Η πραγμάτωση της ηθικής αρετής συνεπάγεται ευχαρίστηση για τον άνθρωπο
Σημεῖον δὲ δεῖ ποιεῖσθαι
τῶν ἕξεων
τὴν ἐπιγινομένην ἡδονὴν ἢ λύπην τοῖς ἔργοις· ὁ μὲν γὰρ ἀπεχόμενος τῶν σωματικῶν ἡδονῶν καὶ αὐτῷ τούτῳ χαίρων σώφρων
, ὁ δ'
ἀχθόμενος ἀκόλαστος, καὶ ὁ μὲν ὑπομένων τὰ δεινὰ καὶ χαίρων ἢ μὴ λυπούμενός γε ἀνδρεῖος, ὁ δὲ λυπούμενος δειλός. Περὶ ἡδονὰς γὰρ καὶ λύπας ἐστὶν ἡ ἠθικὴ ἀρετή
· διὰ μὲν γὰρ τὴν ἡδονὴν
τὰ φαῦλα πράττομεν
, διὰ δὲ τὴν λύπην
τῶν καλῶν ἀπεχόμεθα. Διὸ
δεῖ ἦχθαί πως εὐθὺς ἐκ νέων, ὡς ὁ Πλάτων φησίν
,
ὥστε χαίρειν τε καὶ λυπεῖσθαι οἷς δεῖ· ἡ γὰρ ὀρθὴ παιδεία αὕτη ἐστίν.
Σημάδι αποδεικτικό των έξεων πρέπει να θεωρούμε την ευχαρίστηση ή τη δυσαρέσκεια που συνοδεύει τις πράξεις μας. Αυτό θα πει: Όποιος μένει μακριά από τις σωματικές ηδονές και αυτό του προκαλεί ευχαρίστηση, είναι άνθρωπος σώφρων· ακόλαστος είναι αυτός που το πράγμα αυτό τον δυσαρεστεί· επίσης: ο άνθρωποςπου στέκεται να αντιμετωπίσει όλα τα επικίνδυνα πράγματα και αυτό του προκαλεί ευχαρίστηση ή, έστω, δεν τον δυσαρεστεί, είναι ανδρείος· δειλός είναι αυτός που το πράγμα αυτό τον δυσαρεστεί. Και όλα αυτά γιατί η ηθική αρετή σχετίζεται στην πραγματικότητα με την ευχαρίστηση και με τη δυσαρέσκεια: η ευχαρίστηση μας εξωθεί να κάνουμε ευτελή πράγματα, η δυσαρέσκεια μας κρατάει μακριά από τα όμορφα πράγματα. Γι' αυτό και είναι ανάγκη ―όπως το λέει ο Πλάτωνας― να έχει πάρει κανείς ήδη από μικρός εκείνη την αγωγή που θα τον κάνει να ευχαριστιέται και να δυσαρεστείται με αυτά που πρέπει· αυτή είναι η σωστή παιδεία.
Μετάφραση: Δ. Λυπουρλής, εκδ. Ζήτρος
| Αρχαίο κείμενο | Μετάφραση Α. Δαλέζιου |
| Σημεῖον δὲ δεῖ ποιεῖσθαι τῶν ἕξεων τὴν ἐπιγινομένην ἡδονὴν ἢ λύπην τοῖς ἔργοις· ὁ μὲν γὰρ ἀπεχόμενος τῶν σωματικῶν ἡδονῶν καὶ αὐτῷ τούτῳ χαίρων σώφρων, ὁ δ' ἀχθόμενος ἀκόλαστος, καὶ ὁ μὲν ὑπομένων τὰ δεινὰ καὶ χαίρων ἢ μὴ λυπούμενός γε ἀνδρεῖος, ὁ δὲ λυπούμενος δειλός. Περὶ ἡδονὰς γὰρ καὶ λύπας ἐστὶν ἡ ἠθικὴ ἀρετή· διὰ μὲν γὰρ τὴν ἡδονὴν τὰ φαῦλα πράττομεν, διὰ δὲ τὴν λύπην τῶν καλῶν ἀπεχόμεθα. Διὸ δεῖ ἦχθαί πως εὐθὺς ἐκ νέων, ὡς ὁ Πλάτων φησίν, ὥστε χαίρειν τε καὶ λυπεῖσθαι οἷς δεῖ· ἡ γὰρ ὀρθὴ παιδεία αὕτη ἐστίν. | Η ηδονή και η λύπη, αι παρομαρτούσαι εις τας πράξεις μας, είναι τεκμήριον των ψυχικών καταστάσεών μας, διότι, όστις απέχει από τας σωματικάς ηδονάς και χαίρει διά τούτο, είναι σώφρων, όστις όμως λυπείται, είναι ακόλαστος. Ομοίως, όστις υπομένει τους κινδύνους και ευχαριστείται δι' αυτό, είναι ανδρείος, όστις δε λυπείται είναι δειλός. Διότι η ηθική αρετή περιστρέφεται περί τας ηδονάς και τας λύπας. Διότι χάριν της ηδονής εκτελούμεν τας ποταπάς πράξεις, ένεκα δε της λύπης απέχομεν από τας καλάς. Διά τούτο, καθώς λέγει ο Πλάτων, πρέπει να λαμβάνη κανείς από την νεαράν ηλικίαν του τοιαύτην αγωγήν, ώστε να χαίρη και να λυπήται δι' όσα πρέπει, διότι αυτή είναι ορθή εκπαίδευσις. |
| Πηγή μεταφράσεων: Πύλη για την Ελληνική Γλώσσα |
σημεῖον... τῶν ἕξεων: (αποδεικτικό) σημάδι ότι έχουν πια διαμορφωθεί οι "έξεις"
τὴν ἐπιγινομένην ἡδονὴν ἢ λύπην τοῖς ἔργοις: την ευχαρίστηση ή τη δυσαρέσκεια (= το ευχάριστο ή το δυσάρεστο συναίσθημα) που συνοδεύει τις πράξεις μας
ὁ ἀχθόμενος: αυτός που δυσανασχετεί
τὰ φαῦλα: τα τιποτένια, τα μικρής αξίας (τα ανάξια) πράγματα
τῶν καλῶν ἀπεχόμεθα: απέχουμε, μένουμε μακριά από τα όμορφα, από τα (αισθητικά) ωραία πράγματα
δεῖ ἦχθαί πως... ὥστε...: πρέπει να έχουμε πάρει εκείνη την αγωγή που θα μας κάνει να...
