Η διδασκαλία της αρετής από την οικογένεια και την κοινωνία
Υπάρχει ακόμη μια απορία, αυτή που διατύπωσες σχετικά με τους αγαθούς άνδρες: για ποιον λόγο οἱ ἀγαθοὶ ἄνδρες, ενώ διδάσκουν στους γιους τους όλα τα άλλα πράγματα που εξαρτώνται από τους δασκάλους και τους κάνουν σοφούς, δεν είναι σε θέση να τους βελτιώσουν στην αρετή στην οποία είναι και οι ίδιοι εξαίρετοι. Για το θέμα αυτό, Σωκράτη, δεν θα σου πω μύθο, αλλά λόγο. Σκέψου λοιπόν, τι από τα δύο συμβαίνει: υπάρχει ένα πράγμα στο οποίο είναι αναγκαίο να μετέχουν όλοι οι πολίτες, προκειμένου να είναι δυνατή η ύπαρξη πόλεως, ή δεν υπάρχει; Έτσι μόνο μπορεί να λυθεί η απορία που έχεις. Διότι, εάν μεν υπάρχει αυτό το ένα πράγμα και εάν αυτό το πράγμα δεν είναι ούτε η οικοδομική ούτε η μεταλλουργία ούτε η κεραμική, αλλά η δικαιοσύνη και η σωφροσύνη και το ὅσιον (και αυτά τα ονομάζω όλα μαζί ἀνδρὸς ἀρετήν)· εάν υπάρχει λοιπόν αυτό το πράγμα στο οποίο πρέπει να μετέχουν όλοι και σύμφωνα με το οποίο πρέπει να ενεργεί κάθε άνδρας ξεχωριστά σε περίπτωση που θέλει να μάθει ή να πράξει κάτι, και σε καμιά περίπτωση χωρίς αυτό· και εάν, σε περίπτωση που κάποιος δεν μετέχει σ' αυτό, είτε παιδί είναι, είτε άνδρας είτε γυναίκα, πρέπει να τον διδάσκουμε και να τον τιμωρούμε, μέχρι που, με την τιμωρία, να βελτιωθεί· και εάν, σε διαφορετική περίπτωση, πρέπει να εκδιώκουμε από την πόλη ή να σκοτώνουμε ως ανίατο όποιον δεν υπακούει σε αυτό το πράγμα ακόμα και μετά τη διδασκαλία, ακόμα και μετά την τιμωρία· εάν λοιπόν έτσι έχουν τα πράγματα, και εάν, παρόλο που αυτή είναι η φύση των πραγμάτων, οι αγαθοί άνδρες, ενώ μορφώνουν τους γιους τους σε όλα τα άλλα, αυτό δεν τους το διδάσκουν, τότε σκέψου τι περίεργα πλάσματα είναι αυτοί οι αγαθοί άνδρες! Ότι το πράγμα αυτό το θεωρούν διδακτό και στο ιδιωτικό και στο δημόσιο επίπεδο, το αποδείξαμε ήδη. Ενώ όμως είναι το πράγμα αυτό διδακτό, αφού είναι κάτι που μπορεί να φροντίσει και να καλλιεργήσει κανείς, αυτοί διδάσκουν στους γιους τους τα άλλα, των οποίων η άγνοια δεν πρόκειται να επιφέρει ως ποινή τον θάνατο, αυτό όμως, την αρετή, που εάν τα αγόρια δεν τη μάθουν και δεν τη φροντίσουν, μπορεί να υποστούν ως ποινή και τον θάνατο και την εξορία και τη δήμευση της περιουσίας εκτός από τη θανάτωση και, με μια λέξη, τη συνολική καταστροφή του οἴκου τους, αυτή δεν τη διδάσκουν και δεν τη φροντίζουν με κάθε δυνατή επιμέλεια! Μπορούμε να πιστέψουμε κάτι τέτοιο, Σωκράτη;
Στην πραγματικότητα, αρχίζουν από την παιδική ηλικία να διδάσκουν και να νουθετούν, συνεχίζοντας για όλη τη ζωή. Αμέσως μόλις αρχίσει να καταλαβαίνει ένα παιδί τι του λένε, και η παραμάνα του και η μητέρα του και ο παιδαγωγός του και ο ίδιος ο πατέρας του αγωνίζονται γι' αυτό το πράγμα, για το πώς δηλαδή θα βελτιωθεί το αγόρι, διδάσκοντάς το για κάθε του πράξη και για κάθε του λόγο και εξηγώντας του ότι αυτό είναι δίκαιο και το άλλο άδικο, και ότι αυτό είναι καλό και το άλλο αισχρό, και αυτό όσιο και εκείνο ανόσιο, και ότι αυτά πρέπει να τα κάνεις και αυτά να μην τα κάνεις. Κι όταν ακούει με τη θέλησή του, πάει καλά. Εάν όμως δεν υπακούει, τότε, με τις απειλές και τα χτυπήματα το "ισιώνουν", σαν δέντρο που λυγίζει και γέρνει. Κι ύστερα, όταν το στέλνουν στους δασκάλους, δίνουν εντολή να επιμεληθεί ο δάσκαλος περισσότερο την εὐκοσμία των παιδιών, παρά τα γράμματα και τη μουσική. Και οι δάσκαλοι άλλωστε γι' αυτό φροντίζουν κυρίως. Και μόλις τα αγόρια μάθουν τα γράμματα και είναι σε θέση στο εξής να καταλάβουν ένα γραπτό κείμενο, όπως μέχρι τώρα καταλάβαιναν τον προφορικό λόγο, τα βάζουν, καθισμένα στα θρανία τους, να διαβάζουν δυνατά τα ποιήματα των μεγάλων ποιητών και τα αναγκάζουν να μάθουν απέξω αυτά τα έργα, στα οποία υπάρχουν πολλές συμβουλές, αλλά και αναλύσεις για τα πράγματα, και ἔπαινοι και ἐγκώμια για τους αρχαίους ήρωες, προκειμένου το αγόρι να θελήσει να τους μιμηθεί και να έχει διάθεση να γίνει παρόμοιος. [...]
