Η παιδευτική σημασία της τιμωρίας ως απόδειξη του διδακτού της αρετής
Ἔνθα δὴ πᾶς παντὶ θυμοῦται καὶ νουθετεῖ, δῆλον ὅτι ὡς ἐξ ἐπιμελείας καὶ μαθήσεως κτητῆς οὔσης. Εἰ γὰρ ἐθέλεις ἐννοῆσαι τὸ κολάζειν, ὦ Σώκρατες, τοὺς ἀδικοῦντας τί ποτε δύναται, αὐτό σε διδάξει ὅτι οἵ γε ἄνθρωποι ἡγοῦνται παρασκευαστὸν εἶναι ἀρετήν. Οὐδεὶς γὰρ κολάζει τοὺς ἀδικοῦντας πρὸς τούτῳ τὸν νοῦν ἔχων καὶ τούτου ἕνεκα, ὅτι ἠδίκησεν, ὅστις μὴ ὥσπερ θηρίον
ἀλογίστως
τιμωρεῖται· ὁ δὲ
μετὰ λόγου 
ἐπιχειρῶν κολάζειν οὐ τοῦ παρεληλυθότος ἕνεκα ἀδικήματος τιμωρεῖται—οὐ γὰρ ἂν τό γε πραχθὲν
ἀγένητον
θείη
—ἀλλὰ τοῦ μέλλοντος χάριν, ἵνα μὴ αὖθις ἀδικήσῃ μήτε
αὐτὸς οὗτος μήτε ἄλλος ὁ τοῦτον ἰδὼν κολασθέντα.
Όπου, λοιπόν, καθένας θυμώνει με τον καθένα και τον συμβουλεύει, αυτό γίνεται ολοφάνερο, επειδή πιστεύουν ότι η αρετή αυτή μπορεί να αποκτηθεί με επιμέλεια και μάθηση. Αν όντως θέλεις να καταλάβεις, Σωκράτη, τι σημασία μπορεί να έχει η τιμωρία όσων αδικούν, αυτό, το ίδιο, θα σου αποδείξει ότι οι άνθρωποι πιστεύουν πως η αρετή μπορεί να αποκτηθεί. Γιατί κανείς δεν τιμωρεί τους ανθρώπους που κάνουν αδικίες έχοντας αυτό στο νου του και για το λόγο αυτό, επειδή δηλαδή αδίκησαν· τουλάχιστον όποιος δεν εκδικείται σαν ζώο, ασυλλόγιστα. Όποιος, όμως, έρχεται να τιμωρήσει με περίσκεψη, δεν επιβάλλει τιμωρία για το αδίκημα που έγινε —γιατί δεν μπορεί, εκείνο που έγινε, να κάνει ώστε να μην έχει γίνει— αλλά για χάρη του μέλλοντος, για να μην αδικήσει ξανά ούτε αυτός ο ίδιος ούτε άλλος, που είδε να τον τιμωρούν.
Καὶ τοιαύτην διάνοιαν ἔχων διανοεῖται παιδευτὴν εἶναι ἀρετήν· ἀποτροπῆς γοῦν ἕνεκα κολάζει. Ταύτην οὖν τὴν δόξαν πάντες ἔχουσιν ὅσοιπερ τιμωροῦνται καὶ ἰδίᾳ καὶ δημοσίᾳ. Τιμωροῦνται δὲ καὶ κολάζονται οἵ τε ἄλλοι ἄνθρωποι οὓς ἂν οἴωνται ἀδικεῖν, καὶ οὐχ ἥκιστα Ἀθηναῖοι οἱ σοὶ πολῖται· ὥστε κατὰ τοῦτον τὸν λόγον καὶ Ἀθηναῖοί εἰσι τῶν ἡγουμένων παρασκευαστὸν εἶναι καὶ διδακτὸν ἀρετήν. Ὡς μὲν οὖν εἰκότως ἀποδέχονται οἱ σοὶ πολῖται καὶ χαλκέως καὶ σκυτοτόμου συμβουλεύοντος τὰ πολιτικά, καὶ ὅτι διδακτὸν καὶ παρασκευαστὸν ἡγοῦνται ἀρετήν, ἀποδέδεικταί σοι, ὦ Σώκρατες, ἱκανῶς, ὥς γέ μοι φαίνεται.
