Η ΗΓΕΜΟΝΙΑ ΤΗΣ ΑΘΗΝΑΣ (479-431 π.Χ.)

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 5

2. ΤΟ ΔΗΜΟΚΡΑΤIΚΟ ΠΟΛIΤΕYΜΑ ΣΤΑΘΕΡΟΠΟIΕIΤΑI - Ο ΠΕΡIΚΛΗΣ ΚΑI ΤΟ ΔΗΜΟΚΡΑΤIΚΟ ΠΟΛIΤΕYΜΑ



2. Το δημοκρατικό πολίτευμα σταθεροποιείται - Ο Περικλής και το δημοκρατικό πολίτευμα

3. Η λειτουργία του πολιτεύματος – Οι λειτουργίες

Διδασκαλία των δύο ενοτήτων με έμφαση στα ακόλουθα σημεία:

Το πολιτικό πρόγραμμα του Περικλή, σσ. 71-72

Τα πολιτειακά όργανα της αθηναϊκής δημοκρατίας και ο ρόλος του καθενός από αυτά, σ. 73

Οι «λειτουργίες»: τι ήταν, ποιες ήταν και ποιος ο ρόλος τους στη λειτουργία του κράτους, σσ. 73-74

Υποστηρικτικό υλικό:

-Πηγές του σχ. βιβλίου και άλλες για την ανάδειξη των παραπάνω σημείων

Προτεινόμενες δραστηριότητες:

-Κατάρτιση πίνακα με τα πολιτειακά όργανα της αθηναϊκής πολιτείας την εποχή του Περικλή και συζήτηση για τον ρόλο τους

-Άσκηση 4, σ. 74 του βιβλίου

-Επιλογές από το : Εκπαιδευτικό πρόγραμμα «Αθηναϊκή δημοκρατία: Πολιτειακοί θεσμοί», Ίδρυμα της Βουλής των Ελλήνων για τον Κοινοβουλευτισμό και τη Δημοκρατία: εδώ (ανενεργό).

 4 ώρες 


χρονολόγιο
776| 721| 632| 594| 550| 527| 525| 510| 509| 508| 499| 495| 494| 492| 490| 481| 480| 479| 478| 476| 467| 461| 454| 449| 446| 432| 431| 430| 429| 428| 425| 422| 421| 415| 413| 407| 406| 405| 404| 403| 401| 394| 385| 382| 379| 378| 371| 365| 362| 359| 338| 337| 336| 334| 333| 332| 331| 326| 324| 323|


Η πίστη στο δημοκρατικό πολίτευμα

εικ. Η πολιτική ζωή της Αθήνας, μετά τη λήξη των Περσικών πολέμων, κυριαρχείται από δύο ανταγωνιστικά πολιτικά κόμματα, το αριστοκρατικό και το δημοκρατικό.
εικ. Το πολίτευμα, όπως το οργάνωσε ο Κλεισθένης, συνεχώς εξελίσσεται, χάνει το συντηρητικό του χαρακτήρα, γίνεται όλο και περισσότερο δημοκρατικό. Τα πρόσωπα, όσο ισχυρά και αν είναι, υποτάσσονται στις θελήσεις του συνόλου.
εικ. Ο Μιλτιάδης και ο Θεμιστοκλής, οι δύο πρωταγωνιστές των Περσικών πολέμων, πεθαίνουν ο ένας στη φυλακή και ο άλλος στην εξορία.

Περικλής
Προτομή του Περικλή, ρωμαϊκό αντίγραφο του πρωτότυπου έργου του γλύπτη Κρησίλα.Συλλογή Mansell. Ο οραματισμός του άνδρα αντανακλάται στα χαρακτηριστικά του.