Και όταν πια φύγουν αυτοί [δηλ. οι νέοι άνδρες] από τους δασκάλους, η πόλη, με τη σειρά της, τους αναγκάζει να μάθουν τους νόμους και να ζουν σύμφωνα με αυτούς, ώστε να μην ενεργούν από μόνοι τους και όπως νομίζουν οι ίδιοι [...]. Έτσι, και η πόλη, υπογραμμίζοντας τους νόμους, αυτά τα επινοήματα των καλών, παλαιῶν νομοθετῶν, αναγκάζει και όσους ασκούν ένα αξίωμα και όσους άρχονται να συμμορφώνονται με αυτούς. Εκείνος δε ο οποίος τους παραβαίνει, υφίσταται κυρώσεις και οι κυρώσεις αυτές ονομάζονται, και σε σας εδώ [δηλ. στην Αθήνα] και σε πολλά άλλα μέρη, εὐθύνες, λες και η δικαιοσύνη ξαναβάζει [τον παραβάτη] στην ευθεία. Ενώ λοπόν είναι τόσο μεγάλη η προσπάθεια που καταβάλλεται για την αρετή και στο ιδιωτικό και στο δημόσιο επίπεδο, εσύ Σωκράτη εκπλήττεσαι και απορείς αν η αρετή είναι διδακτή; Το εκπληκτικό όμως θα ήταν μάλλον το να μην μπορεί να διδαχθεί η αρετή.
| Μετάφραση Η.Σ. Σπυρόπουλου | Μετάφραση Κ.Ν. Πετρόπουλου | Μετάφραση Β.Ν. Τατάκη |
| Ωστόσο μένει ακόμα η απορία που έχεις για τους άξιους ανθρώπους: τέλος πάντων γιατί οι άξιοι άνθρωποι όλα τ' άλλα, που είναι στα χέρια των δασκάλων, τα μαθαίνουν στα παιδιά τους και τα κάνουν παντογνώστες, όμως στην αρετή, όπου οι ίδιοι τους ξεχωρίζουν, δεν τα κάνουν ανώτερα από τον άλλο κόσμο; Πάνω σ' αυτό δε θα σου πω πια ένα μύθο, Σωκράτη, αλλά ένα λόγο. Λοιπόν κάνε αυτόν το συλλογισμό: υπάρχει άραγε ή δεν υπάρχει ένα ορισμένο πράγμα, που σ' αυτό οπωσδήποτε πρέπει όλοι οι πολίτες να έχουν μερίδιο, αν βέβαια είναι να σταθεί η πολιτεία; Εδώ βρίσκεται η λύση αυτής της απορίας σου, και πουθενά αλλού. Γιατί αν αληθινά υπάρχει αυτό το ένα, και αυτό δεν είναι ούτε του ξυλουργού ούτε του χαλκιά ούτε του κεραμιδά η τέχνη, αλλά η δικαιοσύνη και η σωφροσύνη και η οσιότητα ―που όλα μαζί μ' ένα όνομα τα λέω αρετή του ανθρώπου― αν αυτό είναι εκείνο, στο όποιο πρέπει όλοι να έχουν το μερίδιό τους, κι ο καθένας σ' αυτό να βασίζεται, αν θέλει και κάτι άλλο να μάθει ή να κάμει, και όχι να το παραμερίζει· αλλιώς, πρέπει να συμβουλεύουμε και να τιμωρούμε όποιον δεν έχει το μερίδιό του σ' αυτό, είτε είναι παιδί είτε άντρας είτε γυναίκα, ώσπου να γίνει καλύτερος με την τιμωρία, κι αν πρέπει να πετάμε έξω από τις πολιτείες και να σκοτώνουμε ―μια και δεν παίρνει γιατρειά― όποιον δε βάζει μυαλό με τις τιμωρίες και τις συμβουλές· αν λοιπόν ολ' αυτά είναι έτσι, και ενώ έτσι τα κανόνισε η φύση, οι άξιοι άντρες μαθαίνουν στα παιδιά τους όλα τ' άλλα, αυτό όμως όχι, βάλε με το νου σου πόσο παράξενα φέρνονται στην περίπτωση αυτή οι άξιοι. Γιατί αποδείξαμε ότι και στη δημόσια και στην ιδιωτική τους ζωή πιστεύουν ότι αυτό μπορεί να διδαχτεί. Και την ώρα που μπορεί να διδαχτεί και να καλλιεργηθεί, τα άλλα βέβαια τα μαθαίνουν στα παιδιά τους, που ―κι αν δεν τα μάθουν― κανείς νόμος δεν τα τιμωρεί με θάνατο, κι από την άλλη, εκεί που ο νόμος τιμωρεί με θάνατο και μ' εξορία τα παιδιά τους ―αν δεν μάθουν κι αν δεν καλλιεργηθούν στην αρετή― και, σαν να μην έφτανε αυτό, με δήμευση της περιουσίας και, ας το πούμε έτσι με δυο λόγια, με ξερίζωμα της γενιάς, τι λες, αυτό δεν τους το μαθαίνουν και σ' αυτό δεν αφιερώνουν όλες τους τις φροντίδες; Γίνεται να πιστεύεις κάτι τέτοιο, Σωκράτη;
