Η αθηναϊκή δημοκρατία οφείλεται κυρίως σε δύο σημαντικούς νομοθέτες: στον Σόλωνα (6ος αιώνας) και στον Κλεισθένη (5ος αιώνας). Ωστόσο, η ολοκλήρωσή της είναι αποτέλεσμα των μεταρρυθμίσεων του Εφιάλτη και του Περικλή, διότι με την πολιτική που άσκησαν, οι αριστοκράτες έχασαν σημαντικά πολιτικά προνόμια. Στην εκκλησία του Δήμου (ΕτΔ) λάμβαναν μέρος όσοι άνδρες είχαν συμπληρώσει τα είκοσι χρόνια τους (στη διακυβέρνηση δεν είχαν δικαίωμα οι γυναίκες, οι ανήλικοι, οι δούλοι, οι μέτοικοι κι οι απελεύθεροι δούλοι, δηλαδή όλοι όσοι αποτελούσαν τα 5/6 του πληθυσμού στο β’ μισό του 5ου αιώνα). Στην ΕτΔ κατά τη διάρκεια του 5ου αιώνα π.Χ., δε συμμετείχαν όλοι οι ελεύθεροι πολίτες, 40.000 περίπου, για διάφορους λόγους (εκστρατείες, πολλοί αγρότες εργάζονταν μακριά από την πόλη, μερικοί έδειχναν αδιαφορία για τα κοινά, άλλοι ήταν άποροι).
Η απροθυμία άπορων Αθηναίων να λαμβάνουν μέρος στις συνελεύσεις,
ανάγκασε την πολιτεία να λάβει μέτρα, να πληρώνει τους πολίτες με σκοπό να είναι
αμέριμνοι στις πολιτικές υποχρεώσεις τους. Για παράδειγμα, οι δικαστές έπαιρναν
δικαστικό μισθό από την εποχή του Περικλή, και ύστερα, όπως μαρτυρά ο
Αριστοτέλης (Πολιτικά Β 1274 a8, Αθηναίων Πολιτεία 27, 3). Λίγο
αργότερα, από το 400 π.Χ., και μετά, πληρώνονταν κι όσοι συμμετείχαν στην ΕτΔ
(Αθηναίων Πολιτεία, 41,3). Ο δικαστικός κι ο εκκλησιαστικός μισθός
σκόπευε να ασχολούνται οι άποροι με τις δημόσιες υποθέσεις και να διαθέτουν
πολιτική σκέψη.
Η αθηναϊκή Πολιτεία, με την τόσο έντονη παρουσία σε πανελλήνια κλίμακα, είχε
ανάγκη από χρήματα. Η συντήρηση του στόλου, η οργάνωση μεγαλοπρεπών εορτών, το
ανέβασμα πολυπρόσωπων θεατρικών παραστάσεων, η αποστολή πρεσβειών σε πανελλήνιες
εορτές απαιτούσαν τεράστια οικονομική δαπάνη. Η Αθήνα, με ένα ευφυές φορολογικό
σύστημα, τις λειτουργίες, υποχρέωνε τους οικονομικά ισχυρούς Αθηναίους να
προσφέρουν τα αναγκαία χρήματα για την κίνηση όλου του μηχανισμού. Οι
λειτουργίες τον 4ο αι. ανατίθονταν σε όσους πολίτες είχαν περιουσία
πάνω από τρία τάλαντα. Υπάρχουν πληροφορίες πως τον 5ον αι. το όριο περιουσίας
για ανάληψη λειτουργίας πρέπει να ανερχόταν στα τέσσερα τάλαντα. Ο Δημοσθένης
αναφέρει πως οι λειτουργίες ήταν πάνω από 60, αν και νεότεροι ερευνητές τις
υπολογίζουν σε 97. Οι κυριότερες λειτουργίες ήταν:
• η τριηραρχία, δηλαδή η προσφορά χρημάτων από έναν ή περισσότερους ιδιώτες για τη συντήρηση ενός κρατικού πλοίου. Ήταν η σημαντικότερη (έξοδα συντήρησης πολεμικής τριήρους για 1 χρόνο και ήταν και ο διοικητής της). Ήταν η πιο σημαντική λειτουργία κι ο πολίτης που την αναλάμβανε ονομαζόταν τριήραρχος και ταυτόχρονα διοικούσε το πλήρωμά της. Το κόστος της τριηραρχίας ήταν ιδιαίτερα υψηλό (3000 έως 6000 δρχ) σε σχέση με τις άλλες λειτουργίες (300 έως 3000 δρχ.)
Σύμφωνα με τους ερευνητές, οι πολίτες που μπορούσαν να ανταποκριθούν στην τριηραρχία δεν ξεπερνούσαν τον 4ο αι. τους 300. Λόγω του κόστους επετράπη η ανάληψή της από δύο και περισσότερους πολίτες, η λεγόμενη συντριηραρχία
• η χορηγία, δηλαδή η ανάληψη της δαπάνης για το ανέβασμα μιας θεατρικής παράστασης που θα λάμβανε μέρος σε δραματικούς αγώνες
• η γυμνασιαρχία, δηλαδή η καταβολή των εξόδων για τη διατροφή και την εκγύμναση αθλητών που θα έπαιρναν μέρος σε «γυμνικούς αγώνες»
• η εστίαση, δηλαδή η παροχή από έναν πλούσιο πολίτη των χρημάτων για την παράθεση δημόσιου γεύματος στα μέλη της φυλής του σε περίοδο εορτών ή αγώνων.
