Δυο λόγια για τον Οδυσσέα

Ελευθεροτυπία, 20-10-2003

Τις τελευταίες μέρες έχει ανακύψει ένα θέμα το οποίο δεν καταφέραμε ως κοινωνία να το χειριστούμε όπως έπρεπε πριν τρία χρόνια: ο Οδυσσέας Τσενάι, ο μαθητής από την Αλβανία που φοιτά σε ελληνικό Λύκειο στη Μηχανιώνα, αρίστευσε και στη Γ΄ Λυκείου (προς δυσαρέσκεια πολλών ελληναράδων), όπως είχε αριστεύσει και στη Γ΄ Γυμνασίου. Οπότε το εκεί σχολείο, η τοπική κοινωνία και κατ' επέκταση η ελληνική κοινωνία βρέθηκαν και πάλι μπροστά στο αμείλικτο δίλημμα: θα πρέπει να κρατήσει ο μαθητής αυτός την ελληνική σημαία στην προσεχή εθνική εορτή (υπ' όψιν ότι και ο ίδιος το επιθυμεί) ή θα πρέπει να εξαιρεθεί ο αλλοδαπός μαθητής από τον κανόνα που θέλει την ελληνική σημαία έπαθλο στον καλύτερο τελειόφοιτο μαθητή κάθε σχολείου;
Στο ερώτημα δόθηκαν αντίθετες απαντήσεις: ο σύλλογος καθηγητών του τοπικού σχολείου αποφάσισε από την πρώτη φορά ότι ο Οδυσσέας θα έπρεπε να παρελάσει σημαιοφόρος και να μη γίνει καμιά εξαίρεση σε βάρος του. Η τοπική κοινωνία αντέδρασε δυναμικά και παθιασμένα και το ίδιο κάνει και τώρα. Το ΥΠ.Ε.Π.Θ. από την πρώτη φορά με εγκύκλιό του ξεκαθάρισε ότι δε θα γίνεται καμία εξαίρεση σε βάρος αλλοδαπών μαθητών όσο αφορά τη σημαιοφορία στις μαθητικές παρελάσεις.
Ωστόσο το πρόβλημα δε λύθηκε τότε, παρά μόνο με την πολύ ώριμη επιλογή του Οδυσσέα να υποχωρήσει και να  μη διεκδικήσει τη σημαιοφορία στην παρέλαση. Από τότε, στο χώρο της "εθνικής" μας παιδείας υποβόσκει το ίδιο πρόβλημα, που όμως είναι απλώς μέρος ενός ευρύτερου προβλήματος: κατά πόσο και με ποιον τρόπο μπορεί να είναι εθνική μία Εκπαίδευση με πολυεθνικό πια μαθητικό σώμα; Με άλλα λόγια, κατά πόσο δικαιούται και κατά πόσο υποχρεούται ένας μαθητής με εθνική ταυτότητα ή καταγωγή μη ελληνική να συμμετάσχει σε εκδηλώσεις εθνικές, όπως οι παρελάσεις, οι εθνικές εορτές, οι προσευχές και άλλες θρησκευτικές εκδηλώσεις, η έπαρση της σημαίας και άλλες; Αυτό είναι το πρόβλημα στις ευρύτερες διαστάσεις του, είτε θέλουμε να το δούμε είτε όχι. Οι απαντήσεις, βέβαια, ποικίλλουν. Ωστόσο, πρέπει να παραδεχτούμε όλοι ότι η χρυσή τομή σε κάθε τέτοιο δίλημμα είναι μια βασική (και χριστιανική) αρχή: ο σεβασμός στην ατομικότητα, στην προσωπική ταυτότητα κάθε ανθρώπου, εθνική, θρησκευτική, ή άλλη.
Αυτό, βέβαια, δε σημαίνει ότι θα έπρεπε να καταργήσουμε κάθε εθνική ή θρησκευτική εκδήλωση στα σχολεία στο όνομα μιας "ισότητας". Σημαίνει απλώς ότι θα πρέπει όλες αυτές οι εκδηλώσεις να προσαρμοστούν στην παραπάνω αρχή, πράγμα καθόλου δύσκολο, αν υπάρχει στοιχειώδης καλή θέληση και φαντασία. Αλλιώς προκύπτουν στρεβλώσεις στη λειτουργία και στη σκοπιμότητα της Εκπαίδευσης.
