ΚΑΛΩΣ ΗΛΘΑΤΕ
ΚΟΡΑΚΗΣ ΣΩΤΗΡΗΣ
Δάσκαλος του 16ου Δημοτικού Σχολείου Πάτρας

 

Εισαγωγή

 

Η εργασία αυτή στοχεύει να κάνει μία εννοιολογική προσέγγιση του επαγγελματικού άγχους των εκπαιδευτικών και να παρουσιάσει τις αιτίες που δημιουργούν τις αγχογόνες καταστάσεις, τα συμπτώματα του άγχους και τους τρόπους αντιμετώπισής του.

Το επαγγελματικό άγχος, και ειδικότερα αυτό των εκπαιδευτικών, άρχισε να απασχολεί τους ερευνητές το δεύτερο μισό του 20ου αιώνα, κυρίως εξαιτίας της επίδρασης που έχει πάνω στην ψυχική και σωματική υγεία των εκπαιδευτικών, στοχεύοντας στην εξεύρεση τρόπων και τεχνικών αποτελεσματικής διαχείρισης και αντιμετώπισής του.

Σύμφωνα με δημοσκοπικές έρευνες φαίνεται ότι το ποσοστό των εκπαιδευτικών που αναφέρουν μέτριο ή υψηλό άγχος αγγίζει το 33% στη Βρετανία και το 70% στην Αμερική (Travers & Cooper, 1996 στο Αρέθας, 1998). Σε έρευνα του Πανεπιστημίου Potsdam, στη Γερμανία το ένα τρίτο των εκπαιδευτικών αισθάνεται επαγγελματικά ακρωτηριασμένο, ενώ ένα δεύτερο τρίτο αισθάνεται παραγνωρισμένο και κουρασμένο όπως αναφέρεται στην εφημερίδα Sueddeutsche Zeitung (3-1-2000). Αιτίες είναι οι πολυάριθμες τάξεις, οι αυξανόμενες απαιτήσεις του επαγγέλματος και η συμπεριφορά των μαθητών. Το άγχος, οι απαιτήσεις, ο φόρτος εργασίας και η πίεσης από τον έλεγχο των σχολικών επιθεωρητών (Office for Standards in EducationOfsted)) είναι κάποιοι από τους λόγους που ωθούν πολλούς εκπαιδευτικούς σε παραίτηση, όπως γράφει η εφημερίδα Guardian (2-8-2000). Στη Γαλλία οι εκπαιδευτικοί έχουν περισσότερο άγχος συγκριτικά με άλλα επαγγέλματα, όπως αναφέρεται στην εφημερίδα Times Educational Supplement (12-10-2001), ενώ κατά την ίδια εφημερίδα (2-3-2001) και στον Καναδά αντιμετωπίζουν σοβαρά προβλήματα λόγω του άγχους και του υπερβολικού φόρτου εργασίας. Στην επαρχία Skatchewan μάλιστα, το 30% των εκπαιδευτικών παραιτείται μετά από 5 χρόνια εκπαιδευτικής υπηρεσίας. Το άγχος τους προκαλείται από την έλλειψη βιβλίων, την ένταξη μαθητών με μαθησιακές δυσκολίες στην τάξη, τη γραφειοκρατία, το νέο αναλυτικό πρόγραμμα σπουδών. Οι εκπαιδευτικοί στον Καναδά υπολογίζεται ότι εργάζονται 55 ώρες την εβδομάδα και 6 ώρες το Σαββατοκύριακο. Τέλος η αύξηση του αριθμού των μαθητών στις ΗΠΑ, χωρίς την απαιτούμενη υποδομή όμως στα σχολεία, δημιουργεί αγχογόνες καταστάσεις, όπως επισημαίνεται σε δημοσίευμα της εφημερίδας Los Angeles Times (25-9-2000)[1].

Στη χώρα μας σύμφωνα με έρευνα που παρουσίασε το Ελληνικό Ινστιτούτο Υγιεινής και Ασφάλειας της Εργασίας (ΕΛΙΝΥΑΕ) το 2000 αναφέρεται ότι από τα πλέον συνήθη προβλήματα που σχετίζονται με την εργασία είναι το άγχος σε ποσοστό 28% και η επαγγελματική εξουθένωση σε ποσοστό 23%. Σε άλλη έρευνα (Κάντας – Αρέθας, 1998) αναφέρονται ως κυριότερες πηγές άγχους, ο υπερβολικός φόρτος εργασίας, η έλλειψη κονδυλίων, η οργανωτική και διοικητική δομή του σχολείου, το επίπεδο των μαθητών, ο χαμηλός μισθός, η έλλειψη σεβασμού, η έλλειψη ευκαιριών για επιμόρφωση κλπ. Όλα αυτά τα βλέπει ως πηγή επαγγελματικού άγχους πάνω από το 70% των εκπαιδευτικών.