Ο ΠΕΡΙΚΛΗΣ, ΕΝΑΣ ΜΕΓΑΛΟΣ ΗΓΕΤΗΣ

Ο Περικλής είχε μεγάλο κύρος και μεγάλες ικανότητες, και αποδείχτηκε φανερότατα ανώτερος χρημάτων. Ήταν γι’ αυτό σε θέση να συγκρατεί το λαό, χωρίς να περιορίζει την ελευθερία του. Δεν παρασυρόταν από τον λαό, αλλά εκείνος τον καθοδηγούσε. Δεν προσπαθούσε να αποκτήσει επιρροή με παράνομα μέσα και δεν κολάκευε το πλήθος με ρητορείες και είχε τόσο μεγάλο κύρος, ώστε μπορούσε να τους εναντιωθεί και να προκαλέσει την οργή τους. Όταν καταλάβαινε ότι οι συμπολίτες του, από υπεροψία, γίνονταν υπερβολικά τολμηροί, ενώ δεν το επέτρεπαν οι περιστάσεις, τους συγκρατούσε φοβίζοντάς τους με τα λόγια του κι όταν τους έβλεπε φοβισμένους χωρίς λόγο, τους έδινε θάρρος. Έτσι η πολιτεία φαινομενικά ήταν δημοκρατία, ενώ πραγματικά την κυβερνούσε ο πρώτος της πολίτης.

Θουκυδίδης, Ιστορία, Α, 96 (μετ. Άγγ. Βλάχου)


Οι κύριοι εκπρόσωποι της νέας πολιτικής γενιάς, αν και ανήκουν σε αντίπαλες πολιτικές μερίδες, όπως ο Κίμων και ο Περικλής, δέχονται να είναι απλώς οι προικισμένοι υπηρέτες της κοινότητας.
Κίμωνεικ. Η νομιμοφροσύνη του Κίμωνα στο δημοκρατικό πολίτευμα είναι παροιμιώδης. Ο ίδιος δέχεται αδιαμαρτύρητα τον εξοστρακισμό του το 461 π.Χ. και, όταν η πατρίδα τον ανακαλεί, τίθεται επικεφαλής του στόλου των Αθηναίων κατά την τελευταία τους επιχείρηση εναντίον των Περσών, για να πεθάνει πολιορκώντας τη Σαλαμίνα της Κύπρου και να νικήσει, έστω και νεκρός, τους Πέρσες (449 π.Χ.).
εικ. Ο ίδιος ο Περικλής δεν είναι παρά ο πρώτος ανάμεσα στους πολίτες. Η μεγαλύτερη δόξα για τον Περικλή είναι ότι, παρόλο που κυριάρχησε για πολλά χρόνια στον πολιτικό στίβο της Αθήνας και συγκέντρωσε στα χέρια του εκτεταμένες εξουσίες, ποτέ δεν ξέφυγε από τη δημοκρατική νομιμότητα.ιμότητα.ιμότητα.

Το πολιτικό πρόγραμμα του Περικλή Η περίοδος πριν την κατασκευή του Παρθενώνα Ο Περικλής

Ο Περικλής, γόνος του παλαιού γένους των Αλκμεωνιδών και μαθητής του φιλόσοφου Αναξαγόρα, εμφανίζεται για πρώτη φορά στον πολιτικό ορίζοντα της Αθήνας στο πλευρό του Εφιάλτη, του ηγέτη του δημοκρατικού κόμματος, το 462 π.Χ. Τότε, το δημοκρατικό κόμμα, εκμεταλλευόμενο την ατυχή ανάμειξη του Κίμωνα στην επανάσταση των Μεσσηνίων ειλώτων στη Σπάρτη, κατορθώνει να εξοστρακίσει τον Κίμωνα και να πάρει την εξουσία. Εφιάλτης και Περικλής θα αγωνιστούν για τη δημοκρατικότερη εξέλιξη του πολιτεύματος.
εικ. Ο αγώνας τους θα κορυφωθεί με την αφαίρεση, από τον Άρειο Πάγο, που ήταν το προπύργιο του συντηρητισμού, κάθε πολιτικής εξουσίας, καθώς και του αποκλειστικού προνομίου της απονομής της δικαιοσύνης.
εικ. Μετά τη δολοφονία του Εφιάλτη και την πολιτική αποδυνάμωση του Κίμωνα, ο Περικλής, ως αρχηγός του δημοκρατικού κόμματος, θα αρχίσει να εφαρμόζει το προσωπικό του πολιτικό πρόγραμμα.

