Αρχικά ο Σωκράτης ενδιαφέρθηκε για τη φυσική φιλοσοφία. Η πολλαπλότητα όμως και η αντιφατικότητα των απαντήσεων των φυσικών φιλοσόφων τον έπεισαν ότι είναι αδύνατη και άσκοπη η προσπάθεια ανεύρεσης της αλήθειας σχετικά με τη σύσταση και τη λειτουργία του κόσμου.
Στράφηκε λοιπόν προς τη μελέτη του ανθρώπου, προσπαθώντας
να βρει εκείνες τις αρχές που θα βοηθούσαν τον άνθρωπο να ζήσει μια ζωή σύμφωνη με το δίκαιο. Η έρευνα και η διδασκαλία του στόχευαν στην ικανοποίηση πρακτικών αναγκών του ανθρώπινου βίου. Τη στροφή της φιλοσοφίας προς τον άνθρωπο είχαν κάνει και οι σοφιστές, οι οποίοι ασκούσαν έλεγχο στις παραδοσιακές αντιλήψεις και δίδασκαν τη σχετικότητα των ηθικών αξιών.
Ο Σωκράτης συμφωνούσε με τους σοφιστές στο αίτημά τους για κριτική θεώρηση και λογική θεμελίωση των συμπερασμάτων, πίστευε όμως ότι τα επιχειρήματά τους δεν αντέχουν στο λογικό έλεγχο και ότι η διδασκαλία τους είναι επικίνδυνη, αφού υπονομεύει τις ηθικές αρχές. Σε αντίθεση με αυτούς ο Σωκράτης διακήρυσσε ότι υπάρχουν σταθερές ηθικές αξίες και ο άνθρωπος πρέπει με τη βοήθεια του λόγου να τις ανακαλύψει. Η γνώση των ηθικών αξιών, του τι είναι καλό και τι κακό, οδηγεί κατά τη γνώμη του τον άνθρωπο στην αρετή (η αρετή είναι γνώση – το σωκρατικό παράδοξο). Ο άνθρωπος που κάνει το κακό το κάνει, διότι δεν γνωρίζει τι είναι καλό (ουδείς εκών κακός)· αν γνώριζε, θα απόφευγε τη διάπραξή του, αφού με το κακό βλάπτουμε το πολυτιμότερο στοιχείο του ανθρώπου, την ψυχή μας. Γι’ αυτό διακήρυσσε ότι είναι προτιμότερο να αδικείται κανείς παρά να αδικεί.
Η μέθοδος με την οποία ο Σωκράτης προσπαθεί να φτάσει στην αλήθεια και να καθοδηγήσει τους μαθητές του είναι ο διάλογος. Αρχικά παρουσιάζεται στο συνομιλητή του ως άνθρωπος που αγνοεί το θέμα (εν οίδα ότι ουδέν οίδα - σωκρατική ειρωνεία), για το οποίο πρόκειται να συζητήσουν (π.χ. τι είναι ανδρεία), σε αντίθεση με αυτόν που συνήθως πιστεύει ότι γνωρίζει. Με τις κατάλληλες ερωτήσεις (ελεγκτική) αποδεικνύει ότι η πεποίθηση του συνομιλητή του ότι γνώριζε την αλήθεια για ένα θέμα δεν ανταποκρίνεται στην πραγματικότητα. Ο συνομιλητής παραδέχεται την άγνοιά του (απορία) και δέχεται να αναζητήσει με το Σωκράτη την αλήθεια. Ο Σωκράτης δεν προσφέρει στο συνομιλητή του την αλήθεια αλλά τον καθοδηγεί έτσι ώστε να την βρει μόνος του. Ο ίδιος έλεγε ότι ενεργεί σαν τη μαμή (μαία), που δε γεννά η ίδια τα παιδιά, απλώς βοηθά τις εγκύους να ξεγεννήσουν. Έτσι λοιπόν κι ο Σωκράτης δεν προσφέρει τη δική του αλήθεια στους συνομιλητές του, αλλά τους βοηθάει να τη βγάλουν μόνοι τους από μέσα τους (μαιευτική μέθοδος).