ΕΛΛΗΝΙΣΤΙΚΟΙ ΚΑΙ ΡΩΜΑΪΚΟΙ ΧΡΟΝΟΙ

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 9

1. ΤΑ ΕΛΛΗΝIΣΤIΚΑ ΒΑΣIΛΕIΑ



1. Τα ελληνιστικά βασίλεια

2. Η κατάσταση στον ελλαδικό χώρο

Συνοπτική παρουσίαση των δύο ενοτήτων

Υποστηρικτικό υλικό

-Χάρτης ώστε να αναδειχτεί η ελληνιστική Ανατολή, αλλά και οι νέοι σχηματισμοί στον ελλαδικό χώρο

-Διαδραστικός χάρτης «Τα ελληνιστικά βασίλεια», Μαθησιακά αντικείμενα, Φωτόδεντρο: εδώ

Προτεινόμενη δραστηριότητα:

Συζήτηση με αφορμή το ποίημα του Κ.Π. Καβάφη «Στα 200 π.Χ.», για τα χαρακτηριστικά και το περιεχόμενο του καινούργιου ελληνικού κόσμου και των αξιών του.

 1 ώρα 


χρονολόγιο
776| 721| 632| 594| 550| 527| 525| 510| 509| 508| 499| 495| 494| 492| 490| 481| 480| 479| 478| 476| 467| 461| 454| 449| 446| 432| 431| 430| 429| 428| 425| 422| 421| 415| 413| 407| 406| 405| 404| 403| 401| 394| 385| 382| 379| 378| 371| 365| 362| 359| 338| 337| 336| 334| 333| 332| 331| 326| 324| 323| 301| 316| 277| 280| 272| 216| 212| 202| 197| 168| 146| 30|


ΕΛΛΗΝΙΣΤΙΚΟΙ ΚΑΙ ΡΩΜΑΪΚΟΙ ΧΡΟΝΟΙ

Ο θάνατος του Αλέξανδρου (323 π.Χ.) άφησε δυσαναπλήρωτο κενό. Οι στρατηγοί του προχώρησαν σε αγώνα αλληλοεξόντωσης με αποτέλεσμα την πολυδιάσπαση του απέραντου κράτους. Ο ελλαδικός χώρος χάνει τη ζωτικότητά του. Αντίθετα, ο ανατολικός αναζωογονείται οικονομικά και πολιτισμικά, ενώ η ελληνική καθιερώνεται ως επίσημο γλωσσικό όργανο. Παράλληλα στη Δύση η Ρώμη υψώνεται σε ισχυρή δύναμη, υποτάσσει την Καρχηδόνα και επιβάλλει τη θέλησή της στον ελλαδικό (146 π.Χ.) και στον ελληνιστικό χώρο (30 π.Χ.).

117


Τα ελληνιστικά βασίλεια
χάρτης των κατακτήσεων του Μ. Αλέξανδρου εικ

Το θέμα της διαδοχής Η διαίρεση του κράτους του Αλεξάνδρου και οι διάδοχοι

εικ. Ο Αλέξανδρος πέθανε χωρίς να αφήσει διάδοχο. Ο ετεροθαλής αδελφός του Φίλιππος Αρριδαίος δεν είχε τα απαραίτητα προσόντα. Δεν μπορούσε, ως εκ τούτου, να αποτελέσει λύση στο οξύ πρόβλημα της διακυβέρνησης του κράτους˙ το ίδιο επίσης ίσχυε και για τον γιο του Αλέξανδρου, που στο μεταξύ είχε γεννηθεί.