Κι όταν σκέφτεται με αυτόν τον τρόπο, θεωρεί ότι η αρετή διδάσκεται. Τιμωρεί, λοιπόν, με σκοπό να αποτρέψει από το κακό. Αυτή λοιπόν τη σκέψη κάνουν όλοι όσοι επιβάλλουν τιμωρίες, και στην ιδιωτική και στη δημόσια ζωή. Τιμωρούν, βέβαια, και επιβάλλουν ποινές σ’ όσους κατά τη γνώμη τους κάνουν αδικίες, και οι άλλοι άνθρωποι, και μάλιστα οι Αθηναίοι, οι συμπολίτες σου. Ώστε, σύμφωνα με τούτο το συλλογισμό, και οι Αθηναίοι είναι από κείνους που πιστεύουν ότι η αρετή διδάσκεται και μαθαίνεται. Ότι, λοιπόν, δικαιολογημένα οι συμπολίτες σου δέχονται και το σιδηρουργό και το σκυτοτόμο να τους συμβουλεύει για θέματα πολιτικής αρετής, και ότι πιστεύουν πως η αρετή διδάσκεται και μαθαίνεται, στο έχω αποδείξει ικανοποιητικά, Σωκράτη, όπως μου φαίνεται.
Μετάφραση: Ι. Σ. Χριστοδούλου, Ελένη Απ. Πλευρά, εκδ. Ζήτρος
| Μετάφραση Η.Σ. Σπυρόπουλου | Μετάφραση Κ.Ν. Πετρόπουλου | Μετάφραση Β.Ν. Τατάκη | |
| ἔνθα δὴ πᾶς παντὶ θυμοῦται καὶ νουθετεῖ, δῆλον ὅτι ὡς ἐξ ἐπιμελείας καὶ μαθήσεως κτητῆς οὔσης. εἰ γὰρ ἐθέλεις ἐννοῆσαι τὸ κολάζειν, ὦ Σώκρατες, τοὺς ἀδικοῦντας τί ποτε δύναται, αὐτό σε διδάξει ὅτι οἵ γε ἄνθρωποι ἡγοῦνται παρασκευαστὸν εἶναι ἀρετήν. οὐδεὶς γὰρ κολάζει τοὺς ἀδικοῦντας πρὸς τούτῳ τὸν νοῦν ἔχων καὶ τούτου ἕνεκα, ὅτι ἠδίκησεν, | Λοιπόν σ' αυτές τις περιπτώσεις ο καθένας θυμώνει με τον άλλον ή του δίνει συμβουλές, ολοφάνερα επειδή έχει τη γνώμη ότι η αρετή μπορεί να γίνει κτήμα με φροντίδα και διδασκαλία. Γιατί, αν θέλεις να σκεφτείς ποια σημασία μπορεί να έχει η τιμωρία των αδικητών, Σωκράτη, η καθημερινή ζωή θα σου δείξει ότι οι άνθρωποι πιστεύουν πως η αρετή μπορεί να μεταδοθεί. Γιατί ποιος τιμωρεί τους αδικητές, στρέφοντας τη σκέψη του σ' αυτό, κι αυτό έχοντας κίνητρο: το ότι έκαμαν το αδίκημα; | Εδώ λοιπόν είναι που αγανακτούμε όλοι με όλους κι όλοι συμβουλεύουμε, προφανώς με την ιδέα πως είναι μια ιδιότητα που αποκτιέται έπειτα από φροντίδα κι αγωγή. Αλήθεια, Σωκράτη, αν έχεις τη διάθεση να αναλύσεις τι νόημα μπορεί να έχουν οι τιμωρίες εκείνων που κάνουν αδικίες, μόνο του το πράγμα θα σου δώσει να καταλάβεις πως οι άνθρωποι, οποιοιδήποτε άνθρωποι, πιστεύουν ότι αρετή είναι μια ιδιότητα που μεταδίδεται. Γιατί όταν κανένας τιμωρεί αυτούς που αδικοπραγούν, ποτέ δεν έχει στο νου του κάτι τέτοιο: επειδή έκανε αδικία ο τάδε. | Όπου λοιπόν καθένας θυμώνει με τον καθένα και τον νουθετεί, είναι φανερό πως αυτό γίνεται γιατί πιστεύουν ότι την αρετή αυτή την αποκτά κανείς με επιμέλεια και μάθηση. Αν θελήσης αλήθεια, Σωκράτη, να στοχαστής σε τι αποσκοπεί η τιμωρία των αδικούντων, μόνο του αυτό θα σου αποδείξη, ότι ο κόσμος τουλάχιστο πιστεύει ότι η αρετή είναι κάτι που το αποκτά κανείς. Γιατί κανείς δεν τιμωρεί όσους κάνουν το άδικο, έχοντας το νου του σ' αυτό, στο ότι αδίκησαν, |
