τελετή
Ἔτι τὸ μὲν ἁμαρτάνειν πολλαχῶς ἔστιν (τὸ γὰρ κακὸν τοῦ ἀπείρου, ὡς οἱ Πυθαγόρειοι εἴκαζον 
, τὸ δ' ἀγαθὸν τοῦ πεπερασμένου), τὸ δὲ κατορθοῦν μοναχῶς (διὸ καὶ τὸ μὲν ῥᾴδιον τὸ δὲ χαλεπόν, ῥᾴδιον μὲν τὸ ἀποτυχεῖν τοῦ σκοποῦ, χαλεπὸν δὲ τὸ ἐπιτυχεῖν)· καὶ διὰ ταῦτ' οὖν τῆς μὲν κακίας ἡ ὑπερβολὴ καὶ ἡ ἔλλειψις, τῆς δ' ἀρετῆς ἡ μεσότης·
Κάτι ακόμη: Το λάθος γίνεται με πολλούς τρόπους (γιατί το κακό και το άπειρο πάνε μαζί, όπως δίδασκαν οι Πυθαγόρειοι, ενώ το καλό πάει μαζί με το πεπερασμένο), το σωστό όμως γίνεται με έναν μόνο τρόπο (γι' αυτό και το πρώτο είναι εύκολο, ενώ το άλλο είναι δύσκολο: είναι εύκολο, πράγματι, να αποτύχεις στον στόχο σου και είναι δύσκολο να τον πετύχεις)· να γιατί η υπερβολή και η έλλειψη είναι χαρακτηριστικά της κακίας και η μεσότητα της αρετής:
ἐσθλοὶ μὲν γὰρ ἁπλῶς, παντοδαπῶς δὲ κακοί.
«καλοί με έναν μόνο τρόπο, κακοί με χίλιους τόσους τρόπους».
Ἔστιν ἄρα ἡ ἀρετὴ ἕξις προαιρετική , ἐν μεσότητι οὖσα τῇ πρὸς ἡμᾶς, ὡρισμένη λόγῳ καὶ ᾧ ἂν ὁ φρόνιμος ὁρίσειεν . Μεσότης δὲ δύο κακιῶν, τῆς μὲν καθ' ὑπερβολὴν τῆς δὲ κατ' ἔλλειψιν· καὶ ἔτι τῷ τὰς μὲν ἐλλείπειν τὰς δ' ὑπερβάλλειν τοῦ δέοντος ἔν τε τοῖς πάθεσι καὶ ἐν ταῖς πράξεσι, τὴν δ' ἀρετὴν τὸ μέσον καὶ εὑρίσκειν καὶ αἱρεῖσθαι.
Η αρετή λοιπόν είναι μια έξη, που α) επιλέγεται ελεύθερα από το άτομο, β) βρίσκεται στο μέσον, στο μέσον όμως το «σε σχέση προς εμάς»· το μέσον αυτόκαθορίζεται από τη λογική ― πιο συγκεκριμένα, από τη λογική, πιστεύω, που καθορίζει ο φρόνιμος άνθρωπος· είναι μεσότητα μεταξύ δύο κακιών, που η μία βρίσκεται από την πλευρά της υπερβολής και η άλλη από την πλευρά της έλλειψης· και ακόμη με το νόημα ότι ορισμένες κακίες αποτελούν έλλειψη και άλλες πάλι υπερβολή σε σχέση με αυτό που πρέπει, είτε στα πάθη είτε στις πράξεις, ενώ η αρετή και βρίσκει και επιλέγει το μέσον.