Η διάσπαση της αυτοκρατορίας

εικ. Η σύγκρουση των «διαδόχων» υπήρξε άγρια. Ο καθένας προσπαθούσε με κάθε τρόπο να υπερισχύσει. Παρατηρήθηκε μάλιστα το φαινόμενο να στρέφονται όλοι κατά του εκάστοτε ισχυρού. Η πιο αποφασιστική μάχη, στην οποία πήραν μέρος οι κυριότεροι διεκδικητές, έγινε στην Ιψό (301 π.Χ.). Η αυτοκρατορία του Αλέξανδρου διασπάστηκε οριστικά. Τα κράτη που προέκυψαν ήταν: της Μακεδονίας με τον Κάσσανδρο, της Θράκης με τον Λυσίμαχο, της Συρίας με τον Σέλευκο, της Αιγύπτου με τον Πτολεμαίο (και της Μικράς Ασίας - Κύπρου με τον Αντίγονο και τον γιο του Δημήτριο Πολιορκητή).

χάρτης των ελληνιστικών βασιλείων
μετά τον θάνατο του Μ. Αλέξανδρου
χάρτης των ελληνιστικών βασιλείων
μετά τη μάχη στην Ιψό το 301 π.χ.
χάρτης των ελληνιστικών βασιλείων μετά το θάνατο του Μ. Αλέξανδρου χάρτης των ελληνιστικών βασιλείων

Το κράτος της Αιγύπτου

Το κράτος της Αιγύπτου ίδρυσε ο στρατηγός του Αλέξανδρου, Πτολεμαίος. Η ζωή οργανώθηκε με βάση τα ελληνικά πρότυπα, ενώ στη διοίκηση διατηρήθηκε γενικά το σύστημα των Φαραώ.

ΕΛΛΗΝΕΣ ΚΑΙ ΑΥΤΟΧΘΟΝΕΣ

Απέναντι στη μάζα των αυτοχθόνων (οι Έλληνες) αποτελούσαν ένα σύνολο ομοιογενές ως προς το πολιτισμικό επίπεδο. Ομοιογενές, πρώτα λόγω της γλώσσας, της λεγόμενης «κοινής», που η χρήση της απλώνεται παντού στον κόσμο της Ανατολής κατά τον 3ο αιώνα. Ομοιογενές και ως προς τον τρόπο ζωής που έχει σαν σύμβολο το γυμνάσιο, τόπο συνάντησης, άσκησης, συζήτησης, στο οποίο οφείλουν να ανήκουν όσοι θέλουν να λογίζονται Έλληνες. Γυμνάσια θα βρούμε και στις πιο μικρές πόλεις, ακόμα και στη «χώρα» όπου υπάρχουν στρατιωτικές αποικίες απομονωμένες, οι οποίες ζουν με την αυταπάτη ότι «παριστάνουν την πόλη». Η ένταξη στο γυμνάσιο γίνεται έτσι για ορισμένους ιθαγενείς το σήμα της ανύψωσής τους στη σειρά των κατακτητών. Αλλά ας μην ξεγελιόμαστε˙ αυτοί για τους οποίους εφευρέθηκε το ρήμα «ελληνίζω» αποτελούν μια μειοψηφία, τόσο για την Αίγυπτο, όσο και στην αυτοκρατορία των Σελευκιδών, ή, ακόμα, στην πολύ ιδιόμορφη επαρχία που είναι η Ιουδαία. Ακόμη θα πρέπει να θυμίσουμε ότι η Βίβλος μεταφράστηκε από τα εβραϊκά στα ελληνικά, για τους Εβραίους της Αλεξάνδρειας.

Claude Mossé, Annie Schnapp-Gourbellon, Επίτομη Ιστορία της αρχαίας Ελλάδας,
μετ. Λύντιας Στεφάνου, Εκδ. Παπαδήμα, Αθήνα 20023, σσ. 447-448

Τι ήταν το Γυμνάσιο;

118



Ο φάρος της Αλεξάνδρειας
Ο φάρος της Αλεξάνδρειας ήταν κτισμένος πάνω στο νησάκι Φάρος.
Είχε ύψος 120 μ. Την ημέρα φαινόταν ο καπνός και τη νύχτα η φωτιά.