71


ΤΙ ΕΙΝΑΙ Η ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ;

(μιλάει ο Περικλής)

«Το πολίτευμα που έχουμε δε γυρεύει να πάρει τους νόμους από τους ξένους πιο πολύ είμαστε εμείς το παράδειγμα σε μερικούς παρά που ξεσηκώνουμε ό,τι κάνουν οι άλλοι. Το όνομά της, επειδή δε ζούμε στηριγμένοι πάνω στους λίγους παρά στους περισσότερους, είναι η κυριαρχία του δήμου, δημοκρατία.»

Θουκυδίδης, Ιστορία, Β’ 37, 1 
(μετ. Ι.Θ. Κακριδή)

Η υπογραμμισμένη φράση είχε προταθεί να αποτελέσει την προμετωπίδα του προοιμίου του Συντάγματος της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Οι λόγοι του Περικλή διασχίζουν τους αιώνες και φωτίζουν την εποχή μας.

Ο ΑΡΕΙΟΣ ΠΑΓΟΣ ΧΑΝΕΙ ΤΙΣ ΕΞΟΥΣΙΕΣ ΤΟΥ

Όσο μεγάλωνε η επιρροή του δημοκρατικού κόμματος και πήρε στα χέρια του την αρχηγία ο Εφιάλτης, πολιτικός που είχε τη φήμη του αδωροδόκητου και του δίκαιου, άρχισε πόλεμο με τον Άρειο Πάγο. Και στην αρχή καθαίρεσε πολλούς από τους Αρειοπαγίτες κατηγορώντας τους για κακή διαχείριση. Έπειτα αφαίρεσε από τη βουλή του Αρείου Πάγου όλα τα πρόσθετα προνόμια, με τα οποία αυτή ήταν ουσιαστικά ο φρουρός του πολιτεύματος, και άλλες από τις εξουσίες τις παραχώρησε στη βουλή των Πεντακοσίων, άλλες στην Εκκλησία του Δήμου και στα δικαστήρια.

Αριστοτέλης, Αθηναίων Πολιτεία, XXV, 1-2 (μετ. Β.Σ.)

Ποια φράση του κειμένου δείχνει τη συμπάθεια του Αριστοτέλη προς τον Άρειο Πάγο;

Για τον Περικλή δημοκρατία σημαίνει ισότητα όλων των πολιτών απέναντι στο νόμο αλλά συγχρόνως και δυνατότητα για όλους να διάγουν μια άνετη ζωή.
Τα μέτρα του Περικλή
εικ. α) Καθιερώνει τη μισθοφορία, ένα είδος οικονομικής ενίσχυσης για τους απορότερους, ώστε να μπορούν, απερίσπαστοι, να παρακολουθούν τις συνεδριάσεις της Εκκλησίας του Δήμου και να ασκούν τα πολιτικά τους δικαιώματα. Ακόμη και οι φτωχότεροι είχαν τη δυνατότητα να καταλαμβάνουν πολιτειακά αξιώματα.
εικ. β) Επιπλέον, η Πολιτεία αναπτύσσει θεσμούς κοινωνικής προστασίας και πληρώνει, για τους απόρους, το αντίτιμο του εισιτηρίου τους για την είσοδό τους στο θέατρο (θεωρικά χρήματα).
γ) Ακόμη ο Περικλής συλλαμβάνει το σχέδιο της ανοικοδόμησης μεγάλων δημόσιων έργων, τα οποία θα προσφέρουν εργασία σε πολλούς και θα αλλάξουν την όψη της πόλης. Η πόλη της Αθηνάς θα μεταμορφωθεί.

εικ. Η Ειρήνη του Καλλία εξασφαλίζει για τους Αθηναίους την ειρήνη με τους Πέρσες και την απόλυτη κυριαρχία στο Αιγαίο.
εικ. Οι σχέσεις με τη Σπάρτη, οι οποίες μετά την πτώση του Κίμωνα ήταν αρκετά ταραγμένες, εξομαλύνονται με τη σύναψη της Τριακονταετούς Ειρήνης (446 π.Χ., Τριακοντούτεις Σπονδαί). Έτσι η Αθήνα, απερίσπαστη, θα ασχοληθεί με την υλοποίηση ενός υψηλού πολιτιστικού, καλλιτεχνικού και παιδευτικού οράματος.