Εν προκειμένω: η πρώτη στρέβλωση ξεκινά από τον ίδιο το θεσμό των μαθητικών παρελάσεων. Οι παρελάσεις, όπως τις ξέρουμε, ταιριάζουν σε στρατιώτες και όχι σε μαθητές, είναι τελετές με καθαρά στρατιωτικό συμβολισμό (αν κάποιος βλέπει διαφορετικούς συμβολισμούς, ας μας τους εξηγήσει), οι οποίες μάλιστα συνηθίζονται κυρίως σε μη δημοκρατικά καθεστώτα. Σε μαθητές ταιριάζουν διαφορετικές τελετές που να τιμούν τις εθνικές επετείους, εκτός αν μας ενδιαφέρει περισσότερο να διαμορφώσουμε στρατιώτες μέσα από τα σχολεία μας και λιγότερο πολίτες. Ας κλείσει εδώ, όμως, αυτή η πτυχή του προβλήματος, που μπορεί να συζητηθεί ψυχραιμότερα σε άλλη στιγμή.
Η δεύτερη στρέβλωση προκύπτει από το έθιμο να δίδεται ως έπαθλο στον καλύτερο τελειόφοιτο μαθητή το εθνικό μας σύμβολο, σαν να αγνοούμε ότι προ πολλού το ελληνικό σχολείο έχει ενσωματώσει (ευτυχώς) τα παιδιά των αλλοδαπών και ότι μπορεί να προκύψουν ποικίλα προβλήματα όταν έρθει η ώρα να κερδίσουν κι αυτοί το "έπαθλο". Δε θα μπορούσε το έπαθλο για τον εκάστοτε πρώτο του σχολείου να είναι διαφορετικό, το έμβλημα του σχολείου λόγου χάρη, ώστε να αποφύγουμε κάθε τέτοιο πρόβλημα;
Η τρίτη στρέβλωση αφορά δυστυχώς το ίδιο μας το εθνικό σύμβολο και έχει γίνει από τους ίδιους τους υπερπατριώτες που κόπτονται δήθεν για την ακεραιότητά του: στο νου αυτών των ανθρώπων προσβάλλεται το εθνικό μας σύμβολο όταν το κρατήσει στα χέρια του ένας πολίτης με μη ελληνική ταυτότητα, καταγωγή ή συνείδηση. Ενώ μια συνετή προσέγγιση θα θεωρούσε τιμητικό για τη σημαία και τη χώρα μας  το να δηλώνει ένας τέτοιος πολίτης ότι είναι τιμή του και το επιθυμεί να κρατήσει στα χέρια του το εθνικό μας σύμβολο. Αλλιώς θα έπρεπε να απαγορεύσουμε σε οποιονδήποτε ξένο να κρατήσει στα χέρια του την ολυμπιακή φλόγα ή να υιοθετήσει την αρχαιοελληνική Κλασική αρχιτεκτονική στα κτήριά του. Θα έπρεπε επίσης να τιμωρήσουμε αυστηρά τους φιλάθλους-οπαδούς της εθνικής Ιρλανδίας που στο τέλος του πρόσφατου αγώνα με την ελληνική εθνική ομάδα ανέμισαν την ελληνική σημαία, σε ένδειξη τιμής για την ελληνική εθνική ομάδα, που κέρδισε τον αγώνα και την πρόκριση.
Πολλές ακόμη στρεβλώσεις μπορεί κανείς να εντοπίσει σε ό,τι αφορά τα σχετικά ήθη και έθιμα της ελληνικής Εκπαίδευσης και κοινωνίας, αλλά θα ήταν κουραστικό πια.
Δια ταύτα: οπωσδήποτε και πρέπει να παρελάσει με την ελληνική σημαία στα χέρια του ο Οδυσσέας Τσενάι και κάθε αλλοδαπός μαθητής που πρώτευσε και, αν δυσκολεύεται η κάθε τοπική κοινωνία να το αποδεχτεί, τότε θα πρέπει το ΥΠ.Ε.Π.Θ. να προχωρήσει σε πιο βαθιές τομές στα θέματα αυτά, ανάλογες με τα προαναφερθέντα.
Για την ώρα πάντως, η ταπεινότητά μου ένα πράγμα έχει να προτείνει:   ΣΥΜΠΑΡΑΣΤΑΣΗ ΣΤΟΝ ΟΔΥΣΣΕΑ


Παύλος Βελιτζέλος
Φιλόλογος
Γυμνάσιο Φίλιας Λέσβου