Ο Πτολεμαίος ο Α'

εικ. Το κράτος είχε ομοιογενή πληθυσμό και σαφή σύνορα που δε διέτρεχαν κανέναν κίνδυνο. Μεγάλη πρόοδο σημείωσε η Αλεξάνδρεια, πρωτεύουσα του κράτους. Η εξαιρετική της θέση και το ευχάριστο κλίμα της προσέλκυσαν πλήθη ανθρώπων. Στο λιμάνι της έφθαναν πολλά πλοία και φόρτωναν σιτάρι. Τα αιγυπτιακά υαλικά και αλάβαστρα ήταν περιζήτητα. Η Αίγυπτος τότε είχε και το μονοπώλιο του παπύρου.

Ονομαστά υπήρξαν τα δημόσια ιδρύματα της πόλης, τα οποία λάμπρυναν με το έργο τους σπουδαίοι επιστήμονες. Το Μουσείο, στο οποίο φιλοξενούνταν πολλοί πνευματικοί άνθρωποι, αποτέλεσε πραγματική εστία του πολιτισμού. Μεγάλη φήμη απέκτησε και η Βιβλιοθήκη, η οποία έφθασε να αριθμεί 700.000 βιβλία. Η βιβλιοθήκη της Αλεξάνδρειας

Το κράτος της Συρίας Η Αντιόχεια


Ο Σεύλευκος

εικ. Το κράτος της Συρίας, του οποίου ιδρυτής υπήρξε ο Σέλευκος (312-281 π.Χ.), αποτελούσε ένα μωσαϊκό εθνοτήτων με ασταθή σύνορα. Οι βασιλείς της Συρίας θεωρούσαν τους εαυτούς τους νόμιμους διαδόχους του Αλέξανδρου, επειδή το κράτος τους αποτελούσε το βασικό κορμό της αυτοκρατορίας του.

Ο Σέλευκος μετέφερε την πρωτεύουσα από τη Βαβυλώνα στην Αντιόχεια, πόλη που πήρε το όνομα του πατέρα του. Η επικράτεια διαιρέθηκε σε 25 σατραπείες, των οποίων τη διοίκηση είχαν αναλάβει στρατηγοί. Γεωργοί από την Ελλάδα έκαναν πιο αποδοτική την εκμετάλλευση της γης με τη βελτίωση των καλλιεργειών. Επίσημη γλώσσα του κράτους ήταν η ελληνική.

ΒΙΟΤΕΧΝΙΚΑ ΠΡΟΪΟΝΤΑ

Τα βιοτεχνικά προϊόντα που είχαν ζήτηση έξω από τους τόπους παραγωγής τους ήταν: οι πάπυροι της Αιγύπτου, οι περγαμηνές της Συρίας και αργότερα της Περγάμου, τα πορφυρά υφάσματα της Φοινίκης, τα επίσης λαμπρά βαμμένα υφάσματα της Λυδίας και άλλων μικρασιατικών περιοχών, τα αραχνοΰφαντα της Αμοργού και της Κω, οι λεπτοί μάλλινοι χιτώνες του Τάραντος, τα βαμβακερά της Αιγύπτου, τα κιλίμια και τα ταπέτα της Λυδίας, της Αιγύπτου, της Βαβυλωνίας, της Περσίας, οι φαγεντιανές και τα γυάλινα είδη της Αιγύπτου και της Συρίας, σκεύη από χρυσό και άργυρο ορισμένων εργαστηρίων της Ανατολής, μύρα και αρώματα, αντικείμενα από ελεφαντόδοντο και από σπάνια ξύλα, κοσμήματα από πολύτιμους λίθους.Η Αντιόχεια, η πολυάνθρωπη πρωτεύουσα του κράτους της Συρίας. Ιδρύθηκε το 300 π.Χ. από τον Σέλευκο Α’ στις εκβολές του Ορόντη ποταμού. Αργότερα αποτέλεσε κέντρο για τη διάδοση του Χριστιανισμού. Εκεί οι οπαδοί του Χριστού πήραν για πρώτη φορά την ονομασία Χριστιανοί. Σήμερα η «Αντάκια» είναι μια μικρή επαρχιακή πόλη της Τουρκίας.