Αρχίζουν από τότε που τα παιδιά τους είναι μικρά και, όσο αυτοί βρίσκονται στη ζωή, τα διδάσκουν και τα συμβουλεύουν. Από τη στιγμή κιόλας που το παιδί καταλαβαίνει τι του λένε, και η παραμάνα και η μητέρα και ο παιδαγωγός κι ο πατέρας ακόμη πασχίζουν για τούτο: με ποιον τρόπο το παιδί θα γίνει αψεγάδιαστο· έτσι, πάνω σε κάθε πράξη και λόγο το διδάσκουν και του εξηγούν, ότι το ένα είναι δίκαιο, το άλλο άδικο, το ένα ωραίο, το άλλο άσχημο, το ένα όσιο, το άλλο ανόσιο ― και τα πρώτα να τα κάνεις, τα δεύτερα να μην τα κάνεις. Κι αν το παιδί υπακούει με τη θέλησή του, πάει καλά· ειδάλλως, σαν βέργα που στραβώνει και καμπουριάζει το σιάζουν με φοβέρες και ξυλιές. Αργότερα το στέλνουν στο δάσκαλο, που του παραγγέλνουν να δώσει πολύ περισσότερη προσοχή στην καλή διαγωγή του παιδιού παρά στα γράμματα και την τέχνη της λύρας. Με τη σειρά τους οι δάσκαλοι γι' αυτό φροντίζουν. Και όταν πια τα παιδιά μάθουν γράμματα και είναι σε θέση να καταλαβαίνουν τα όσα βλέπουν γραμμένα ―όπως τότε τα λόγια―, οι δάσκαλοι τα βάζουν όρθια από τη θέση τους να διαβάζουν ποιήματα καλών ποιητών και τ' αναγκάζουν να τα μαθαίνουν απ' έξω. Μες στα ποιήματα αυτά βρίσκει κανείς ένα σωρό συμβουλές κι ένα σωρό διηγήσεις και παινέματα και ύμνους για τους ενάρετους ανθρώπους του παλιού καιρού, για να τους ζηλέψει το παιδί και να τους μιμηθεί και να λαχταρήσει να τους μοιάσει. Απ' τη μεριά τους πάλι οι δάσκαλοι της λύρας κάτι παρόμοιο κάνουν, δηλαδή κάνουν ό,τι μπορούν, για να γίνουν οι νέοι φρόνιμοι και να μην κάνουν κανένα κακό· κοντά σ' αυτά, αφού τους μάθουν την τέχνη της λύρας, στη συνέχεια τους διδάσκουν ποιήματα καλών ποιητών, διαφορετικών από τους προηγούμενους ―των λυρικών ποιητών― ταιριάζοντας τη μουσική τους στη φωνή της λύρας· έτσι, υποχρεώνουν τους ρυθμούς και τις αρμονίες να συγγενέψουν με την ψυχή του παιδιού, ώστε να γίνουν και πιο ήμερα και χρήσιμα στα λόγια και στις ενέργειές των, με το να ποτιστούν με το ρυθμό και την αρμονία· γιατί η ζωή του ανθρώπου σε κάθε εκδήλωσή της έχει ανάγκη από ρυθμό και αρμονία. Λοιπόν σαν να μην έφταναν όλα αυτά, τα στέλνουν ακόμα και στους γυμναστές, για να κάμουν κορμί δυνατότερο, κι έτσι το μυαλό τους το φωτισμένο να έχει βοηθό, και να μην αναγκάζονται να δείχνουν δειλία στους πολέμους και στις άλλες πράξεις, επειδή το σώμα τούς προδίνει. Κι αυτά τα κάνουν με το παραπάνω εκείνοι που έχουν στη