεγάλων γεωγράφων της αρχαιότητας δεν υπήρξε ενιαία. Όπως αποδεικνύει ο συγγραφέας, οι χάρτες του πατέρα της γεωγραφίας Ερατοσθένη (276-195/4 π.Χ.) είχαν τον Νότο επάνω. Η κυριαρχία του χριστιανισμού θα επαναφέρει δυναμικά στην κορυφή του άξονα προσανατολισμού των μεσαιωνικών χαρτών την Ανατολή, όπου άλλωστε τοποθετούνταν σε μεσαιωνικούς χάρτες οι Άγιοι Τόποι και ο Κήπος της Εδέμ…”

Αν, λοιπόν, οι χάρτες με τη μορφή Άτλαντα κατασκευάζονταν για πρώτη φορά από λαούς της Αφρικής, θα βλέπαμε πιθανώς, σίγουρα μάλλον, την Αφρική πάνω και κάτω από τη Μεσόγειο την Ευρώπη. Ανάλογα, αν οι λαοί της Νότιας Αμερικής ήσαν οι πρώτοι χαρτογράφοι Άτλαντα, η Βόρεια Αμερική θα βρισκόταν στο κάτω μέρος του χάρτη, αλλά στην παραδεδομένη μορφή βρίσκεται στο πάνω μέρος, όπου οι Ευρωπαίοι επικράτησαν και δημιούργησαν τις πρώτες αποικίες εκμετάλλευσης…

Κάποτε, στο πλαίσιο του μαθήματος Ιστορίας στη Γ΄ Γυμνασίου, αντιγράφοντας τον Ανδρέα Κασσέτα, τοποθέτησα κι εγώ το χάρτη ανάποδα και με ανάλογες αντιδράσεις των μαθητών μου βρήκα αφορμή να τους μιλήσω, όχι τόσο διεξοδικά βεβαίως, για το ζήτημα που μας απασχόλησε εδώ.

  Επιστροφή στην αρχική σελίδα

Χαλούλος Παναγιώτης

30/04/2025