Μ. Σακελλαρίου, Πολιτεία, Οικονομία, Κοινωνία 336-200 π.Χ., Ι.Ε.Ε., Εκδοτικής Αθηνών, τ. Δ’., σ. 479.

Αντιόχεια
Η Αντιόχεια, η πολυάνθρωπη πρωτεύουσα του κράτους της Συρίας. Ιδρύθηκε το 300 π.Χ. από τον Σέλευκο Α’ στις εκβολές του Ορόντη ποταμού. Αργότερα αποτέλεσε κέντρο για τη διάδοση του Χριστιανισμού. Εκεί οι οπαδοί του Χριστού πήραν για πρώτη φορά την ονομασία Χριστιανοί. Σήμερα η «Αντάκια» είναι μια μικρή επαρχιακή πόλη της Τουρκίας.

119



Πέργαμος
Αναπαράσταση της ακρόπολης της Περγάμου. (Μουσείο Περγάμου, Βερολίνο)
Α
Ο Άτταλος Α'

Το κράτος της Περγάμου  Πέργαμος Η ελληνιστική πόλη

Το κράτος της Θράκης διαλύθηκε γρήγορα. Αντίθετα, η περιοχή της Περγάμου που παραχωρήθηκε από τον Σέλευκο στον Φιλέταιρο (281 π.Χ.) εξελίχθηκε σταδιακά σε ανεξάρτητο κράτος.

εικ. Η Πέργαμος απέκτησε μεγάλη δύναμη επί Αττάλου Α’ (241-197 π.Χ.), ο οποίος, αφού νίκησε τους Γαλάτες, διεύρυνε τα όρια του κράτους και περιέλαβε τη μικρασιατική περιοχή του βασιλείου της Συρίας. Η πρωτεύουσα είχε κτιστεί κλιμακωτά πάνω σε λόφο, τον οποίο στεφάνωνε η ακρόπολη, λαμπρό θρησκευτικό και πολιτισμικό κέντρο. Από τα ιδρύματα ξεχώριζε η Βιβλιοθήκη, που είχε κάποτε 200.000 βιβλία. Στην Πέργαμο επινοήθηκε νέα γραφική ύλη από κατεργασμένο δέρμα ζώου, η περγαμηνή, η οποία ήταν πιο ανθεκτική από τον πάπυρο.

εικ. Με την ίδρυση νέων κρατών δημιουργήθηκαν νέες προΰποθέσεις για την ανάπτυξη του εμπορίου. Στις αγορές της Μεσογείου έγιναν περιζήτητα τα μπαχαρικά, το βαμβάκι, τα μαργαριτάρια, οι πολύτιμοι λίθοι. Έμποροι και τεχνίτες έσπευσαν στις νέες πόλεις αναζητώντας καλύτερες συνθήκες ζωής. Η καθημερινή επαφή των Ελλήνων με τους ντόπιους κατοίκους οδήγησε σταδιακά στην εξομάλυνση των διαφορών που υπήρχαν στα έθιμα, τη γλώσσα και τη θρησκεία.

Η τύχη των ελληνιστικών κρατών

εικ. Τα ελληνιστικά βασίλεια δέχθηκαν ένα μεγάλο μεταναστευτικό ρεύμα από την Ελλάδα και απέβησαν για πολλά χρόνια κυψέλες του ελληνικού πολιτισμού. Βαθμιαία παρήκμασαν και υπέκυψαν στη Ρώμη, τη νέα δύναμη που πρόβαλε στη Δύση.