διάθεσή τους περισσότερα μέσα· και τα περισσότερα μέσα τα διαθέτουν οι πιο πλούσιοι. Αυτών λοιπόν οι γιοι πρώτοι πρώτοι απ' τα παιδιά της ηλικίας τους αρχίζουν να πηγαίνουν στο σχολείο και σταματούν τις σπουδές χρόνια αργότερα από τους άλλους. Κι όταν πια φύγουν από τα χέρια των δασκάλων, η πολιτεία με τη σειρά της τα αναγκάζει να μάθουν τους νόμους και να ζουν σύμφωνα μ' αυτούς, για να μην κάνει το καθένα του κεφαλιού του, αλλά ακριβώς όπως οι δάσκαλοι (για τα παιδιά που ακόμα δεν τα καταφέρνουν στο γράψιμο) πρώτα με το κοντύλι χαράζουν απαλές γραμμές, και κατόπι τούς δίνουν την πλάκα και τα υποχρεώνουν να γράφουν καταπώς τους δείχνουν οι γραμμές, έτσι και η πολιτεία χαράζει τους νόμους, που τους βρήκαν οι καλοί νομοθέτες του παλιού καιρού· τα αναγκάζει και να δίνουν και να παίρνουν διαταγές σύμφωνα μ' αυτούς. Όποιος όμως παραστρατίζει απ' αυτούς, τον τιμωρεί, και η τιμωρία αυτή και στην πόλη σας αλλά και σε πολλά άλλα μέρη ονομάζεται ευθύνες, γιατί η τιμωρία φέρνει τον παραβάτη στον ευθύ δρόμο. Οικογένεια και πολιτεία λοιπόν τόση φροντίδα δείχνουν για την αρετή ― κι εσένα δεν το χωρεί το μυαλό σου, Σωκράτη, και αναρωτιέσαι αν η αρετή μπορεί να διδαχτεί; Πολύ περισσότερο θα 'πρεπε να σαστίζεις, αν δεν μπορούσε να διδαχτεί ― όχι τώρα. |
Απομένει τώρα ένα θέμα ακόμα για εξέταση. Είναι αυτό που θέτεις εσύ σχετικά με τους άξιους ανθρώπους: τι τρέχει λοιπόν κι οι άξιοι άνθρωποι, ενώ μορφώνουν τα παιδιά τους σε ό,τι εξαρτάται από δασκάλους και τα κάνουν σοφά, ωστόσο στην αρετή εκείνη όπου είναι οι ίδιοι άξιοι δεν τα κάνουν καθόλου πιο καλά από οποιονδήποτε; Τώρα, Σωκράτη, πάνω σ' αυτό θα σου αναπτύξω πια όχι μύθο αλλά ένα λόγο. Κοίταξε, αλήθεια, πώς να τοποθετήσεις το ζήτημα: υπάρχει άραγε ή δεν υπάρχει κάτι κοινό που να απαιτείται σ' αυτό να έχουν όλοι οι πολίτες συμμετοχή, αν πρόκειται να υπάρξει πολιτεία; Πράγματι, σ' αυτή την τοποθέτηση βρίσκει τη λύση του το πρόβλημα που θέτεις για εξέταση. Ειδεμή πουθενά αλλού. Θα υποθέσω δηλαδή πως κάτι τέτοιο κοινό υπάρχει και πως αυτό δεν είναι η τεχνοδομική ούτε η μεταλλουργία ούτε η κεραμική, αλλά είναι η δικαιοσύνη και η αυτοκυριαρχία και ο σεβασμός της θεϊκής βουλής, και για να ολοκληρώσω το χαρακτηρίζω ότι είναι όλο αυτό ένα: η αρετή του ώριμου ανθρώπου. Κατά την υπόθεσή μου, σ' αυτό είναι που πρέπει να μετέχουν όλοι και καθένας με αυτά να ενεργεί, αν αποβλέπει καθόλου και σε άλλες πιο πέρα επιδόσεις η ενέργειες, και ποτέ δίχως αυτό το εφόδιο. Αλλιώς, αν ένας δε μετέχει σ' αυτό, είτε παιδί είναι είτε άντρας είτε γυναίκα, χρειάζεται διδαχή και τιμωρία, ώσπου να γίνει καλύτερος με την τιμωρία την πολλή. Όποιος πάλι δε συμμορφώνεται με όλες τις τιμωρίες και τις διδαχές, αυτός πρέπει, μια και δεν παίρνει θεραπεία, να διώχνεται από τις πολιτείες ή να θανατώνεται.