Γίνεται σαφές λοιπόν, ότι το επαγγελματικό άγχος, είναι μια πραγματικότητα στο χώρο των εκπαιδευτικών, που επηρεάζει καταρχήν τους ίδιους και κατά συνέπεια την αποδοτικότητα στη δουλειά τους. Το γεγονός αυτό, σε συνάρτηση με τον κοινωνικό και παιδαγωγικό ρόλο τους, το επαγγελματικό άγχος των εκπαιδευτικών, μπορεί να έχει επιπτώσεις σε ολόκληρο το περιβάλλον του σχολείου και στο ευρύτερο κοινωνικό σύνολο. Για το λόγο αυτό γίνεται τα τελευταία χρόνια μία περισσότερο οργανωμένη επιστημονικά προσπάθεια διερεύνησης των αιτίων του επαγγελματικού άγχους των εκπαιδευτικών και των μεθόδων αντιμετώπισης του.

 

Εννοιολογική προσέγγιση του όρου

 

Το άγχος[2] αποτελεί ένα μέρος της καθημερινότητας και μια φυσιολογική αντίδραση κάθε ζωντανού οργανισμού και φυσικά και του ανθρώπινου. Στα ζώα, συναντάται σε καταστάσεις που συνδέονται με την επιβίωσή τους και εκδηλώνεται με τη φυγή ή την επίθεση στον εχθρό. Στον άνθρωπο, το άγχος δημιουργείται από διάφορες αγχογόνες καταστάσεις που συναντά το άτομο στο περιβάλλον με το οποίο αλληλεπιδρά. Το κάθε άτομο αντιδρά διαφορετικά στις πιέσεις που δέχεται από το περιβάλλον, συνεπώς οι ίδιες καταστάσεις μπορεί για μερικούς να είναι αγχογόνες ενώ για άλλους όχι.

Έχουν δοθεί πολλοί ορισμοί για το άγχος. Διαφορετικοί άνθρωποι, το εννοούν διαφορετικά, γιατί το βιώνουν με ποικίλους τρόπους (Gold & Roth, 1993). Κατά τον Fisher (1986), το άγχος είναι μια σωματική ή ψυχοκοινωνική κατάσταση του περιβάλλοντος, ενώ ο Cox (1983) θεωρεί ότι «το άγχος αναπτύσσεται από ένα συγκεκριμένο είδος σχέσης μεταξύ του ατόμου και του περιβάλλοντος του». Οι Βασιλάκη και Βάμβουκας (1997), υποστηρίζουν ότι «το άγχος είναι πολυπαραγοντικής αιτιολογίας, εξαρτώμενο από τη συγκεκριμένη κατάσταση και την προσωπικότητα του ατόμου»[3]. Ως άγχος μπορούμε να θεωρήσουμε την αδυναμία ανταπόκρισης του ατόμου στις απαιτήσεις του περιβάλλοντός του, ιδιαίτερα όταν το άτομο αυτό, θεωρεί ότι η αδυναμία του αυτή θα έχει σοβαρές συνέπειες για το ίδιο (McGrath, 1970 στο Κάντας 1995).

Το επαγγελματικό άγχος είναι οι αγχογόνες εκείνες καταστάσεις, που σχετίζονται με την εργασία ή προκαλούνται από συγκεκριμένη εργασιακή κατάσταση (Κάντας 1995).

Το επαγγελματικό άγχος του εκπαιδευτικού, έχει να κάνει με το πώς αντιμετωπίζει τη δουλειά του και πώς ανταποκρίνεται στις ολοένα αυξανόμενες απαιτήσεις  αυτής.