θνήσκων Γαλάτης

θνήσκων Γαλάτης
Ο θνήσκων Γαλάτης (Ρώμη, Μουσείο Θερμών).
Ο τεχνίτης κατάφερε να αποδώσει το αγέρωχο φρόνημα του Γαλάτη
και να προκαλέσει συγκίνηση και σεβασμό προς τον ηττημένο αντίπαλο. ταινία

120


Ερωτήσεις-Δραστηριότητες

1. Αναζητήστε περισσότερα στοιχεία για τον πάπυρο και την περγαμηνή και συζητήστε τη σημασία τους στη διάδοση και διάσωση της πολιτισμικής κληρονομιάς.
2. Παρατηρήστε το πρόπλασμα της Περγάμου και εντοπίστε τα κύρια πολεοδομικά και αρχιτεκτονικά χαρακτηριστικά της ελληνιστικής αυτής πόλης.
3. Ποιο από τα ελληνιστικά κράτη διεκδικούσε την κληρονομιά της αυτοκρατορίας του Αλέξανδρου και γιατί;




Viktor Brodzki Αλέξανδρος Αλέξανδρος Αλέξανδρος, Λύσιππος Αλέξανδρος Αλέξανδρος Μέγας Αλέξανδρος

Δες σε ταινία την εικονική αναπαράσταση του φάρου της Αλεξάνδρειας (διάρκεια 2' 40'') ή
του φάρου και του λιμανιού της Αλεξάνδρειας (διάρκεια 5' 36'')
Δες σε ταινία την εικονική αναπαράσταση της Ακρόπολης της Πέργαμου (διάρκεια 2' 22'')
Δες σε ταινία τον βωμό του Δία και της Αθηνάς του Πέργαμου, Μουσείο της Πέργαμου, Βερολίνο (διάρκεια 8' 49''). Ενεργοποίησε τους υπότιτλους και ζήτησε μετάφραση στα ελληνικά. Η ίδια ταινία εδώ.
Διάβασε στη Βικιπαίδεια για τον πάπυρο και την περγαμηνή, για τον Φάρο της Αλεξάνδρειας.


Στα 200 π.Χ.

Κι απ' την θαυμάσια πανελλήνιαν εκστρατεία,
την νικηφόρα, την περίλαμπρη,
την περιλάλητη, την δοξασμένη
ως άλλη δεν δοξάστηκε καμιά,
την απαράμιλλη: βγήκαμ' εμείς·
ελληνικός καινούργιος κόσμος, μέγας.

Εμείς· οι Αλεξανδρείς, οι Αντιοχείς,
οι Σελευκείς, κι οι πολυάριθμοι
επίλοιποι Έλληνες Αιγύπτου και Συρίας,
κι οι εν Μηδία, κι οι εν Περσίδι, κι όσοι άλλοι·
Με τες εκτεταμένες επικράτειες,
με την ποικίλη δράση των στοχαστικών προσαρμογών.
Και την Κοινήν Ελληνική Λαλιά
ως μέσα στην Βακτριανή την πήγαμεν, ως τους Ινδούς.

Κ. Καβάφης

Σκεπτικισμός και θρησκευτικός ζήλος

«Η θρησκεία ως πολιτικός θεσμός ήδη ψυχορραγεί λόγω της εσωτερικής φθοράς των πόλεων, και καταρρέει και η ίδια με την πολιτική τους κατάπτωση. Ο άνθρωπος δεν μπορεί πια μέσα στο πλαίσιο των πόλεων να ικανοποιήσει τον πόθο του για το επέκεινα. Δεν μπορεί πια να δείχνει την αφοσίωσή του εκπληρώνοντας με τον καλύτερο τρόπο τα καθήκοντά του ως πολίτη. Η θρησκεία από συλλογική γίνεται ατομική, όπως είναι φυσικό για μια εποχή στην οποία παντού θριαμβεύει ο ατομικισμός.