| ὅστις [324b] μὴ ὥσπερ θηρίον ἀλογίστως τιμωρεῖται· ὁ δὲ μετὰ λόγου ἐπιχειρῶν κολάζειν οὐ τοῦ παρεληλυθότος ἕνεκα ἀδικήματος τιμωρεῖται ―οὐ γὰρ ἂν τό γε πραχθὲν ἀγένητον θείη― ἀλλὰ τοῦ μέλλοντος χάριν, ἵνα μὴ αὖθις ἀδικήσῃ μήτε αὐτὸς οὗτος μήτε ἄλλος ὁ τοῦτον ἰδὼν κολασθέντα. καὶ τοιαύτην διάνοιαν ἔχων διανοεῖται παιδευτὴν εἶναι ἀρετήν· ἀποτροπῆς γοῦν ἕνεκα κολάζει. ταύτην οὖν τὴν δόξαν πάντες ἔχουσιν ὅσοιπερ. | [324b] (μη λογαριάζεις εκείνον που τιμωρεί ασυλλόγιστα, σαν θηρίο). Αντίθετα, εκείνος που έχει έγνοια να τιμωρήσει μυαλωμένα, δεν τιμωρεί για το αδίκημα που έγινε και πάει ―γιατί ό,τι έγινε δεν ξεγίνεται― αλλά προνοώντας για το μέλλον, για να μην αδικήσει άλλη φορά ούτε ο ίδιος ο αδικητής ούτε άλλος κανείς από όσους είδαν την τιμωρία του· με το να σκέφτεται λοιπόν έτσι, σκέφτεται ότι η αρετή μπορεί να διδαχτεί· όπως και να 'χει, σκοπός της τιμωρίας είναι η φοβέρα. | [324b] Κανείς δεν παρακινείται από αυτό, εκτός βέβαια όποιος γυρεύει παράφορα ικανοποίηση, σαν θηρίο. Αλλά όποιος επιζητεί να έχει κάποιο λόγο η τιμωρία που επιβάλλει, δε γυρεύει την επανόρθωση αδικήματος που ανήκει στο παρελθόν ―πώς να ξεγίνει αλήθεια κάτι που έτσι κι αλλιώς έγινε―, αλλά πηγαίνει για χάρη του μέλλοντος: για να μην ξανακάνει αδικία ούτε ο πρώτος εκείνος ούτε ο άλλος που θα τον δει πως τιμωρήθηκε. Κι έτσι με αυτό το πνεύμα έχει γενικά τη γνώμη πως η αρετή είναι θέμα παιδείας. Τελικά η τιμωρία που βάζει έχει σκοπό αποτρεπτικό. | [324b] και εξ αιτίας αυτού, όποιος βέβαια δε ρίχνεται σα θηρίο στην εκδίκηση, ασυλλόγιστα. Όποιος με σκέψη έρχεται στην τιμωρία, δεν τιμωρεί ένεκα του αδικήματος που έγινε ―ό,τι έγινε δεν είναι δυνατό να κάμης να μη έχη γίνει― αλλά για το μέλλον, για να μη αδικήση ξανά μήτε αυτός ο ίδιος, μήτε άλλος που είδε να τιμωρούν αυτόν. Και όταν σκέπτεται έτσι, σκέπτεται ότι η αρετή διδάσκεται· τιμωρεί λοιπόν για να αποτρέψη από το κακό. |