Ξεχωριστή αναφορά χρειάζεται να γίνει και στην επαγγελματική εξουθένωση, η οποία είναι μια ψυχολογική διαδικασία, συναφής αλλά όχι ταυτόσημη με το επαγγελματικό άγχος. Σύμφωνα με τον ορισμό της Maslach, «είναι ένα σύνδρομο, αποτελούμενο από τρεις διαστάσεις: συναισθηματική εξάντληση, αποπρωσοποποίηση και μειωμένο αίσθημα προσωπικής επίτευξης» (Maslach & Jakson, 1986 στο Κάντας, 1995).

 

Συμπτώματα

 

Το άγχος μπορεί να εκδηλωθεί με διάφορους τρόπους. Δεν είναι εύκολο να καθοριστούν τα συμπτώματα του άγχους, επειδή τα ίδια μπορούν να είναι εκδηλώσεις και κάποιων άλλων σωματικών ή ψυχολογικών καταστάσεων. Το άγχος εκδηλώνεται συνήθως:

·          Με σωματικά συμπτώματα, δηλαδή διάφορες οργανικές διαταραχές (πονοκέφαλοι, βήχας, υπέρταση, κόπωση, πόνοι, δερματίτιδες, ανορεξία, αϋπνία, ναυτίες, δύσπνοια, κ.ά.).

·          Με ψυχολογικές εκδηλώσεις, όπως ευερεθιστότητα, αρρωστοφοβίες, αδυναμία συγκέντρωσης, κλειστοφοβία κ.ά.

·          Με συμπεριφορικές εκδηλώσεις, όπως αποφυγή εργασίας, επιθετικότητα, απουσίες από την εργασία, ροπή σε ατυχήματα κ.ά.

Ειδικότερα για τους εκπαιδευτικούς, το άγχος μπορεί να τους οδηγήσει σε χαμηλή αυτοαντίληψη, σωματική κούραση και χαμηλές προσδοκίες τους εργασιακού τους ρόλου (Kyriacou & Sutcliffe, 1978 στο Αρέθας, 1998).

 

Πηγές άγχους των εκπαιδευτικών

 

Το επάγγελμα του εκπαιδευτικού, όπως και άλλα επαγγέλματα που έχουν να κάνουν με τη διαχείριση ανθρωπίνων σχέσεων ή τη λήψη αποφάσεων, είναι ιδιαίτερα αγχογόνο.

Ποιοι είναι όμως οι παράγοντες εκείνοι που δημιουργούν το άγχος στο χώρο εργασίας;

Οι Kyriacou & Sutcliffe (Αρέθας, 1998), αναφέρονται σε τέσσερις παράγοντες που συντελούν στο επαγγελματικό άγχος των εκπαιδευτικών:

1) Η συμπεριφορά των μαθητών,

2) οι κακές εργασιακές σχέσεις, (μισθός, εξέλιξη, έλλειψη εποπτικού υλικού, μη συμμετοχή στη λήψη αποφάσεων),

3) η πίεση του χρόνου κατά τη επιτέλεση του έργου και

4) το χαμηλό σχολικό ήθος (πειθαρχία, αξίες επιδόσεις, διοίκηση).

Σύμφωνα με τους Cox, Boot & Cox (Αρέθας, 1998), οι παράγοντες είναι πέντε:

1) σημεία που αφορούν την εκπαίδευση και την επαγγελματική εξέλιξη του εκπαιδευτικού,

2) εσωγενείς στην εργασία,

3) τα προσωπικά χαρακτηριστικά του εκπαιδευτικού,

4) η οργανωτική και διοικητική δομή του σχολείου και

5) εξωγενείς παράγοντες που έχουν σχέση με την ευρύτερη κοινωνία και την πολιτική ζωή.

Οι πηγές άγχους σύμφωνα με το μοντέλο των Cooper et al. (Κάντας 1995) για το άγχος στην εργασία, χωρίζονται σε έξι κατηγορίες.

1)      Εσωγενείς παράγοντες στην εργασία.

Οι άσχημες συνθήκες εργασίας, οι διπλοβάρδιες, το εβδομαδιαίο ωράριο διδασκαλίας.

2)      Ο ρόλος του ατόμου στην οργάνωση

Η επαγγελματική θέση, η ασάφεια ρόλου, η σύγκρουση ρόλων.