Μετάφραση: Δ. Λυπουρλή, εκδ. Ζήτρος
| Αρχαίο κείμενο | Μετάφραση Α. Δαλέζιου |
| Ἔτι τὸ μὲν ἁμαρτάνειν πολλαχῶς ἔστιν (τὸ γὰρ κακὸν τοῦ ἀπείρου, ὡς οἱ Πυθαγόρειοι εἴκαζον, τὸ δ' ἀγαθὸν τοῦ πεπερασμένου), τὸ δὲ κατορθοῦν μοναχῶς (διὸ καὶ τὸ μὲν ῥᾴδιον τὸ δὲ χαλεπόν, ῥᾴδιον μὲν τὸ ἀποτυχεῖν τοῦ σκοποῦ, χαλεπὸν δὲ τὸ ἐπιτυχεῖν)· καὶ διὰ ταῦτ' οὖν τῆς μὲν κακίας ἡ ὑπερβολὴ καὶ ἡ ἔλλειψις, τῆς δ' ἀρετῆς ἡ μεσότης· ἐσθλοὶ μὲν γὰρ ἁπλῶς, παντοδαπῶς δὲ κακοί. Ἔστιν ἄρα ἡ ἀρετὴ ἕξις προαιρετική, ἐν μεσότητι οὖσα τῇ πρὸς ἡμᾶς, ὡρισμένη λόγῳ καὶ ᾧ ἂν ὁ φρόνιμος ὁρίσειεν. Μεσότης δὲ δύο κακιῶν, τῆς μὲν καθ' ὑπερβολὴν τῆς δὲ κατ' ἔλλειψιν· καὶ ἔτι τῷ τὰς μὲν ἐλλείπειν τὰς δ' ὑπερβάλλειν τοῦ δέοντος ἔν τε τοῖς πάθεσι καὶ ἐν ταῖς πράξεσι, τὴν δ' ἀρετὴν τὸ μέσον καὶ εὑρίσκειν καὶ αἱρεῖσθαι. |
Άλλως τε αι κακίαι ημών είναι πολλαί και διάφοροι∙ (κατά τους Πυθαγορείους το μεν κακόν είναι άπειρον, το δε αγαθόν πεπερασμένον). Διά να πραγματοποιήση κανείς το αγαθόν, υπάρχει είς και μόνος τρόπος. Διό και το μεν κακόν είναι εύκολον, το δε αγαθόν δύσκολον. Διά τούτο είναι εύκολον ν' αποτύχη κανείς του σκοπού του και δύσκολον να τον επιτύχη. Διά τον λόγον τούτον τόσον η υπερβολή όσον και η έλλειψις συνεπάγονται την κακίαν, ενώ η μεσότης συνεπάγεται την αρετήν: «Ένας υπάρχει τρόπος το καλό κανείς να κάνη Μα τρόποι υπάρχουνε πολλοί για να κάνη το κακό». Όθεν η αρετή είναι έξις, αποκτωμένη διά της βουλήσεως· έξις υφισταμένη ως προς ημάς κατά το μέτρον, το καθοριζόμενον υπό του λόγου, συμφώνως προς την συμπεριφοράν ενός φρονίμου ανθρώπου. Ευρίσκεται εις το μέσον μεταξύ δύο κακών ακροτήτων, εκ των οποίων η μία είναι η υπερβολή και η άλλη η έλλειψις. Ωσαύτως, ενώ εις τα πάθη και τας πράξεις, η κακία εμφιλοχωρεί εις το να ευρίσκεται κανείς άλλοτε μεν εντεύθεν, άλλοτε δε εκείθεν του πρέποντος, η αρετή ευρίσκει και υιοθετεί ορθόν τι μέτρον. |
| Πηγή μεταφράσεων: Πύλη για την Ελληνική Γλώσσα |
ἁμαρτάνω: κάνω λάθος, κάνω σφάλμα
πολλαχῶς ἔστιν: μπορεί να γίνει με πολλούς τρόπους, γίνεται με πολλούς τρόπους
τὸ γὰρ κακὸν τοῦ ἀπείρου: γιατί το κακό και το άπειρο πάνε μαζί (κατά λέξη: το κακό είναι γνώρισμα του απείρου, ανήκει στο άπειρο).