ὁ μὲν γὰρ ἀπεχόμενος... σώφρων: Η σωφροσύνη, λοιπόν δεν πρέπει να απαιτεί συνεχώς εσωτερικό αγώνα· στον πραγματικά σώφρονα άνθρωπο η αρετή γίνεται πηγή ευχαρίστησης και χαράς. Και αλλού στο ίδιο έργο ο Αριστοτέλης τονίζει ότι αἱ κατ' ἀρετὴν πράξεις είναι ἡδεῖαι.
![Η αρετή είναι ευχαρίστηση [πηγή: Φιλοσοφικός Λόγος Γ Λυκείου-Βιβλίο του καθηγητή]](../A_Lyk/text.png "Η αρετή είναι ευχαρίστηση [πηγή: Φιλοσοφικός Λόγος Γ Λυκείου-Βιβλίο του καθηγητή]"){kind=small}
Η αρετή είναι ευχαρίστηση [πηγή: Φιλοσοφικός Λόγος Γ Λυκείου-Βιβλίο του καθηγητή]
περὶ ἡδονὰς γὰρ καὶ λύπας ἐστὶν ἡ ἠθικὴ ἀρετή: Εδώ διακρίνουμε κάτι από τα πρώτα βήματα της ψυχολογίας, της οποίας θεμελιωτής θεωρείται από πολλούς ο Αριστοτέλης. Η ηθική συνδέεται στενά με συναισθήματα και επιθυμίες (ενώ κάποιες θεωρίες τη σχετίζουν με το διανοητικό, κυρίως, μέρος του ανθρώπου). Την ίδια ιδέα, ότι δηλαδή αἱ ἡδοναὶ καὶ αἱ λῦπαι επηρεάζουν αποφασιστικά τη ζωή των ατόμων και των κοινωνιών, τη συναντούμε και στον Πλάτωνα: «νόμων δὲ πέρι διασκοπουμένων ἀνθρώπων ὀλίγου πᾶσά ἐστιν ἡ σκέψις περί τε τὰς ἡδονὰς καὶ τὰς λύπας ἔν τε πόλεσιν καὶ ἐν ἰδίοις ἤθεσιν»· ο Αριστοτέλης όμως συστηματοποίησε περισσότερο από τον δάσκαλό του την εξέταση των συναισθημάτων, και είδε τα συναισθήματα με λιγότερη, γενικά, αυστηρότητα από εκείνον.
διὰ... τὴν ἡδονὴν τὰ φαῦλα πράττομεν: Αν συγκρίνουμε την αναφορά της ἡδονῆς εδώ με εκείνη στην αρχή της ενότητας, γίνεται φανερό ότι πρέπει να διακρίνουμε μεταξύ "καλών" και "κακών" ηδονών: οι πρώτες συντείνουν στη διατήρηση της μεσότητας και του ορθού λόγου, ενώ οι δεύτερες έχουν το αντίθετο αποτέλεσμα. Η παιδεία λοιπόν καθιστά τον άνθρωπο ικανό να διακρίνει μεταξύ "καλών" και "κακών" ηδονών και να επιλέγει τις πρώτες.
Οι καλές και κακές ηδονές κατά τον Αριστοτέλη (κείμενο)
ὡς ὁ Πλάτων φησίν: Ο Αριστοτέλης παραπέμπει στους πλατωνικούς Νόμους, όπου συναντούμε την άποψη αυτή για τον ρόλο της παιδείας.
Πλάτων «Νόμοι» 643a–644b: Η ιδανική παιδεία και η συμβολή της στη διαμόρφωση του τέλειου πολίτη (παράλληλο κείμενο) [πηγή: Πύλη για την Ελληνική Γλώσσα]
Αριστοτέλης, «Πολιτικά» 1337a33–1338b8: οι στόχοι της παιδείας (παράλληλο κείμενο) [Φιλοσοφικός Λόγος, Γ Λυκείου]