72


Ερωτήσεις-Δραστηριότητες

1. Με ποια μέτρα ο Περικλής προχωρεί στον εκδημοκρατισμό του αθηναϊκού πολιτεύματος;
2. «Λακεδαιμόνιοι κρίνουσι βοῆ και οὐ ψήφω»: Να μεταφράσετε τη φράση αυτή του Θουκυδίδη και να αναλύσετε το νόημά της.
3. Ο Πλούταρχος (Περικλής, κεφ. 12) αναφέρει ότι για την κατασκευή δημόσιων έργων εργάστηκαν: «μαραγκοί, γλύπτες, απλοί μαρμαράδες, χαλκουργοί, βαφείς, χρυσοχόοι, υφαντουργοί, ζωγράφοι, τορνευτές, χαράκτες, μεταφορείς θάλασσας και στεριάς, εργάτες». Καταγράψτε κάποιες ευεργετικές συνέπειες για το κοινωνικό σύνολο από την εκτέλεση μεγάλων έργων. Προσκομίστε αντιπροσωπευτικά παραδείγματα από την περιοχή σας.




Διάβασε περισσότερα για τον Κίμωνα εδώ, στη Βικιπαίδεια ή στη Livepedia
Διάβασε για τον Περικλή στη Βικιπαίδεια, Ι.Μ.Ε.
Ταινία για τον Περικλή από τον τηλεοπτικό σταθμό Σκάι, στη σειρά «Μεγάλοι Έλληνες»
Διάβασε για τον Εφιάλτη στη Βικιπαίδεια


Η αθηναϊκή κοινωνία στην εποχή του Περικλή
α. Μία κοινωνία σε ισορροπία

Η αθηναϊκή κοινωνία στην εποχή του Περικλή είναι θεμελιωμένη, όπως όλες οι κοινωνίες της αρχαιότητας, στη διάκριση του ελεύθερου ανθρώπου και του δούλου. Ο δούλος, νομικά, δεν είναι παρά ένα σώμα, ένα έμψυχο εργαλείο στην Αθήνα όμως έχαιρε ανθρωπιστικής μεταχείρισης. Εκφράζεται ελεύθερα, συμμετέχει σε πολλές λατρευτικές εκδηλώσεις και, κυρίως, έχει τη δυνατότητα να μυηθεί και στα Ελευσίνια Μυστήρια. Δια­θέτει ορισμένα νομικά στηρίγματα απέναντι στην αυθαιρεσία του κυρίου του, ο οποίoς, άλλωστε, δεν έχει δικαίωμα ζωής και θανάτου επάνω του. Στην ύπαιθρο η ζωή του δε διαφέρει σε τίποτα από τον βίο του μικροκαλλιεργητή που τον χρησιμοποιεί στα χω­ράφια του. Μόνο αυτός που εργάζεται στις υπόγειες στοές του Λαυρίου αντιμετωπίζει άθλιες συνθήκες. Η μοναδική εξέγερση δούλων είναι αυτή που εκδηλώθηκε από τους εργαζόμενους στο Λαύριο το 425 π.Χ. Είκοσι χιλιάδες δούλοι, επωφελούμενοι από την επιδρομή των Σπαρτιατών στην Αττική, εγκαταλείπουν την εργασία τους και τα ορυχεία κλείνουν. Αλλά στην Αττική δεν υπάρχει μεγάλη ιδιοκτησία, δεν υπάρχει βιομηχανική συγκέντρωση, δεν υφίσταται καμία από αυτές τις οικονομικές συνθήκες οι οποίες θα δη­μιουργήσουν, στα ελληνιστικά βασίλεια και κυρίως στη Ρώμη, έναν θεμελιώδη αντα­γωνισμό ανάμεσα στον ελεύθερο άνθρωπο και τον δούλο, γενεσιουργό αιτία οξύτατων κοινωνικών κρίσεων.