Αυτή είναι η υπόθεσή μου. Αν τώρα τέτοια είναι η φύση των πραγμάτων κι ωστόσο οι άξιοι άνθρωποι για όλα τα άλλα εξασφαλίζουν διδασκαλία στα παιδιά τους, όχι όμως γι' αυτή την αρετή, πρόσεξε να δεις τι παράδοξα όντα γίνονται οι άξιοί μας! Αυτή την αξιοσύνη αποδείξαμε βέβαια ότι άτομα κι ολότητα τη δέχονται ως κάτι που διδάσκεται. Αλλά ενώ είναι αυτό ένα αντικείμενο για διδαχή και καλλιέργεια, εκείνοι νοιάζονται να τους μάθουν τάχα των παιδιών τους όλα τ' άλλα, που και να μην τα ξέρουν δεν απειλούνται με θάνατο, και για ό,τι έρχεται στα παιδιά τους σαν τιμωρία ο θάνατος, τους έρχονται κι εκπατρισμοί, αν δεν το διδαχτούν και δεν καλλιεργηθούν σ' αυτό, στην αρετή ακριβώς, ακόμα πέρα κι από τη θανάτωσή τους έρχεται δήμευση των περιουσιών και γενικά, για να τα πούμε όλα, διάλυση των οικογενειών τους ―ε, τι λες;― τάχα δεν τους τα μαθαίνουν κι αυτά ούτε τα κοιτάζουν με κάθε τους φροντίδα; Ίσα ίσα έτσι πρέπει να πιστέψουμε ότι κάνουν, Σωκράτη! Οι άνθρωποι αρχίζουν από την πιο μικρή ηλικία των παιδιών τους κι όσο που ζουν οι ίδιοι συνέχεια τα διδάσκουν και τα καθοδηγούν. Με το πρώτο που θ' αρχίσει ένα παιδί να καταλαβαίνει από ομιλίες, αμέσως παραμάνα, μάνα, παιδαγωγός κι ο ίδιος ο πατέρας του για ένα συναγωνίζονται: πώς θα γίνει το παιδί τους ό,τι καλύτερο. Το μαθαίνουν μία μία τις δουλειές και τις φράσεις και παράλληλα το διαφωτίζουν: εδώ έχεις δίκιο, εκεί άδικο ή αυτό είναι ωραίο, εκείνο άσχημο ή πάλι αυτό αρέσει στο θεό, το άλλο δεν του αρέσει και τελικά τούτα κάνε, τα άλλα μην τα κάνεις. Και καλά να πειθαρχεί από μόνο του. Αλλιώτικα το φοβερίζουν και το χτυπούν: έτσι το ευθυγραμμίζουν σαν κανένα δέντρο που λυγίζει και γέρνει. Έπειτα έρχεται ο καιρός και στέλνουν τα παιδιά στους δασκάλους με την εντολή να προσέχουν πιο πολύ την άψογη στάση τους παρά τα γράμματα και την κιθάρα. Οι δάσκαλοι εξάλλου κι αυτά προσέχουν κι άλλα ακόμα: μόλις τα παιδιά εκπαιδευτούν στη γραφή κι ειν' έτοιμα τότε να καταλαβαίνουν από γραφτά κείμενα, όπως την πρώτη φορά από λόγο προφορικό, τους βάζουν στις θέσεις τους απάνω ποιητικά κείμενα από καλούς ποιητές, να κάνουν ανάγνωση. Και τα υποχρεώνουν να τα αποστηθίζουν. Σ' αυτά τα κείμενα βρίσκει κανείς πολλές σοφές συμβουλές, πολλές διηγήσεις που προβάλλουν και τιμούν ανθρώπους καταξιωμένους από παλιά. Ο σκοπός είναι να γεννηθεί στο παιδί ο ζήλος να τους μιμηθεί κι η έφεση για να γίνει σαν κι εκείνους. Από το άλλο μέρος πάλι είναι και οι κιθαριστές. Άλλο τόσο κι αυτοί προσέχουν τους νέους να αυτοπειθαρχούν κι επίσης πώς να μην ξεπέφτουν σε κανένα κακό. Όμως πέρα από αυτό, μόλις οι νέοι εκπαιδευτούν στην κιθάρα, τους μαθαίνουν ποιητικά έργα από καλούς ποιητές, άλλους αυτή τη φορά, λυρικούς. Τους τα βάζουν μελοποιημένα πάνω στη μουσική της κιθάρας και κάνουν αναγκαστικά τους ρυθμούς και τις αρμονίες να στεριώνουν μέσα στις παιδικές ψυχές. Ο σκοπός είναι να γίνονται τα παιδιά πιο εκλεπτυσμένα και με την εξοικείωσή τους στο ρυθμό και στην αρμονία να βγαίνουν επιτυχημένα και στην έκφραση και στη