3)      Οι σχέσεις στο χώρο εργασίας

Σχέσεις με τους συναδέλφους, τους ανωτέρους και τους υφισταμένους. Έλλειψη εμπιστοσύνης. Η ανασφάλεια εξαιτίας της μη ανταπόκρισης του ατόμου σε μια νέα θέση. Η έλλειψη προσωπικού χώρου λόγω των πολλών ατόμων που συνυπάρχουν στον ίδιο χώρο. Η υποχρεωτική συνεργασία με εργασιομανές άτομο. Οι πιέσεις για συμμόρφωση με κανόνες που ίσως δεν υιοθετεί το άτομο.

4)      Η ανάπτυξη της σταδιοδρομίας.

Μονιμότητα, κίνδυνος απόλυσης, ανεργία, αίσθηση ότι το άτομο ξεπερνιέται από τις εξελίξεις, αξιολόγηση.

5)      Η δομή και το κλίμα στην οργάνωση.

Η μη συμμετοχή του εργαζόμενου στη λήψη αποφάσεων. Η αίσθηση του ατόμου ότι δεν ελέγχει αυτά που συμβαίνουν στο χώρο εργασίας. Η καλλιέργεια ανταγωνιστικού κλίματος μεταξύ των εργαζομένων.

6)      Η διασύνδεση σπιτιού και εργασίας.

Ο αρνητικός επηρεασμός της εργασίας λόγω προβλημάτων στο σπίτι και το αντίστροφο. Η σύγκρουση των συζύγων εξαιτίας της ξεχωριστής σταδιοδρομίας του καθενός. Οι συχνές απουσίες από το σπίτι λόγω επαγγελματικών υποχρεώσεων.

Εκτός όμως από αυτούς τους παράγοντες, άγχος στον εκπαιδευτικό μπορεί να προκαλέσουν ακόμη:

Η αδυναμία του να αντεπεξέλθει στα διδακτικά του καθήκοντα, είτε λόγω απειρίας είτε λόγω ανεπάρκειας.

Το περιβάλλον της τάξης και οι σχέσεις του με τους μαθητές του.

Οι σχέσεις με τους γονείς των μαθητών.

Ο μεγάλος αριθμός μαθητών ανά τμήμα.

Η χαμηλή αμοιβή του.

Η διάψευση των προσδοκιών του για το ρόλο του στην εκπαίδευση και ο συμβιβασμός με την υπάρχουσα κατάσταση.

  

Αντιμετώπιση

 

Το επαγγελματικό άγχος δεν είναι κάποια ασθένεια για να αντιμετωπισθεί με κάποια συγκεκριμένη συνταγή. Η καλύτερη αντιμετώπιση είναι η πρόληψη. Έτσι, θα πρέπει να γίνονται όλες εκείνες οι ενέργειες που θα προλάβαίνουν την εκδήλωση του άγχους. Επειδή το άγχος είναι κυρίως υποκειμενική διαδικασία, ιδιαίτερο βάρος πρέπει να δοθεί στην πρόληψη και αντιμετώπιση από το ίδιο το άτομο.

Η κοινωνική στήριξη παίζει το σημαντικότερο ρόλο στην καταπολέμηση του άγχους (Ross & Altmaier, 1994 στο Κάντας, 1995). Τη στήριξη αυτή μπορεί να τη δώσει είτε το οικογενειακό είτε το κοινωνικό περιβάλλον του ατόμου. Οι κοινωνικές σχέσεις στο χώρο εργασίας είναι σημαντικές. Επίσης, από  μόνο του το άτομο μπορεί να εφαρμόσει διάφορες τεχνικές χαλάρωσης ή γνωστικής αντιμετώπισης των αγχογόνων καταστάσεων.

 Ο Murphy (1995, στο Κάντας, 1995) προτείνει να αναχθεί η αντιμετώπιση του άγχους σε οργανωσιακό πρόβλημα, με αντίστοιχες επεμβάσεις τόσο στο επίπεδο του κάθε συγκεκριμένου έργο, όσο και στο επίπεδο της οργάνωσης:

·          Ακριβείς περιγραφές του έργου.

·          Οριζόντια μετακίνηση των εργαζομένων.

·          Επανασχεδιασμός του εργασιακού χώρου, βάσει εργονομικών αρχών.

·          Σχηματισμός κοινών επιτροπών εργαζομένων και διοίκησης, για την επίλυση προβλημάτων.

·          Ειδική εκπαίδευση και κατάρτιση, ώστε τα άτομα να μην ξεπερνιούνται από τις εξελίξεις.