Η βαθιά αυτή κρίση δημιουργεί δύο αντίθετες συμπεριφορές. Πολλοί στρέφονται στον σκεπτικισμό, που αναπτύσσεται όχι μόνο σε κάποιες φιλοσοφικές σχολές αλλά, όπως φαίνεται, και μεταξύ των λαϊκών στρωμάτων. Πώς να μην αμφιβάλλει ο Αθηναίος για την Αθηνά, αφού είδε τον Πολιορκητή να αυτοανακηρύσσεται αδελφός της θεάς και να εγκαθιστά το χαρέμι του μέσα στον Παρθενώνα; Ο Ευήμερος (τέλη 4ου π.Χ. αιώνα) διδάσκει ότι οι θεοί είναι σπουδαίοι άντρες παλαιότερων εποχών, οι οποίοι θεοποιήθηκαν για τις υπηρεσίες που προσέφεραν στην ανθρωπότητα. Η θεωρία αυτή θα αντιμετωπιστεί ευνοϊκά ακόμα και στην Ελλάδα, αλλά ιδίως στη δημοκρατική Ρώμη.

Η νέα λατρεία της Τύχης είναι μια συγκαλυμμένη μορφή σκεπτικισμού. Πρόκειται για μια θεά η οποία γενικά δηλώνει την άρνηση της θείας πρόνοιας και την προσωποποίηση της αταξίας και του τυχαίου, που στο εξής φαίνονται να είναι τα μόνα που κυβερνούν τις υποθέσεις των ανθρώπων, μέσα στην αβεβαιότητα χαοτικών γεγονότων.

Ένας ήρωας κωμωδίας του Μένανδρου ψέγει τον συνομιλητή του για την ευπιστία του: «Νομίζεις ότι οι θεοί ασχολούνται με το να τιμωρούν ή να σώζουν τόσα εκατομμύρια ανθρώπους έναν έναν; Τι ασχολία κι αυτή!» Έχει ήδη σημειωθεί η σημασία της έννοιας της Τύχης στην ιστορία του Πολύβιου, ο οποίος τη συνδυάζει, κακώς βέβαια, με την πρόθεσή του για ορθολογιστική εξήγηση των γεγονότων. Πιο παράξενο είναι το ότι διαπιστώνουμε την εμφάνιση μιας γνήσιας θεότητας που λατρεύεται ως θεά Τύχη και που η λατρεία της γνωρίζει μεγάλη διάδοση (η Fortuna Primigenia του ιταλικού ναού της Πραινέστου έχει δεχθεί ισχυρές ελληνιστικές επιρροές). Ακόμα και οι μητροπόλεις έχουν την Τύχη τους, και έχει σωθεί η αναπαράσταση της Τύχης της Αντιόχειας, όπως δημιουργήθηκε από τη σμίλη του Ευτυχίδη, μαθητή του Λύσιππου: σώμα μεγαλοπρεπές και ευλύγιστο, το πόδι ακουμπά στον τιθασευμένο Ορόντη, το κεφάλι φέρει ως στέμμα τα τείχη της πόλης· η έκφραση του προσώπου δείχνει μια θεά γαλήνια, σοβαρή και καλόβουλη, όμως απρόσιτη.

Ο θρησκευτικός ζήλος όμως είναι συνολικά πολύ ισχυρότερος από τον σκεπτικισμό. Είναι πολύ έντονος σε ορισμένες φιλοσοφίες, όπως ο Στωικισμός, απόδειξη ο θαυμάσιος Ύμνος στον Δία του Κλεάνθη από την Άσσο (δες εδώ). Η τελευταία επίκληση έχει ως εξής: «Δία, που παρέχεις όλα τα αγαθά, θεέ των σκοτεινών νεφελών, του βροντερού κεραυνού, σώσε τους ανθρώπους από την ολέθρια άγνοιά τους, απόδιωξέ την, ω πατέρα, από τις ψυχές τους, βοήθησέ τους να βρουν τη σοφία στην οποία εσύ υπακούς και που σε κάνει να κυβερνάς τα πάντα με δικαιοσύνη».

