Του Ευθύμιου Σώκου*
Για πολλές δεκαετίες, η ταυτότητα της γεωλογικής επιστήμης ήταν άρρηκτα συνδεδεμένη με την κλασική έρευνα πεδίου: το γεωλογικό σφυρί, την πυξίδα και την οπτική παρατήρηση του πετρώματος αλλά και του περιβάλλοντος. Σήμερα, η εικόνα αυτή έχει μετεξελιχθεί ριζικά. Αν και η αξία της επιτόπιας έρευνας παραμένει αδιαπραγμάτευτη, η Γεωλογία έχει περάσει οριστικά από την «αναλογική» στην «ψηφιακή» εποχή. Οι γενιές γεωλόγων που σπούδασαν στην αυγή της νέας χιλιετίας ήταν μάρτυρες αυτής της αλλαγής. Ο σύγχρονος γεωλόγος δεν αρκείται στην παραδοσιακή δειγματοληψία, αλλά αξιοποιεί εργαλεία αιχμής, από drones, tablets και scanner υψηλής ακρίβειας μέχρι δορυφορικά δεδομένα και τρισδιάστατα μοντέλα υπεδάφους. Αυτό το τεχνολογικό άλμα, ωστόσο, κρύβει μια ενδιαφέρουσα ειρωνεία: η ίδια η Γεωλογία είναι αυτή που προσφέρει τα απαραίτητα υλικά για να υπάρξει η τεχνολογία που τη μεταμορφώνει σαν επιστήμη.
Πράγματι, η Γεωλογία είναι αυτή που προσφέρει τα αναγκαία φυσικά υλικά (όπως βιομηχανικά και μεταλλικά ορυκτά) γι’ αυτή την τεχνολογική αλλαγή – κάποιοι αναφέρονται ήδη στην 4η Βιομηχανική Επανάσταση – και εδώ και πολλά χρόνια δεν είναι απλώς μια επιστήμη παρατήρησης, αλλά έχει αναδειχθεί σε μοχλό για την εθνική ανάπτυξη και τη στρατηγική αυτονομία κάθε χώρας. Αρκεί να αναλογιστούμε ότι ενώ συζητάμε για την «άυλη» ψηφιακή οικονομία, ξεχνάμε συχνά ότι η τεχνολογία εδράζεται πάνω σε τόνους υλικών. Δεν υπάρχει «πράσινη» μετάβαση χωρίς εξόρυξη.
Σύμφωνα με τον Διεθνή Οργανισμό Ενέργειας (IEA), ένα ηλεκτρικό αυτοκίνητο απαιτεί εξαπλάσια ποσότητα ορυκτών από ένα συμβατικό (https://www.iea.org/reports/the-role-of-critical-minerals-in-clean-energy- transitions/executive-summary).
Εδώ, η χώρα μας κατέχει μια θέση ζηλευτή. Η Ελλάδα είναι από τις πιο προικισμένες γεωλογικά περιοχές της Ευρώπης. Από τους βωξίτες της Στερεάς Ελλάδας μέχρι τα μικτά θειούχα της Χαλκιδικής και τους λατερίτες της Κεντρικής Ελλάδας, το ελληνικό υπέδαφος κρύβει πρώτες ύλες για τις οποίες διψά η ευρωπαϊκή βιομηχανία: χαλκό, νικέλιο, αλλά και προοπτικές για σπάνιες γαίες και γάλλιο.
Η αναγκαιότητα του επαγγέλματός του Γεωλόγου αποτυπώνεται πλέον στα θεσμικά κείμενα της Δύσης. Η Ευρωπαϊκή Ένωση, με την Πράξη για τις Κρίσιμες Πρώτες Ύλες (CRMA), και οι ΗΠΑ με το Inflation Reduction Act (IRA), θέτουν ως απόλυτη προτεραιότητα τη μείωση της εξάρτησης από τρίτες χώρες. Για την Ελλάδα, αυτό αποτελεί μια ιστορική ευκαιρία. Ο γεωλόγος καλείται να επαναξιολογήσει τον ορυκτό μας πλούτο, όχι με τη λογική της στυγνής εκμετάλλευσης του παρελθόντος, αλλά με όρους βιωσιμότητας και υψηλής περιβαλλοντικής προστασίας. Εμείς είμαστε αυτοί που θα εγγυηθούμε ότι η αξιοποίηση του «θησαυρού» μας θα γίνει με σεβασμό στις τοπικές κοινωνίες και το μοναδικό ελληνικό περιβάλλον.