Οι λειτουργίες ήταν μια έμμεση φορολογία, ένας σημαντικός θεσμός που ενέπνεε με περηφάνια τον Αθηναίο. Ήταν μια κοινωνική προσφορά των πλουσίων απέναντι στην Αθήνα. Η ανάθεση των λειτουργιών γινόταν από την Εκκλησία του Δήμου (Συνέλευση των πολιτών). Όμως, η επιλογή των λειτουργών δεν ήταν πάντα εύστοχη ή δίκαιη. Ένας Αθηναίος μπορούσε να ισχυριστεί πως δεν είναι τόσο εύπορος, όσο τον παρουσίασε η Πολιτεία, και είχε τη δυνατότητα να αποταθεί στο δικαστήριο και να αποδείκνυε την αλήθεια των ισχυρισμών του. Μπορούσε, ακόμη, μέσω της διαδικασίας της αντιδόσεως να αποδείξει πως ένας άλλος Αθηναίος ήταν πλουσιότερος αυτού και να ζητήσει την απαλλαγή από την υποχρέωση της λειτουργίας. Συγκεκριμένα, είχε το δικαίωμα να προκαλέσει τον συμπολίτη του είτε να αναλάβει εκείνος τη λειτουργία είτε με την αντίδοση να ανταλλάξουν τις περιουσίες τους, κι αν ο άλλος Αθηναίος αρνούταν να αναλάβει την υποχρέωση, η υπόθεση οδηγούταν στα δικαστήρια.
Το πρωτότυπο, με το σύστημα των λειτουργιών, είναι ότι βοηθείται η πολιτεία αλλά συγχρόνως προωθείται η προσωπική προβολή και υλοποιούνται οι φιλοδοξίες των φορολογουμένων. Η ανάληψη μιας λειτουργίας έφερε τιμή και κοινωνική αναγνώριση στο λειτουργό, που αποδείκνυε έτσι την αφοσίωση και την αγάπη του προς την πόλη. Πολλοί Αθηναίοι αναλάμβαναν με χαρά μια λειτουργία ενώ όσοι ασχολούνταν με την πολιτική τη χρησιμοποιούσαν προς όφελός τους. Τους πλούσιους πολίτες που προσέφεραν μεγάλα ποσά για τις λειτουργίες η Πολιτεία τους τιμούσε, δίνοντάς τους την άδεια να στήσουν αναμνηστικό μνημείο σε περίπτωση νίκης της ομάδας τους σε δραματικούς ή γυμνικούς αγώνες. Η ανάληψη λειτουργίας, αν και ήταν οικονομική επιβάρυνση για τους πολίτες, την επιδίωκαν για:
1. τιμή και κοινωνική αναγνώριση
2. αύξηση της πολιτικής επιρροής
3. απόδειξη φιλοπατρίας
Παρατίθεται1 ένας διαχωρισμός του αθηναϊκού πληθυσμού με βάση τις οικονομικές του υποχρεώσεις.
| α) | Η λειτουργική τάξη: αποτελούνταν από 300 άτομα περίπου (πιθανώς και λιγότερα στις πρώτες δεκαετίες του 4ου αιώνα), τα οποία στις πηγές αναφέρονται ως πλούσιοι. Τα μέλη της τάξης αυτής αναλάμβαναν το οικονομικό βάρος των λειτουργιών και η περιουσία του καθενός, τον 4ο αιώνα τουλάχιστον, έφτανε τα 3 με 4 τάλαντα. |
| β) | Η τάξη των εισοδηματιών: αποτελούνταν από 1200 άντρες, των οποίων η περιουσία δεν ξεπερνούσε το 1 τάλαντο. |
| γ) | Όσοι πλήρωναν εισφορά: υπολογίζεται ότι στα τέλη του 4ου αιώνα δεν ξεπερνούσαν τους 6000 περίπου πολίτες. Καθένας απ' αυτούς είχε περιουσία αξίας τουλάχιστον 2500 δραχμών. |
| δ) | Η οπλιτική τάξη: τη συνιστούσαν οι πολίτες που επάνδρωναν το πεζικό. Στο τέλος του 4ου αιώνα ήταν περίπου 9000 άντρες και η περιουσία τους ξεπερνούσε τις 2000 δραχμές. |
| ε) | Η τάξη των θητών: πρόκειται για περίπου 11.000 άντρες, στα τέλη του 4ου αιώνα, των οποίων η περιουσία ήταν μικρότερη από 2000 δραχμές. |
| στ) | Τέλος, οι αναφερόμενοι στις πηγές ως πτωχοί, δηλαδή οι άποροι. |
1. Πηγή: 
Υποδιαίρεση του αθηναϊκού νομίσματος:
6 οβολοί = 1 δραχμή
100 δραχμές = 1 μνα
60 μναι = 1 τάλαντο ή 6000 δραχμές
ΔΕΥΤΕΡΟΓΕΝΕΙΣ ΠΗΓΕΣ
1. Azoulay, Vincent, Περικλής. Η αθηναϊκή δημοκρατία υπό τη δοκιμασία του μεγάλου ανδρός, μτφρ: Δ. Δημακόπουλος, εκδόσεις Πόλις, Αθήνα 2015.
2. Mossé, C., – A. Schnapp-Gourbeillon, Επίτομη ιστορία της αρχαίας Ελλάδας (2000-31 π.χ.), μτφρ. Λ. Στεφάνου, 14η έκδοση, Παπαδήμας, Αθήνα 2013.
3. Mήλιος, Α., «H έννοια του ελεύθερου πολίτη», στο Δημόσιος και ιδιωτικός βίος στην Eλλάδα I, τ. A΄: Δημόσιος και ιδιωτικός βίος στην αρχαία Eλλάδα, ΕΑΠ, Πάτρα 2000.
4. Σακελλαρίου, Μ. Β., Η αθηναϊκή δημοκρατία, Πανεπιστημιακές εκδόσεις Κρήτης, Ηράκλειο, 1999.