δράση τους. Γιατί πραγματικά η ανθρώπινη ζωή, όλη ανεξαίρετα, χρειάζεται ρυθμό μέσα της και αρμονικές σχέσεις. Έπειτα λοιπόν υπάρχει και συνέχεια. Οι νέοι στέλνονται στο γυμναστή: ο σκοπός εδώ είναι με τα φτιαγμένα τους πια σώματα να αντέχουν στην εξυπηρέτηση του πνεύματός τους, έτσι εύρωστο που είναι, κι όχι να τους υποχρεώνει τα καχεκτικό τους σώμα να κυριεύονται από τη δειλία είτε στους πολέμους είτε στις άλλες τους εκδηλώσεις. Και φυσικά πιο πολύ καταγίνονται σ' αυτά όσοι έχουν και τα μέσα τα πιο πολλά. Τα περισσότερα μέσα όμως τα έχουν οι πιο πλούσιοι. Γι' αυτό και τα δικά τους τα παιδιά όσο αρχίζουν από την πρωιμότερή τους ηλικία να παρακολουθούν τα μαθήματα στους δασκάλους, άλλο τόσο αργούν και να τα εγκαταλείψουν. Αλλά και μόλις σταματούν από τους δασκάλους, έρχεται πάλι το κράτος. Αυτό τώρα υποχρεώνει τους νέους να μελετούν τους νόμους και να κανονίζουν τη ζωή τους με αυτούς. Ο σκοπός είναι να μην ενεργούν αυθαίρετα μονάχοι τους όπως να 'ναι, αλλά όπως ακριβώς γίνεται με τους πρώτους δασκάλους στα γράμματα. Όταν ακόμα τα παιδιά δεν έχουν πάρει τον αέρα στο γράψιμο, οι ίδιοι πρώτα οι γραμματιστές τούς χαράζουν γραμμές από κάτω κι έπειτα τους δίνουν την πινακίδα τους να γράψουν, έτσι χαρακωμένη. Και τα υποχρεώνουν να γράφουν πάνω στην ευθεία όπου τα οδηγούν οι γραμμές. Το ίδιο κάνει και το κράτος. Μας έχει από κάτω χαραγμένους νόμους, όπως τους επινόησαν άξιοι νομοθέτες από παλιά. Και μας υποχρεώνει σύμφωνα με αυτούς να κυβερνάμε και να κυβερνιόμαστε. Εκείνον που θα πατήσει απ' έξω, τον υποβάλλει σε τιμωρία. Και αυτό το είδος τιμωρίας έχει κι εδώ σε σας και σε πολλά άλλα μέρη την ονομασία ευθύνες, σαν να μας λέει πως οι δικαστικές κυρώσεις ξαναφέρνουν στην ευθεία. Τόση φροντίδα λοιπόν γίνεται με κέντρο την αρετή, στον ιδιωτικό αλλά και στο δημόσιο βίο, κι εσένα Σωκράτη σου κάνει κιόλας εντύπωση και σε προβληματίζει αν η αρετή διδάσκεται; Ίσα ίσα το αντίθετο. Έπρεπε να σου 'κανε ακόμα πιο πολλή εντύπωση αν δεν ήταν κάτι που διδάσκεται. |
Μένει ακόμη μια απορία, αυτή που έχεις για τους καλούς άνδρες, για ποιο άραγε λόγο οι άνδρες αυτοί μαθαίνουν τα παιδιά τους τα άλλα, όσα διδάσκονται από δασκάλους, και τα κάνουν ικανά, στην αρετή όμως που οι ίδιοι έχουν, σ' αυτήν δεν τους κάνουν καλύτερους άλλων. Για τούτο το ζήτημα, Σωκράτη, δε θα σου πω μύθο, αλλά λόγο. Να, έτσι στοχάσου· υπάρχει ένα κάτι, ή δεν υπάρχει, που είναι ανάγκη να μετέχουν σ' αυτό όλοι, αν βέβαια πρόκειται να υπάρχη πόλις; Γιατί σ' αυτό, ή πουθενά αλλού, βρίσκει τη λύση της η απορία που έχεις. Αν, αλήθεια, υπάρχη το ένα και αυτό το ένα είναι όχι η τέχνη του οικοδόμου ούτε του χαλκιά ούτε του κεραμιδά, αλλά η δικαιοσύνη και σωφροσύνη και ευσέβεια, με μια λέξη το ονομάζω αυτό αρετή του ανθρώπου· αν αυτό είναι που μέτοχοί του όλοι πρέπει να είναι και που σύμφωνα μ' αυτό κάθε άνθρωπος, αν θέλη και τίποτε άλλο να μαθαίνη ή να πράττη, έτσι να το πράττη, χωρίς αυτό όμως όχι, ή όποιον δεν μετέχη σ' αυτό να τον διδάσκουν και να τον τιμωρούν και