εἴκαζον: υπέθεταν, συμπέραιναν, δίδασκαν
κατορθόω - ῶ: πράττω το σωστό
μοναχῶς: με έναν μόνο τρόπο
ἐσθλοί: καλοί
ἁπλῶς: με έναν μόνο τρόπο
παντοδαπῶς: με πολλούς τρόπους
προαιρετική: που επιλέγεται ελεύθερα από το άτομο
ὡρισμένῃ λόγῳ: η οποία καθορίζεται από τη λογική. (Ο λόγος είναι για τη μεσότητα, όπως δείχνει η δοτική πτώση της μετοχής).
ᾧ ἂν ὁ φρόνιμος ὁρίσειεν: και συγκεκριμένα, κατά τη γνώμη μου, με τη λογική που καθορίζει ο φρόνιμος άνθρωπος
τῆς μὲν καθ' ὑπερβολήν: που η μια βρίσκεται από την πλευρά της υπερβολής
ὡς οἱ Πυθαγόρειοι εἴκαζον: Ο Αριστοτέλης δέχεται εδώ τη διδασκαλία των Πυθαγορείων για τις αντίθετες -μεταξύ τους— δυνάμεις που κυβερνούν τον κόσμο. Στη διδασκαλία αυτή το ἀγαθόν είναι σύστοιχο π.χ. με το φῶς, με το δεξιόν, με το ἕν, με το πέρας, ενώ το κακόν με το σκότος, με το ἀριστερόν, με το πλῆθος, με το ἄπειρον.
Ο Αριστοτέλης και η διδασκαλία των Πυθαγορείων [πηγή: Ανθολόγιο Φιλοσοφικών Κειμένων, Γ Γυμνασίου-Βιβλίο εκπαιδευτικού]
ἐσθλοὶ μὲν γὰρ ἁπλῶς, παντοδαπῶς δὲ κακοί: Άγνωστης προέλευσης στίχος.
ἕξις προαιρετική: Επανειλημμένα υπογραμμίζεται από τον Αριστοτέλη η σημασία της προαιρέσεως για την ύπαρξη της αρετής. Σε ένα άλλο χωρίο του ίδιου έργου διαβάζουμε τους αναγκαίους όρους για να χαρακτηρισθεί μια πράξη ενάρετη: ο άνθρωπος πρέπει να έχει α) συνείδηση της πράξης του (εἰδώς), β) την ανάλογη προαίρεση (προαιρούμενος), γ) σιγουριά και σταθερότητα στην πραγματοποίησή της (βεβαίως καὶ ἀμετακινήτως).
Αρετή «έξις προαιρετική» (κείμενο) [πηγή: Φιλοσοφικός Λόγος, Γ Λυκείου Θεωρητικής Κατεύθυνσης-Βιβλίο του καθηγητή]
λόγος: Αλλού στο ίδιο έργο διαβάζουμε: «ἡ μετὰ τοῦ ὀρθοῦ λόγου ἕξις ἀρετή ἐστιν». Αρχικά λοιπόν είναι ο νόμος που συνηθίζει τους πολίτες να ενεργούν ενάρετα· έπειτα έρχεται η λογική, η φρόνηση, που βοηθά τον νόμο και τελειοποιεί το έργο του.
Η αρετή και ο ορθός λόγος (κείμενο)
ὁ φρόνιμος: Στον φρόνιμο άνθρωπο ενώνονται και συνυπάρχουν όλες οι αρετές. Όταν υπάρχει η φρόνηση, γράφει αλλού ο Αριστοτέλης, όλες οι αρετές θα υπάρξουν. Οι διάφορες αρετές δείχνουν πώς αντιδρά ο φρόνιμος στις διάφορες περιστάσεις· αν λείψει μια αρετή, αποδιοργανώνεται το όλον. Έτσι ο ηθικά σπουδαῖος αποτελεί μέτρο σύγκρισης για τους άλλους.
Η έννοια της φρονήσεως [πηγή: Πύλη για την Ελληνική Γλώσσα]
Προτομή του Αριστοτέλη (Νεάπολη, Εθνικό Μουσείο).