Lectio 37

I. Η ΚΑΤΑΡΑ ΤΩΝ ΕΜΦΥΛΙΩΝ ΠΟΛΕΜΩΝ

In eum locum res deducta est, ut, nisi qui deus vel casus aliqui subvenerit, salvi esse nequeāmus. Equidem, ut vēni ad urbem, non destiti omnia et sentīre et dicere et facere, quae ad concordiam pertinērent; sed tantus furor omnes invaserat, ut pugnāre cuperent, etsi ego clamābam nihil esse bello civili miserius. Omnia sunt misera in bellis civilibus, sed nihil miserius quam ipsa victoria: ea victōres ferociōres impotentioresque reddit, ut, etiamsi natūrā tales non sint, necessitāte esse cogantur. Bellōrum enim civilium exitus tales sunt semper, ut non solum ea fiant, quae velit victor, sed etiam ut victor obsequātur iis, quorum auxilio victoria parta sit.

II.   Μετάφραση

Σε τέτοιο σημείο έχουν οδηγηθεί τα πράγματα, ώστε να μην μπορούμε να σωθούμε, αν δε βοηθήσει κάποιος θεός ή κάποιο τυχαίο περιστατικό. Εγώ βέβαια, μόλις ήρθα στην πόλη (όπου urbs εννοείται η Ρώμη), δε σταμάτησα και να πιστεύω και να λέω και να πράττω όλα όσα στόχευαν στην ομόνοια· Αλλά τόση μανία σας είχε πιάσει όλους, ώστε να επιθυμούν να πολεμούν, αν και εγώ φώναζα ότι τίποτα δεν είναι πιο αξιοθρήνητο από τον εμφύλιο πόλεμο. Όλα είναι αξιοθρήνητα στους εμφύλιους πολέμους, αλλά τίποτα δεν είναι πιο αξιοθρήνητο από την ίδια τη νίκη: αυτή κάνει τους νικητές αγριότερους και πιο αχαλίνωτους απ’ ότι συνήθως, ώστε, ακόμη κι αν δεν είναι τέτοιοι από τη φύση τους, να πιέζονται από ανάγκη να γίνουν. Γιατί η έκβαση των εμφυλίων πολέμων είναι πάντα τέτοια, ώστε να γίνονται όχι μόνο αυτά, τα οποία θέλει ο νικητής, αλλά ακόμη να κάνει ο νικητής το χατίρι εκείνων, με τη βοήθεια των οποίων κερδήθηκε η νίκη.

III.     Παρατηρήσεις

Οι επιρρηματικές συμπερασματικές προτάσεις.

1.      Εισάγονται με το σύνδεσμο ut + δυνητική υποτακτική (άρνηση: ut non, ut nemo) και αναγνωρίζονται εύκολα από τα επιρρήματα (sic, ita, tam, adeo) ή τις αντωνυμίες  (talis, tantus), που συνήθως προηγούνται στην κύρια πρόταση.

2.      Εκφέρονται συνήθως με υποτακτική ενεστώτα (για το παρόν-μέλλον) και παρατατικού (για το παρελθόν). Παραδείγματα:

tantus furor omnes invādit, ut pugnāre cupiant

 tantus furor omnes invāsit, ut pugnāre cuperent

3.      Όταν το ρήμα της κύριας πρότασης βρίσκεται σε ιστορικό χρόνο, τότε στη συμπερασματική μπορεί να έχουμε υποτακτική παρακειμένου όταν κατά την άποψη του ομιλητή, το αποτέλεσμα θεωρείται ότι έχει ολοκληρωθεί στο παρελθόν.

tantus terror omnes invāsit, ut nemo arma caperet

 tantus terror omnes invāsit, ut nemo arma ceperit (παρακείμενος)

4.      Δεν πρέπει να συγχέονται με τις  ουσιαστικές συμπερασματικές προτάσεις, οι οποίες χρησιμοποιούνται ως αντικείμενο ρημάτων ή υποκείμενο απροσώπων εκφράσεων που σημαίνουν συμβαίνει

 ουσιαστικές συμπερασματικές προτάσεις

ut + υποτακτική (ώστε)