·          Δημιουργία ειδικών χώρων μέριμνας για τα παιδιά των εργαζομένων.

·          Αναθεώρηση των μεθόδων και δεικτών αξιολόγησης της απόδοσης των εργαζομένων.

Όσον αφορά την αντιμετώπιση του επαγγελματικού άγχους των εκπαιδευτικών, η προσπάθεια θα πρέπει να ξεκινήσει από τα ίδια τα πανεπιστήμια, τα οποία είναι υποχρεωμένα να προσφέρουν όλα τα απαραίτητα εφόδια, ώστε ο εκπαιδευτικός να ξεκινήσει την καριέρα του, χωρίς αβεβαιότητες και με αυτοπεποίθηση, πατώντας γερά στα πόδια του. Στο επίπεδο του σχολείου, οι διευθυντές και οι προϊστάμενοι πρέπει να λειτουργούν υποστηρικτικά απέναντι στους εκπαιδευτικούς, λαμβάνοντας υπόψη τους τις ιδιαιτερότητες του καθενός, βοηθώντας όπου χρειάζεται, μακριά από γραφειοκρατικές αγκυλώσεις και ενισχύοντας κάθε καινοτόμα προσπάθειά τους. Τέλος η ίδια η πολιτεία, έχει την υποχρέωση με κατάλληλα προγράμματα και με παρεμβάσεις στην οργανωτική δομή της εκπαίδευσης, να προετοιμάσει αρχικά τους νέους εκπαιδευτικούς και στη συνέχεια να τους παρέχει όλα τα εχέγγυα για μια άνετη και απρόσκοπτη καριέρα για το καλό και των ίδιων, της σχολικής κοινότητας αλλά και της ευρύτερης κοινωνίας.

Ανακεφαλαιώνοντας, η πρόληψη και η αντιμετώπιση του επαγγελματικού άγχους, ίσως είναι εφικτή αν ακολουθηθούν τα παρακάτω στάδια (Needle, 1980 στο Αργυροπούλου, 1999):

Να γίνει σαφές ποιες είναι οι αγχογόνες καταστάσεις.

Να ξεκαθαριστεί ποιες είναι οι αιτίες εκείνες που προκαλούν τις αγχογόνες καταστάσεις.

Να αναγνωριστούν οι συνέπειες.

Να σχεδιαστούν στρατηγικές καταπολέμησης του άγχους αλλά και των αιτίων του.

Πηγές

 

Αβεντισιάν - Παγοροπούλου, Α., Κουμπιάς, Ε. & Γιαβρίμης Π., Σύνδρομο επαγγελματικής εξουθένωσης: το χρόνιο άγχος των δασκάλων και  η μετεξέλιξή του σε επαγγελματική εξουθένωση, Μέντορας, τ. 5, Ιούνιος 2002

 

Αρέθας, επιστημονική επετηρίδα, τ. Ι, Πανεπιστήμιο Πατρών, Π.Τ.Δ.Ε, Πάτρα, 1998

 

Αργυροπούλου, Κ., Επαγγελματικό άγχος στους δασκάλους, Σύγχρονη Εκπαίδευση, τ. 106, Μάιος, 1999

 

Κάντας, Α., Οργανωτική – Βιομηχανική ψυχολογία, τ. 3, Ελληνικά Γράμματα, Αθήνα, 1995

 

Τσιάκκιρος, Α & Πασιαρδής, Π. Επαγγελματικό άγχος εκπαιδευτικών και διευθυντών σχολείων: μια ποιοτική προσέγγιση, Παιδαγωγική επιθεώρηση, 33/2002

 

www.disabled.gr, Δέκα χρόνια συνθήκες εργασίας στην Ευρωπαϊκή Ένωση, έρευνα του Ελληνικού Ινστιτούτου Υγιεινής και Ασφάλειας της Εργασίας (ΕΛΙΝΥΑΕ)

 

www.edunews.gr, απσπάσματα εφημερίδων Sueddeutsche Zeitung, Guardian, Times Educational Supplement, Los Angeles Times



[1] Τα αποσπάσματα των εφημερίδων είναι από το www.edunews.gr

[2] Ο όρος είναι μετάφραση της αγγλικής λέξης stress.

[3] Όλες οι αναφορές, από Τσιάκκιρος και Πασσαρδής, 2002.

        Αρχική σελίδα                        Εργασίες