| [324c] τιμωροῦνται καὶ ἰδίᾳ καὶ δημοσίᾳ. τιμωροῦνται δὲ καὶ κολά- ζονται οἵ τε ἄλλοι ἄνθρωποι οὓς ἂν οἴωνται ἀδικεῖν, καὶ οὐχ ἥκιστα Ἀθηναῖοι οἱ σοὶ πολῖται· ὥστε κατὰ τοῦτον τὸν λόγον καὶ Ἀθηναῖοί εἰσι τῶν ἡγουμένων παρασκευαστὸν εἶναι καὶ διδακτὸν ἀρετήν. ὡς μὲν οὖν εἰκότως ἀποδέχονται οἱ σοὶ πολῖται καὶ χαλκέως καὶ σκυτοτόμου συμβουλεύοντος τὰ πολιτικά, καὶ ὅτι διδακτὸν καὶ παρασκευαστὸν ἡγοῦνται ἀρετήν, ἀποδέδεικταί σοι, ὦ Σώκρατες, ἱκανῶς, ὥς γέ μοι [324d] φαίνεται | [324c] Άρα όλοι, όσοι τιμωρούν και στη δημόσια και στην ιδιωτική ζωή, αυτή τη γνώμη έχουν. Έτσι και οι άλλοι άνθρωποι και πρώτοι απ' όλους οι Αθηναίοι, οι συμπολίτες σου, τιμωρούν αυτούς που νομίζουν ότι κάνουν αδικήματα, και για να βρει το δίκιο του ο αδικημένος και για να πλήρωσει ο αδικητής. Απ' αυτό βγαίνει ότι οι Αθηναίοι είναι απ' εκείνους που πιστεύουν ότι η αρετή μπορεί και να διδαχτεί και να μεταδοθεί. Τώρα μου φαίνεται πως σου δόθηκε ικανοποιητική απόδειξη, Σωκράτη, ότι καλά κάνουν οι συμπολίτες σου και αφήνουν να τους δίνει συμβουλές πάνω σε θέματα της πολιτείας και ο χαλκιάς και ο τσαγκάρης, και ότι πιστεύουν πως η αρετή μπορεί να διδαχτεί και να μεταδοθεί. | [324c] Λοιπόν αυτή την αντίληψη έχουν όλοι οι άνθρωποι, όσοι απαιτούν μια ικανοποίηση με ποινές ιδιωτικού ή δημόσιου χαρακτήρα. Και τέτοια απαίτηση για ικανοποίηση και για τιμωρία γενικά, όπως έχουν και οι άλλοι άνθρωποι για όποιους τυχόν θα κρίνονταν ότι κάνουν αδικίες, έτσι έχουν και οι συμπατριώτες σου οι Αθηναίοι. Άρα, σύμφωνα με το συλλογισμό μας αυτό, είναι και οι Αθηναίοι από κείνους που δέχονται ότι η αρετή είναι κάτι που μεταδίδεται και που διδάσκεται. Έτσι που τα βλέπω λοιπόν, Σωκράτη, έχεις κιόλας ικανοποιητική απόδειξη πως δικαιολογημένα οι συμπατριώτες σου παραδέχονται να τους δίνει συμβουλές ένας σιδεράς κι ένας βυρσοδέψης πάνω σε θέματα της πολιτείας κι ακόμα ότι δέχονται πως η αρετή μπορεί και διδάσκεται και μεταδίδεται. | [324c] Αυτή λοιπόν τη γνώμη έχουν όσοι επιβάλλουν τιμωρίες και στην ιδιωτική και στη δημόσια ζωή· και τιμωρίες και κολασμούς επιβάλλουν και οι άλλοι άνθρωποι σε όσους νομίζουν ότι κάνουν αδικίες, και μάλιστα οι Αθηναίοι, οι συμπολίτες σου· ώστε σύμφωνα με τις σκέψεις αυτές και οι Αθηναίοι είναι από κείνους που πιστεύουν ότι η αρετή διδάσκεται και μαθαίνεται. Ότι λοιπόν σωστά δέχονται οι συμπολίτες σου και το χαλκιά και το σκυτοτόμο να δίνουν γνώμη για τα θέματα της πολιτικής αρετής, και ότι πιστεύουν πως η αρετή διδάσκεται και μαθαίνεται, σου απέδειξα, Σωκράτη, ικανοποιητικά, όπως μου φαίνεται. |
ἀλογίστως: χωρίς λόγον, δηλαδή χωρίς σκέψη, αστόχαστα, απερίσκεπτα
τιμωρέομαι-οῦμαι: παίρνω εκδίκηση τιμωρώντας κάποιον, εκδικούμαι
μετά λόγου: σύμφωνα προς τον λόγο, σύμφωνα προς τη λογική· αντίθετα: παρὰ λόγον: παράλογα, αντίθετα προς τον ορθό λόγο.