Ο θρησκευτικός ζήλος είναι ακόμα πιο ισχυρός στη μάζα του λαού, που συνθλίβεται από την κοινωνική κρίση, θίγεται από την αβεβαιότητα της ασταθούς ιστορίας, αποκόπτεται από την πίστη των προγόνων του και δεν μπορεί να βρει τη λύτρωση ακόμα και αν φτάσει στην κορυφή της σοφίας. Η δίψα για σωτηρία γίνεται μαρτύριο, που μπορεί να απαλυνθεί μόνο με τις συγκινησιακές, δηλαδή εκστατικές λατρείες, που προσφέρουν στον πιστό άμεση και προσωπική επαφή με τον θεό που έχει επιλέξει.»

P. Lévêque, Ο ελληνιστικός κόσμος, μετ. Μαρίας Παπαδάκη, εκδ. Μεταίχμιο, Αθήνα 2003, σσ. 174-175

Οι κοντινότεροι θεοί: οι βασιλείς

«Εκ πρώτης όψεως, η λατρεία των μοναρχών που κληροδότησε ο Αλέξανδρος δεν ανταποκρίνεται επαρκώς στις νέες προσδοκίες, και μπορεί να θεωρηθεί ως ένας επιδέξιος μηχανισμός των βασιλέων, που έχουν προφανές συμφέρον να αυτοανακηρυχθούν θεοί. Ωστόσο, μπροστά στη χρεοκοπία της πόλης, οι ελπίδες των ανθρώπων στρέφονται προς τους παντοδύναμους αυτούς αρχηγούς, των οποίων η εύνοια είναι απείρως πολύτιμη. Ο ύμνος που ψάλλουν οι Αθηναίοι, με προτροπή του Στρατοκλή, προς τιμήν του Δημήτριου του Πολιορκητή (290 π.Χ.), εκφράζει με ακρίβεια τα συναισθήματα που πρέπει να χαρακτήριζαν πολλούς: «Οι άλλοι θεοί βρίσκονται μακριά ή δεν έχουν διόλου αυτιά ή δεν υπάρχουν ή δεν δίνουν καμία προσοχή στις ανάγκες μας· εσένα, Δημήτριε, σε αντικρίζουμε εδώ, μπροστά μας, όχι ξύλινο ή πέτρινο, αλλά πραγματικά παρόντα». Τη διάθεση αυτή εκμεταλλεύονται στη συνέχεια οι μονάρχες, ιδιαίτερα ευτυχείς που βρίσκουν στη λατρεία του βασιλιά μια εγγύηση ισχύος και σταθερότητας, συχνά και ένα μέσο επιβολής κάποιας θρησκευτικής ομοιογένειας στο μωσαϊκό των πληθυσμών που αποτελούν το βασίλειό τους.

Έχουμε ήδη επιμείνει στη σύνθετη προέλευση της λατρείας αυτής, όπου ελληνικά και ανατολίτικα στοιχεία έχουν το δικό τους μερίδιο. Οι ελληνικές πόλεις είναι εξίσου πρόθυμες να δεχθούν τη βασιλική λατρεία: από το 305 π.Χ. ο Πτολεμαίος Α' τιμάται στη Ρόδο ως θεός. Όμως οι θεοκρατικές παραδόσεις της Ανατολής επιταχύνουν την εξέλιξη και επιτρέπουν σε λατρείες, που πρώτα ήταν απομονωμένες και χωρίς οργάνωση, να νομιμοποιηθούν και να διαδοθούν παγκοσμίως. Για να γνωρίσουμε τις λεπτομέρειές τους θα έπρεπε να μελετήσουμε πολλές λεπτές παραλλαγές, καθώς η λατρεία σε επίπεδο επικράτειας διαφοροποιείται από τη λατρεία στα όρια των δήμων.