Οι ελεύθεροι άνθρωποι είναι ή μέτοικοι ή Αθηναίοι πολίτες. Οι μέτοικοι είναι πολίτες άλλων πόλεων που έχουν εγκατασταθεί στην Αθήνα και ζουν κάτω από ειδικό νομικό καθεστώς. Χωρίς να έχουν πολιτικά δικαιώματα και στερούμενοι της δυνατότητας να αποκτήσουν ακίνητη περιουσία, πληρώνουν έναν ειδικό φόρο, το μετοίκιον, υπόκεινται στις λειτουργίες, υπηρετούν ως οπλίτες και κυρίως ως ναύτες. Απολύτως ελεύθεροι στις σχέσεις τους με τους πολίτες, έχοντας το δικαίωμα να συμμετέχουν στις θρησκευτικές και πολιτικές τελετές (όπως το μαρτυρεί η ζωφόρος του Παρθενώνα), παί­ζουν έναν πρωταγωνιστικό ρόλο στη ζωή της πόλης. Δυναμικοί και κατάλληλοι για κάθε επάγγελμα, αναδεικνύονται κυρίως ως μεγαλέμποροι. Οι πλουσιότεροι από αυτούς είναι εφοπλιστές, δανειστές μεγάλων χρηματικών ποσών, σχεδόν τραπεζίτες. Το μεγαλύτερο μέρος των αγαθών βρίσκεται στα χέρια τους. Η επιρροή τους δεν είναι μι­κρότερη στον χώρο της τέχνης, της ιατρικής και ιδίως της φιλοσοφίας. Ό,τι το αξιόλογο είχε να επιδείξει ο χώρος αυτός (Πρωταγόρας, Γοργίας, Πρόδικος, Ιππίας, Αντιφών) α­νήκε στους μετοίκους. Δεκτοί με εγκαρδιότητα χωρίς προηγούμενο σε άλλη ελληνική πόλη, οι μέτοικοι της Αθήνας εργάζονταν με ζήλο για την οικονομική της πρόοδο και τη δόξα της, γενναίοι στη μάχη, συντελεστές της ευημερίας της με τη δραστηριότητά τους και το ταλέντο τους, φανατικοί οπαδοί του δημοκρατικού πολιτεύματος, που σ' αυτούς υπολόγιζε πολύ.

Οι Αθηναίοι πολίτες περιορίζονται στην ενασχόληση με την πολιτική και με την καλ­λιέργεια και εκμετάλλευση των αγρών. Σχηματίζουν μία κοινότητα κυρίων θεμελιω­μένη στο συμφέρον. Θα μπορούσαμε να παρομοιάσουμε, με διάθεση μάλλον σκωπτική, την κλασική Αθήνα με μια μετοχική εταιρεία της οποίας μέτοχοι ήταν οι πολίτες. Οι βί­αιοι ανταγωνισμοί έχουν, προ πολλού, κοπάσει και ο μόνος που επιβιώνει, αυτός των φτωχών με τους πλούσιους, έχει λάβει έναν πολύ μετριοπαθή χαρακτήρα. Άλλωστε οι πλούσιοι συχνά καθίστανται αντικείμενο εκμετάλλευσης από τους φτωχούς, όχι μό­νο σε προσωπικό επίπεδο, από τους συκοφάντες, προς τους οποίους δεν είναι πάντο­τε φρόνιμο να αντιπαρατίθενται, αλλά επίσης και σε επίπεδο θεσμών, γιατί οι λειτουργίες και η εισφορά (φόρος επί του εισοδήματος) δεν επιβαρύνουν παρά τη μειο­ψηφία των πλουσίων. Στη συνέχεια, ο ιδιότυπος σοσιαλισμός του Περικλή σκοπεύει να εξαφανίσει την πενία. Και στο σημείο αυτό πέτυχε απόλυτα, εάν λάβουμε υπόψη τη γενική λιτότητα των αναγκών. Τέλος, αυτοί που διαθέτουν άφθονο ρευστό χρήμα δεν είναι οι Αθηναίοι πολίτες αλλά οι μέτοικοι. Όμως ακόμα και ο πιο φτωχός από τους πολίτες έχει απέναντι στον πλουσιότερο μέτοικο ένα σύμπλεγμα ανωτερότητας, που κα­θιστά την πενία του λιγότερο καταπιεστική.

Παράδοξη κοινωνία η αθηναϊκή, όπου η δουλεία δεν εκφυλίζεται σε μία υπερβο­λικά επονείδιστη εκμετάλλευση ανθρώπου από άνθρωπο, όπου η οικονομία έχει α­φεθεί στα χέρια ξένων, των οποίων η πνευματική επιρροή είναι τεράστια, όπου η κοι­νωνική ένταση ανάμεσα στους πολίτες εξασθενεί.