Πέρα όμως από τα μέταλλα, η γεωλογία είναι στην «καρδιά» της ενεργειακής μετάβασης της χώρας. Η Ελλάδα, ως μια χώρα με ενεργό ηφαιστειότητα αλλά και αρκετές ιζηματογενείς λεκάνες, κάθεται πάνω σε ένα τεράστιο γεωθερμικό δυναμικό που παραμένει εν πολλοίς αναξιοποίητο. Η γεωθερμία μπορεί να προσφέρει φθηνή ενέργεια για τις πόλεις και τον πρωτογενή τομέα μας. Παράλληλα, έργα αιχμής όπως το «Prinos CO2» στην Καβάλα, όπου σχεδιάζεται η αποθήκευση διοξειδίου του άνθρακα σε εξαντλημένα κοιτάσματα πετρελαίου, αποδεικνύουν ότι ο Έλληνας γεωλόγος βρίσκεται στην πρωτοπορία της τεχνολογίας για την κλιματική ουδετερότητα, υλοποιώντας στην πράξη το ευρωπαϊκό Net-Zero Industry Act.
Ίσως όμως η πιο κρίσιμη συνεισφορά του Γεωλόγου να αφορά την ασφάλεια του πολίτη. Ζούμε σε μια χώρα με έντονη σεισμικότητα και πολύπλοκη γεωμορφολογία. Η κλιματική κρίση, όπως μας έδειξε με τον πιο οδυνηρό τρόπο η πρόσφατη κακοκαιρία «Daniel» στη Θεσσαλία, δεν συγχωρεί λάθη στον σχεδιασμό. Ο ρόλος του υδρογεωλόγου και του τεχνικού γεωλόγου στη θωράκιση της χώρας απέναντι σε πλημμύρες και κατολισθήσεις είναι πλέον ζήτημα εθνικής ασφάλειας. Ταυτόχρονα, τα μεγάλα έργα υποδομής που αλλάζουν την όψη της Ελλάδας βασίζονται αποκλειστικά στη γεωλογική μελέτη για να ξεπεράσουν τις προκλήσεις ενός δύσκολου και συχνά απρόβλεπτου υπεδάφους.
Σύμφωνα με τον Ηράκλειτο, «Τα πάντα ρει, μηδέποτε κατά τ’ αυτό », ένας φυσικός νόμος που προκύπτει αβίαστα από τη γεωλογική παρατήρηση. Αναγκαστικά, το επάγγελμα του γεωλόγου ακολουθεί το νόμο αυτό και μετασχηματίζεται συνεχώς. Ο γεωλόγος του μέλλοντος στην Ελλάδα και στον κόσμο, είναι ένας επιστήμονας πολυδιάστατος. Συνδυάζει την παραδοσιακή γνώση του πεδίου με δορυφορικά δεδομένα, γεωφυσικές μεθόδους αιχμής και βαθιά γνώση της νομοθεσίας. Είναι ο συνδετικός κρίκος που μετατρέπει τους φυσικούς πόρους σε εθνικό πλούτο και τους φυσικούς κινδύνους σε διαχειρίσιμες προκλήσεις. Σε έναν κόσμο που αλλάζει ραγδαία, η γεωλογία είναι το επάγγελμα που συνδέεται με το αύριο της χώρας μας, διότι πολύ απλά, χωρίς τη βαθιά γνώση της Ελληνικής γης, δεν μπορεί να υπάρξει βιώσιμη Ελληνική ανάπτυξη και πράσινη ανάπτυξη.
*Ο Ευθύμιος Σώκος είναι Πρόεδρος του Τμήματος Γεωλογίας του Πανεπιστημίου Πατρών
Βιβλιογραφικές Αναφορές & Πηγές (Ενδεικτικές)
- European Commission. (2024). Critical Raw Materials Act (Regulation EU
2024/1252). Brussels.
- European Commission. (2024). Net-Zero Industry Act (Regulation EU
2024/1735). Brussels.
- Ελληνική Αρχή Γεωλογικών & Μεταλλευτικών Ερευνών (ΕΑΓΜΕ).
Δεδομένα Ορυκτού Πλούτου και Γεωθερμίας.
- United States Congress. (2022). Inflation Reduction Act (IRA). Washington,
D.C.
- International Energy Agency (IEA). (2021/2024). The Role of Critical
Minerals in Clean Energy Transitions. Paris.