παιδί και άντρα και γυναίκα, ωσότου διορθωθή με τις τιμωρίες, κι όποιον δεν υπακούη με τις τιμωρίες και τις διδασκαλίες, να τον διώχνουν από τις πόλεις ή να τον σκοτώνουν με τη σκέψη ότι είναι αγιάτρευτος· αν έτσι είναι, και ενώ τέτοιο είναι αυτό από τη φύση του, αν οι αγαθοί άνδρες τα άλλα τα διδάσκουν στα παιδιά τους, αυτό δε όχι, στοχάσου πόσο παράξενοι άνθρωποι καταντούν οι αγαθοί σου. Γιατί αποδείξαμε ότι πιστεύουν πως είναι διδακτό και στην ιδιωτική και στη δημόσια ζωή· κι ενώ είναι διδακτό και αποτέλεσμα φροντίδων, τα άλλα, όπως φαίνεται, τα διδάσκουν στα παιδιά τους, εκείνα που αν δεν τα ξέρουν δε θα τιμωρηθούν με θάνατο, και κείνο που φέρνει το θάνατο ως τιμωρία στα παιδιά τους και εξορίες αν δεν μορφωθούν και δεν καλλιεργήσουν την αρετή, και εκτός από το θάνατο και δήμευση της περιουσίας των και με μια λέξη καταστροφή της οικογενείας των, αυτά λοιπόν δεν τα διδάσκουν και δεν αφιερώνουν σ' αυτά κάθε επιμέλεια; Πρέπει να πιστεύωμε, Σωκράτη, ότι τα διδάσκουν.
Αρχίζουν τα μαθήματα από την παιδική ηλικία, και όσο ζουν, διδάσκουν και νουθετούν τα παιδιά τους. Και μόλις αρχίση ένα παιδί να καταλαβαίνη τη γλώσσα, και η τροφός και η μητέρα και ο παιδαγωγός και ο ίδιος ο πατέρας του για τούτο αγωνίζονται, πώς θα γίνη το παιδί όσο το δυνατό καλύτερο· σε κάθε πράξη ή λόγο του το διδάσκουν και του εξηγούν, ότι το ένα είναι δίκαιο, το άλλο άδικο, τούτο όμορφο, τούτο άσχημο, τούτο όσιο, τούτο ανόσιο, κάνε αυτά, μην κάνης αυτά. Κι αν το παιδί πειθαρχή με τη θέλησή του, πάει καλά, αλλιώς σαν ξύλο που διαστρεβλώνεται και καμπουριάζει το ισιάζουν με φοβέρες και με ξυλιές. Το στέλνουν ύστερα στους δασκάλους και τους παραγγέλλουν να προσέχουν τα παιδιά πολύ περισσότερο στην ευκοσμία παρά στα γράμματα και στην τέχνη της κιθάρας· και οι διδάσκαλοι φροντίζουν τα παιδιά, και όταν μάθουν τα γράμματα και αρχίζουν να καταλαβαίνουν το γραπτό κείμενο, όπως στην αρχή την προφορική ομιλία, τους δίνουν στα θρανία τους να διαβάζουν ποιήματα καλών ποιητών και τους αναγκάζουν να τα μαθαίνουν απέξω· μέσα στα ποιήματα αυτά υπάρχουν πολλές παραινέσεις, πολλές διηγήσεις και έπαινοι και εγκώμια παλαιών ηρώων, για να ξυπνήσουν στο παιδί τον ζήλο να τους μιμήται και να επιθυμή τέτοιος να γίνη. Με τη σειρά τους και οι κιθαριστές, το ίδιο με άλλο τρόπο, φροντίζουν και για τη σωφροσύνη και πώς οι νέοι να μη κάμουν κανένα κακό· κοντά σ' αυτά μόλις μάθουν να παίζουν κιθάρα, τους διδάσκουν κι αυτοί ποιήματα άλλων καλών λυρικών ποιητών, εφαρμόζοντάς τα στο ρυθμό της κιθάρας, και κατορθώνουν να κάμουν τους ρυθμούς και τις αρμονίες οικείες στις ψυχές των παιδιών, ώστε να γίνουν ημερώτεροι άνθρωποι, και, επειδή γίνονται πιο εύρυθμοι και πιο προσαρμοστικοί, να είναι χρήσιμοι και στο λόγο και στην πράξη. Γιατί όλη η ζωή του ανθρώπου χρειάζεται και ευρυθμία και προσαρμοστικότητα. Τα στέλνουν ακόμη ύστερ' απ' αυτά και στον παιδοτρίβη, για να μπορούν με καλύτερο σώμα να υπηρετούν τη χρηστή τους διάνοια, και να μη αναγκάζωνται να φαίνωνται δειλοί και στον