ἀγένητον (<γενέσθαι): αυτό που δεν έχει ακόμα δημιουργηθεί, που δεν έχει αρχίσει να υπάρχει· το πράγμα που δεν έχει ακόμα γίνει, που δεν έχει ακόμα συμβεί
ἀποτροπή (<ἀποτρέπω): η απομάκρυνση, η απόκρουση, η αποσόβηση· ο τρόπος που χρησιμοποιεί κανείς για να αποτρέψει, να εμποδίσει κάποια ενέργεια
δόξα (<δοκέω-ῶ): η γνώμη την οποία έχει κανείς για κάποιο θέμα, είτε πρόκειται για αληθινή είτε για ψευδή· η δοξασία, η εικασία
ἰδίᾳ (ως επίρρημα): κατ' ιδίαν, ιδιαιτέρως, χωριστά
οὐχ ἥκιστα [σχήμα λιτότητας]: πάρα πολύ, προπάντων
ὁ χαλκεύς: ο τεχνίτης που δουλεύει τον χαλκό, ο χαλκουργός, ο μεταλλουργός
ὁ σκυτοτόμος: ο τεχνίτης που κόβει δέρματα για να κατασκευάσει με αυτά υποδήματα, ο υποδηματοποιός, ο παπουτσής, ο τσαγκάρης
μετὰ λόγου· λόγος: α) ο έναρθρος λόγος (από αυτήν την έννοια προέρχονται και οι εξής σημασίες της λέξης: το λεγόμενο, η λέξη, η γλώσσα, η ομιλία, το όνομα, ο ισχυρισμός, η απόφαση, η απάντηση, η διαταγή, η εντολή, η συνδιάλεξη, ο έπαινος, η κακή φήμη, το διήγημα, η διήγηση, ο μύθος, ο πεζός λόγος, η πεζογραφία)·β) η διάνοια, η σκέψη που εκφράζεται με τον έναρθρο λόγο, την ομιλία, το λογικό, ο ορθός λόγος (από αυτήν την έννοια προέρχονται και οι εξής σημασίες: η βάση της λογικής, η δικαιολογία, ο συλλογισμός, η θεωρία, η εκτίμηση, ο λογαριασμός, η λογοδοσία, η συμμετρία, η αναλογία).
Πρόσθετα σχόλια
οὐ γὰρ ἂν τό γε πραχθὲν ἀγένητον θείη Την ίδια ιδέα συναντούμε στους Νόμους: «οὐχ ἕνεκα τοῦ κακουργῆσαι διδοὺς τὴν δίκην —οὐ γὰρ τὸ γεγονὸς ἀγένητον ἔσται ποτέ— τοῦ δ’ εἰς τὸν αὖθις ἕνεκα χρόνον ἤ το παράπαν μισῆσαι τὴν ἀδικίαν αυτόν τε καὶ τοὺς ἰδόντας αὐτὸν δικαιούμενον ἤ λωφῆσαι μέρη πολλὰ τῆς τοιαύτης συμφορᾶς» (Νόμοι, ΧΙ, 934Α) Ο Baruch de Spinoza (1632-1677) υποστήριξε ότι είναι με κίνητρο την ηθικότητα που η Πολιτεία τιμωρεί τον παραβάτη. Την τιμωρία επιβάλλει ο Λόγος, που σκοπεύει αποκλειστικά στο καλό. Ο δικαστή που θα εκδώσει μιαν απόφαση και θα καταδικάσει σε θάνατο τον ένοχο, θα το κάνει από μόνη την αγάπη στην κοινή σωτηρία και όχι από μίσος ή θμό, αλλά οδηγημένος από το Λόγο.
Πηγή: Πλάτων, Πρωταγόρας, Μετάφραση Ι.Σ. Χριστοδούλου, Ελένη, Απ. Πλευρά, εκδ. Ζήτρος
1. Πώς παρουσιάζει εδώ την έννοια της τιμωρίας ο Πρωταγόρας; Αναλύστε τη θέση του όπως παρουσιάζεται στον λόγο του, στις δύο τελευταίες ενότητες.
2. Με ποιο πνεύμα νομίζετε ότι θα πρέπει μια κοινωνία να εφαρμόζει τον νόμο και τις ποινές στους παραβάτες;
Τσεζάρε Μπεκαρία (λήμμα) [πηγή: Βικιπαίδεια]
Το νόημα και ο σκοπός της θανατικής ποινής [Έκφραση Έκθεση Γ Λυκείου]