Η Αίγυπτος προσφέρει ένα καλό παράδειγμα της καθιέρωσης της βασιλικής λατρείας. Οπωσδήποτε, στην Αίγυπτο υπήρχε παράδοση χιλιετιών που ανήγε τον φαραώ σε θεό, όμως τώρα έχουμε να κάνουμε με την επιβολή της πίστης στους Έλληνες, που αποτελούν το δυναμικότερο στοιχείο του βασιλείου. Ο Πτολεμαίος Β' κερδίζει το στοίχημα, ενώ στην Αλεξάνδρεια ο Αλέξανδρος τιμάται συγχρόνως ως θεός και ως ήρωας-ιδρυτής της πόλης. Ο Φιλάδελφος συνδέει με τη λατρεία αυτήν τη λατρεία του πατέρα του, Σωτήρα, ακόμα και των προγόνων του, υπό το όνομα των Σωτήρων. Ένα μεγαλύτερο βήμα συντελείται με την αποθέωση της Αρσινόης Β', αδελφής και συζύγου του Πτολεμαίου Β'. Όταν η Αρσινόη ζούσε, προέβαλλε τον εαυτό της ως Αφροδίτη και υποτίθεται ότι είχε δεχθεί τον Άδωνη στο παλάτι της και στην κλίνη της. Ο Καλλικράτης την τιμά με ένα ναό κοντά στην Αλεξάνδρεια, αφιερωμένο στην Αφροδίτη Ζεφυρίτιδα. Μετά τον θάνατό της, ο σύζυγός της τη θεοποιεί υπό το όνομα της Φιλάδελφου. Η λατρεία της Αρσινόης εξαπλώνεται γρήγορα στις μικρές πόλεις της πεδιάδας του Νείλου, ιδιαίτερα στον Αρσινοΐτη νομό (Φαγιούμ), που φέρει το όνομά της. Η κύρια έδρα της λατρείας είναι η Κροκοδειλόπολις, όπου λατρεύεται μαζί και ο Άδωνις, ο νεαρός θεός της βλάστησης, για τον οποίο καλλιεργούνται σε έναν παραδεισένιο κήπο τα αγαπημένα του λουλούδια. Συγχρόνως ο Πτολεμαίος συνδέεται στενά με τη νεκρή βασίλισσα και δημιουργεί τη λατρεία των Αδελφών θεών. Ο πανούργος μονάρχης ξεπερνά έτσι με επιτυχία όλες τις δυσκολίες και κερδίζει τιμές θεού για όλη τη ζωή του. Το παράδειγμά του θα ακολουθήσουν και όλοι οι διάδοχοί του.

Τα παρωνύμια των μοναρχών είναι χαρακτηριστικά της νέας πνευματικής κατάστασης: Σωτήρ, Ευεργέτης, Επιφανής, Θεός. Οι άνθρωποι συνηθίζουν τόσο πολύ στις παράξενες συγχωνεύσεις θεού και βασιλιά, ώστε στο τέλος της ελληνιστικής περιόδου έχουμε με τον Αντώνιο και την Κλεοπάτρα, την εντυπωσιακή απόπειρα σύστασης μιας τεράστιας θεοκρατικής αυτοκρατορίας. Εάν η Κλεοπάτρα ξαναβρίσκει τον Αντώνιο στην Ταρσό, τότε είναι η Αφροδίτη που θα πάει να γλεντήσει με τον Διόνυσο· ο Αντώνιος παίρνει και επίσημα την επονομασία του Νέου Διόνυσου και εισέρχεται στην Αλεξάνδρεια στεφανωμένος με κισσό, κρατώντας θύρσο και φορώντας κοθόρνους, όπως ο ίδιος ο Βάκχος. Την προηγούμενη μέρα της ήττας, οι άνθρωποι πίστεψαν ότι άκουσαν με τα ίδια τους τα αυτιά τον θεϊκό θίασο που εγκατέλειπε τον στρατηγό, σαν για να τον αφήσει πάλι στα ανθρώπινα μόνο μέτρα του, εκείνον που για χρόνια είχε μέσα του τον θεό.»

P. Lévêque, Ο ελληνιστικός κόσμος, μετ. Μαρίας Παπαδάκη, εκδ. Μεταίχμιο, Αθήνα 2003, σσ. 175-177