πόλεμο και σε άλλες πράξεις επειδή το σώμα τους είναι καχεκτικό. Αυτά κάνουν όσοι έχουν άφθονα τα μέσα· και άφθονα τα έχουν οι πολύ πλούσιοι· αυτών οι γιοι μικροί μικροί αρχίζουν να πηγαίνουν στους δασκάλους και πολύ αργούν να τους αποχωριστούν. Κι όταν τελειώσουν με τους δασκάλους, τότε η πόλη τούς υποχρεώνει να μάθουν τους νόμους και σύμφωνα με αυτούς να ζουν [έχοντάς τους για πρότυπο], για να μη κάμουν μόνοι τους ό,τι τους έλθη· και όπως ακριβώς οι δάσκαλοι της γραφής τραβούν με το κοντύλι τους γραμμές και έτσι δίνουν την πλάκα στα παιδιά που δεν ξέρουν ακόμη να γράφουν καλά, και τα υποχρεώνουν να γράφουν ακολουθώντας τις γραμμές, το ίδιο και η πόλις έγραψε για υπόδειγμα τους νόμους, ευρήματα καλών και παλαιών νομοθετών, και υποχρεώνει σύμφωνα μ' αυτούς να κυβερνούμε και να κυβερνιόμαστε· κι όποιος τους παραβαίνει, τον τιμωρεί, και το όνομα της τιμωρίας αυτής και σε σας και σε πολλά άλλα μέρη, επειδή η δικαιοσύνη κάνει τον άνθρωπο ίσιον, ευθύν, ευθύνες. Την ώρα λοιπόν που τόσο άφθονη είναι η φροντίδα για την αρετή και στην ιδιωτική και στη δημόσια ζωή, παραξενεύεσαι, Σωκράτη, και αναρωτιέσαι αν η αρετή είναι διδακτή; Μα δεν πρέπει να παραξενεύεσαι, πολύ πιο παράξενο θα ήταν, αν δεν ήταν διδακτή. |
ἀγαθοὶ ἄνδρες: δες σχόλιο στην Ενότητα 1
μύθος-λόγος: δες σχόλιο στην Ενότητα 1 και την Εισαγωγή, σελ. 12 επ.
πόλις: δες σχόλιο στην Εισαγωγή, σελ. 10 - 14
οἶκος: δες σχόλιο στην Ενότητα 1
εὐθύνες: Μπορεί κανείς να συγκρίνει αυτό το γλωσσικό παιχνίδι του Πρωταγόρα εδώ, με την προηγούμενη εικόνα την οποία μεταχειρίστηκε, όπου το ανυπάκουο παιδί παρομοιάζεται με ένα γερμένο δέντρο που οι ενήλικες προσπαθούν να
«ισιώσουν»
1. Συγκρίνετε τη στάση του Σωκράτη, όταν στην φυλακή αρνήθηκε να πειστεί στις προτάσεις των φίλων του για απόδραση (δες Εισαγωγή, σελ. 37 επ.), με τις απόψεις του Πρωταγόρα περί τιμωρίας.
Ξενοφών, «Απολογία Σωκράτους» 1–9- Η αδιαφορία του Σωκράτη για την προετοιμασία της απολογίας του (παράλληλο κείμενο) [πηγή: Πύλη για την Ελληνική Γλώσσα]
Πλάτων, «Κρίτων» 50a-c: Οι νόμοι επισκέπτονται τον Σωκράτη στη φυλακή (παράλληλο κείμενο) [Αρχαία Ελληνική Γλώσσα, Γ Γυμνασίου]
2. Συγκρίνετε την άποψη του Σωκράτη για την αδυναμία των πολιτών να διδάξουν την αρετή στα παιδιά τους με τη διαφορετική θέση του Πρωταγόρα.
3. Ποια μέσα θεωρείτε ότι έχουν στη διάθεσή τους η οικογένεια και η κοινωνία προκειμένου να διδάξουν στους νέους την πολιτική αρετή;
Πολιτική κοινωνικοποίηση (κείμενο) [Πολιτική και Δίκαιο, Β Λυκείου]
Εκπαίδευση: Παράγοντας αναπαραγωγής και αλλαγής της κοινωνίας (κείμενο) [Κοινωνιολογία, Γ Λυκείου]
4. Οι αρχαίοι Έλληνες ταύτιζαν απολύτως την πολιτική και την ιδιωτική αρετή. Θεωρείτε πως πράγματι πρέπει να τις ταυτίζουμε ή πως πρόκειται για ξεχωριστές ιδιότητες;
Ισοκράτης, «Παναθηναϊκός» 26–34: Ο ορθώς πεπαιδευμένος άνδρας συνδυάζει γνώση, πολιτική και ιδιωτική αρετή (παράλληλο κείμενο) [πηγή: Πύλη για την Ελληνική Γλώσσα]
Το χάσμα μεταξύ πολιτικής και ηθικής (άρθρο) [πηγή: εφημερίδα «Το Βήμα»]