β. Η οικονομία

Καμία βαθύτερη αλλαγή δεν παρατηρείται στην οικονομία όσον αφορά τη γεωρ­γία σε σχέση με προηγούμενες εποχές. Η γη, κατανεμημένη κυρίως σε πολλές μικρές ιδιοκτησίες, προσφέρει με φειδώ κριθάρι και σιτάρι, περισσότερο πλούσια κρασί και λάδι. Η βιοτεχνία αναπτύσσεται στην παραδοσιακή της γραμμή: στοιχειώδης από τεχνικής πλευράς, αλλά συχνά διαποτισμένη με μια βαθιά και υψηλή αισθητική. Τα σιδηρουργεία, συγκεντρωμένα κυρίως γύρω από τον Κεραμεικό, κυριαρχούν κάτω α­πό την προστασία του Ήφαιστου και της Εργάνης Αθηνάς.

Η ιμπεριαλιστική πολιτική της Αθήνας δίνει ιδιαίτερη ώθηση στο εμπόριο. Το πρω­ταρχικό πρόβλημα συνίσταται στην εξασφάλιση της διατροφής ενός μεγάλου αστικού συγκροτήματος, του οποίου ο πληθυσμός έχει υπερβολικά αυξηθεί με την εγκατάσταση πο­λυάριθμων μετοίκων. Τα κύρια κέντρα εισαγωγής σίτου είναι η Αίγυπτος, η Σικελία και ο Πόντος. Οι εξαγωγές της επικεντρώνονται στο κρασί, το λάδι και τα βιοτεχνικά προϊό­ντα της. Ο Πειραιάς μεταβάλλεται σε ένα μεγάλο λιμάνι εισαγωγικού και εξαγωγικού ε­μπορίου. Ο αθηναϊκός στόλος εξασφαλίζει την απόλυτη ελευθερία στη ναυσιπλοΐα και η ύπαρξη ενός σταθερού νομίσματος διευκολύνει τις εμπορικές συναλλαγές.

Επομένως όλες οι συνθήκες που ευνοούν μία έντονη ανάπτυξη υπάρχουν. Τα ελ­ληνικά προϊόντα διαδίδονται ευρέως στην Ανατολή. Όχι βεβαίως στην Ιωνία, που πα­ραμένει εξασθενημένη μετά την επανάστασή της, αλλά στη Συρία, στη Φοινίκη και στην Αίγυπτο, όπου η Αλ Μίνα και η Ναύκρατη πλημμυρίζουν από αθηναϊκά αγγεία. Οι Α­θηναίοι διαδέχονται επίσης τη Μίλητο στον Πόντο και την Εύβοια στη Χαλκιδική. Στη Δύση, τέλος, οι ανταλλαγές είναι πυκνές με τη Σικελία και την Αδριατική.

Tρεις σύγχρονοι ιστορικοί σκιαγραφούν τον Περικλή

Οι κωμωδιογράφοι δεν παύουν να τον λοιδορούν. Οι εχθροί του συνεχώς προ­σπαθούν να τον πλήξουν πλαγίως, οδηγώντας με μηνύσεις στα δικαστήρια τους φίλους του, τον Αναξαγόρα, τον Φειδία, την Ασπασία. Όμως αυτός, από το ύψος του αναστήματός του, κυριαρχεί ενός ολόκληρου ιστορικού αιώνα, που φέρει δίκαια το όνομά του. Ασφαλώς, οι αντιλήψεις του διαφέρουν πολύ από τις δικές μας. Τονίσαμε ήδη πόσο εγωιστική είναι αυτή η δημοκρατία, η οποία θεμελιώνει την ελευθερία και τον πλούτο της επάνω στην εκμετάλλευση των άλλων. Πρέπει επίσης να προσθέσου­με ότι το πολίτευμα του Περικλή δε διαφέρει, από πολλές απόψεις, με μία τυραννία. Στη φράση του Κρατίνου που τον ονομάζει «ο μεγαλύτερος των τυράννων» έρχεται σαν αντίλαλος το συμπέρασμα του Θουκυδίδη: «λόγω μεν δημοκρατία, ἔργῳ δὲ ἡ τοῦ πρώτου ἀνδρὸς ἀρχή» (2.65).