Με απρόσωπες εκφράσεις

fieri non potest, ut ... - είναι αδύνατο να συμβεί να

accidit, ut ... - συμβαίνει να

accedit, ut ... - συμβαίνει να

mos est, ut ... - συνηθίζεται να

tempus est, ut ... - είναι καιρός να

IV.    Συντακτικές Παρατηρήσεις

1. ut, nisi qui … nequeamus: υποθετικός λόγος Α΄ είδους – ΑΝΟΙΧΤΗ ΥΠΟΘΕΣΗ. Υπόθεση: nisi qui … subvenerit: nisi + υποτακτική παρακειμένου, απόδοση: ut salvi esse nequeamus ð υποτακτική ενεστώτα. Εξαρτημένος υποθετικός λόγος από το deducta est. Στον ευθύ λόγο θα ήταν: nisi qui deus subvenerit (οριστική συντελεσμένου μέλλοντα), salvi esse nequimus (οριστική ενεστώτα).
2. ut veni ad urbem: δευτερεύουσα χρονική πρόταση, εισάγεται με το χρονικό σύνδεσμο ut, εκφέρεται με οριστική παρακειμένου και δηλώνει το προτερόχρονο στο παρελθόν.
3. quae ad … pertinerent: δευτερεύουσα αναφορική πρόταση, προσδιοριστική στο omnia, εισάγεται με την αναφορική αντωνυμία quae, εκφέρεται με υποτακτική, γιατί δηλώνει το ενδεχόμενο ή δυνατό να συμβεί (δυνητική υποτακτική), χρόνου παρατατικού, γιατί εξαρτάται από ρήμα ιστορικού χρόνου non destiti και δηλώνει το σύγχρονο στο παρελθόν.
4. etsi ego … miserius: είναι δευτερεύουσα εναντιωματική πρόταση, εισάγεται με τον εναντιωματικό σύνδεσμο etsi, εκφέρεται με οριστική παρατατικού και δηλώνει το πραγματικό. Ειδικότερα εκφράζει μια πραγματική κατάσταση, παρά την οποία ισχύει το περιεχόμενο της κύριας πρότασης.
5. etiamsi … non sint: δευτερεύουσα παραχωρητική πρόταση, εισάγεται με τον παραχωρητικό σύνδεσμο etiamsi, εκφέρεται με υποτακτική ενεστώτα, γιατί εξαρτάται από αρκτικό χρόνο (reddit – ενεστώτας) και δηλώνει το σύγχρονο στο παρόν.
6. quae velit victor: δευτερεύουσα αναφορική πρόταση, προσδιοριστική στο ea, εισάγεται με την αναφορική αντωνυμία quae, εκφέρεται με υποτακτική ενεστώτα, λόγω έλξης από την προηγούμενη υποτακτική (fiant). Κανονικά vult
7. quorum … parta sit: δευτερεύουσα αναφορική πρόταση, προσδιοριστική στο iis, εισάγεται με την αναφορική αντωνυμία quorum, εκφέρεται με υποτακτική μέλλοντα, λόγω έλξης από την προηγούμενη υποτακτική (obsequatur). Κανονικά parta est

V.      ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΙΣ ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ

I.         Να αναγνωριστούν οι συμπερασματικές προτάσεις του κειμένου (έγκλιση, ακολουθία)

• salvi esse nequeamus: δευτερεύουσα συμπερασματική πρόταση ως απόδοση του υποθετικού λόγου, εισάγεται με το συμπερασματικό σύνδεσμο ut, εκφέρεται με υποτακτική ενεστώτα, γιατί εξαρτάται από αρκτικό χρόνο (deducta est – παρακείμενος ως αρκτικός χρόνος) και δηλώνει το σύγχρονο στο παρόν.
• ut pugnare cuperent: δευτερεύουσα συμπερασματική πρόταση, εισάγεται με το συμπερασματικό σύνδεσμο ut, εκφέρεται με υποτακτική παρατατικού, γιατί εξαρτάται από ιστορικό χρόνο (invaserat – υπερσυντέλικος) και δηλώνει το σύγχρονο στο παρελθόν.
• ut necessitate … cogantur: δευτερεύουσα συμπερασματική πρόταση, εισάγεται με το συμπερασματικό σύνδεσμο ut, εκφέρεται με υποτακτική ενεστώτα, γιατί εξαρτάται από αρκτικό χρόνο (reddit – ενεστώτας) και δηλώνει το σύγχρονο στο παρόν – μέλλον.
• ut non solum ea fiant: είναι δευτερεύουσα συμπερασματική πρόταση, εισάγεται με το συμπερασματικό σύνδεσμο ut, εκφέρεται με υποτακτική ενεστώτα, γιατί εξαρτάται από αρκτικό χρόνο (sunt – ενεστώτας) και δηλώνει το σύγχρονο στο παρόν – μέλλον.
• sed etiam … iis: δευτερεύουσα συμπερασματική πρόταση που συνδέεται παρατακτικά με την προηγούμενη με το sed, εισάγεται με το συμπερασματικό σύνδεσμο ut, εκφέρεται με υποτακτική ενεστώτα, γιατί εξαρτάται από αρκτικό χρόνο (sunt – ενεστώτας) και δηλώνει το σύγχρονο στο παρόν – μέλλον.

II.       Να συμπληρωθεί το ρήμα της συμπερασματικής πρότασης και να δικαιολογηθεί η ακολουθία των χρόνων

Tam magnum periculum est, ut salvi esse non possimus

Tam magnum periculum erat, ut salvi esse non possemus

(Idem etiam faceret si biberemus tantum vini, ut non possemus eum concoquere
propter suffocationem caloris naturalis.)

Tam miserum bellum civile est, ut multi pereant

Tam misera bella civilia erat, ut multi perirent

(Rex in furore et in ira magna praecepit, ut perirent omnes sapientes Babylonis)

Tantus furor eis est, ut omnes (acc.) intrficiant

Tantus furor eis erat, ut omnes (acc.) intrficerent

III.     Να γίνει συντακτική αναγνώριση των τύπων sentīre ipsa victoria quorum auxilio
sentīre: αντικείμενο τελικό απαρέμφατο στο non destiti
ipsa victoria: υποκείμενο στο εννοούμενο est, β΄ όρος σύγκρισης
quorum auxilio: αφαιρετική του μέσου
Να γίνει χρονική αντικατάσταση του τύπου parta sit, να κλιθεί στα τρία γένη το επίθετο ferox

IV.     Να μεταφραστούν στα λατινικά οι προτάσεις:

   Τους πιάνει τέτοια μανία, ώστε κάνουν πόλεμο

   Τους έπιανε τέτοια μανία, ώστε έκαναν πόλεμο

   tantus furor eos invādit, ut bellum gerant

   tantus furor omnes invāsit, ut bellum gererent