P. Lévêque, L’aventure grecque, Παρίσι, 1964, σ. 265-266 (μει. Β.Σ.)

 

Ο Περικλής σφυρηλατούσε μια θεωρία δημοκρατικής διακυβέρνησης, την υιοθε­τούσε και για είκοσι πέντε και παραπάνω χρόνια προσπαθούσε να την εφαρμόζει στην πολιτική πράξη. Πολλοί το έχουν επαναλάβει μετά τον Θουκυδίδη ότι η επιρροή του Περικλή ήταν τόσο μεγάλη στην πόλη, ώστε αυτός και μόνο αυτός έπαιρνε τις πιο σοβαρές αποφάσεις, και ότι η αθηναϊκή πολιτική στα μέσα του 5ου αιώνα έχει αναμφι­σβήτητα τη σφραγίδα του. Η πολιτική όμως αυτή ήταν συνέπεια όχι μόνο μιας μετρημένης σκέψης αλλά και μιας συνειδητής επιλογής· είχε στόχο να εξασφαλίσει στον δή­μο τα μέσα να ζήσει με αξιοπρέπεια, ασκώντας ελεύθερα την εξουσία του, και να δώ­σει τη δυνατότητα στην Αθήνα, πρότυπο ισορροπίας και αρμονίας, να επιβάλει ακόμη και με τη βία την ισορροπία αυτή σε ολόκληρο τον κόσμο του Αιγαίου.

Claude Mossle, Αθήνα - Ιστορία μιας δημοκρατίας, Αθήνα, 1988, σ. 60-61 (μετ. Δημ. Αγγελίδου)

 

Η σύγχρονη ιστοριογραφία ενίοτε δυσκολεύεται να απαλλαγεί από έναν εξιδανικευμένο Περικλή και μία εξιδανικευμένη Αθήνα. Σε τι συνίσταντο, στα μέσα περίπου του 5ου αιώνα, οι ιδέες του Περικλή -για να μη μιλήσουμε, όπως συμβαίνει συχνά, για το «πρόγραμμά» του- οφείλουμε να ομολογήσουμε ότι δεν το διακρίνουμε με σαφήνεια. Αλλά, όποιες κι αν ήταν οι ιδέες του, η πραγματοποίησή τους θα έπρεπε να είναι η κατάληξη ενός συνεχούς αγώνα ανάμεσα στον «πρώτο άνδρα» και τον «δήμο». Το ίδιον του μεγάλου πολιτικού και της σκέψης του είναι να τοποθετείται πάνω και πέρα από το παρόν. Το ίδιον του λαού είναι να πατάει γερά στο έδαφος και να κρατεί τις παραδόσεις. Για τον αθηναϊκό λαό επιπροσθέτως μετρούσε να είναι κύριος του οίκου του και να κυβερνά τις άλλες πόλεις. Ανάμεσα στον Περικλή και τον «δήμο», στην Εκκλη­σία ή στη διαμόρφωση της κοινής γνώμης, ο διάλογος θα 'πρεπε, πολλές φορές, να στερείται ιδεαλισμού και να απομακρύνεται από τη σοβαρότητα. Παρά τις αριστοκρατικές μικροομάδες που προσπαθούσαν να θέσουν εμπόδια στη δράση του και ορισμένα λαϊκά στοιχεία που ανυπομονούσαν γιατί έβλεπαν σ' αυτόν ένα εμπόδιο στις δικές τους επιδιώξεις, ο Περικλής κατόρθωσε τελικά να επιβάλει τον δικό του δρόμο. Η ιδέα μιας περίκλειας «μοναρχίας» εμφανίστηκε ενώ ακόμη ζούσε. Και αυτό ανταποκρίνεται σε μία πραγματικότητα. Αλλά επρόκειτο για μια «μοναρχία» που δε στηριζόταν σε καμία άλλη δύναμη παρά στην ευφυΐα. Και η «μοναρχία» αυτή επιβαλλόταν σ' ένα λαό που η νόμιμη εξουσία τού ανήκε απόλυτα.

Ed. Will, Le monde grec et l’Orient, Le V siecle, Παρίσι, 1972, σ. 274-275 (μετ. Β.Σ.)