Κάνθαρος, ύψος 23,13 εκ., διάμ. 19,4 εκ., περ. 470-460 π.Χ., βρέθηκε στη Νόλα, Λονδίνο, Βρετανικό Μουσείο, 1865,0103.23

Οι παραστάσεις και στις δύο πλευρές αυτού του εξαιρετικού κάνθαρου απεικονίζουν το θέμα της αιώνιας θεϊκής τιμωρίας μέσα από τον μύθο του Ιξίονα. Ο Ιξίων συγκαταλέγεται στους μεγάλους θνητούς «αμαρτωλούς» της ελληνικής μυθολογίας και εμφανίζεται δίπλα σε μορφές όπως ο Τιτυός, ο Τάνταλος και ο Σίσυφος σε λογοτεχνικές περιγραφές του Κάτω Κόσμου, όπως στις Μεταμορφώσεις του Οβιδίου (10.40-44).

Στη μία πλευρά του κάνθαρου απεικονίζεται, με μοναδικό τρόπο, η προετοιμασία της τιμωρίας του. Στα αριστερά, σε θρόνο με ψηλή πλάτη, κάθεται η Ήρα, φορώντας μακρύ χιτώνα και ακτινωτό στέφανο, ενώ είναι τυλιγμένη σε ιμάτιο που καλύπτει όλο της το σώμα εκτός από το πρόσωπο. Μπροστά της στέκεται γυμνός ο Ιξίων, τον οποίο έχουν οδηγήσει εκεί οι θεοί Άρης και Ερμής, πλαισιώνοντάς τον και κρατώντας τον από τα μπράτσα. Ο Άρης, θεός του πολέμου και γιος του Δία και της Ήρας, εικονίζεται με μακριά μαλλιά και γενειάδα, φορώντας θώρακα πάνω από κοντό χιτώνα, ενώ ένα δόρυ ακουμπά στον δεξιό του ώμο. Ο Ερμής φέρει γενειάδα και φορά κοντό χιτώνα δεμένο στη μέση, ιμάτιο, πέτασο και ψηλά φτερωτά πέδιλα, κρατώντας κηρύκειο στο αριστερό χέρι. Μέσα από το ιμάτιό της, η Ήρα υψώνει το αριστερό χέρι σε μια χειρονομία που, όπως μπορούμε να υποθέσουμε, δηλώνει την καταδίκη του Ιξίονα. Στα δεξιά της σκηνής, υπό την επίβλεψη του Ερμή, η Αθηνά, κόρη του Δία, προετοιμάζει την τιμωρία του Ιξίονα. Η Αθηνά κρατά τον φτερωτό τροχό με τις τέσσερις ακτίνες (τον οποίο, ως προστάτιδα θεά των τεχνών, ίσως να κατασκεύασε η ίδια), πάνω στον οποίο θα δεθεί ο Ιξίων. Φορά πέπλο και αττικό κράνος με ανασηκωμένα παραγναθίδια, τα μακριά μαλλιά της πέφτουν ελεύθερα στους ώμους της και φαίνεται να συνομιλεί με τον Ερμή, προς τον οποίο κάνει χειρονομία με το δεξί χέρι.

Στην άλλη πλευρά του αγγείου πιθανότατα απεικονίζεται ένα προγενέστερο επεισόδιο της ιστορίας. Εδώ, ένας ικέτης –σχεδόν βέβαια ο Ιξίων– γονατίζει πάνω σε βωμό πιτσιλισμένο με αίμα, δίπλα σε ένα δέντρο, αναζητώντας θεϊκή προστασία. Είναι γενειοφόρος, με ατημέλητα μαλλιά και γυμνός, εκτός από ένα ιμάτιο που κρέμεται από το αριστερό του χέρι. Ένα μεγάλο φίδι τυλίγεται γύρω από τη μέση του και βυθίζει τα δόντια του στον αριστερό του ώμο· πρόκειται πιθανότατα για μια Ερινύα, εκδικήτρια των πιο αποτρόπαιων φόνων, η οποία εδώ απεικονίζεται κατ' εξαίρεση με τη μορφή φιδιού. Με το δεξί χέρι, ο ικέτης υψώνει το ξίφος —το οποίο έχει τραβήξει από τη θήκη που κρατούσε στο χαμηλωμένο αριστερό του χέρι— και κοιτάζει πέρα ​​από αυτό, προς τα γεγονότα που εκτυλίσσονται στα αριστερά. Εκεί, ένας νεαρός άνδρας με σγουρά μαλλιά και μανδύα ριγμένο στον αριστερό του ώμο καταρρέει νεκρός πίσω από τον βωμό, με τα μάτια κλειστά. Αίμα ρέει από το δεξί μέρος του στήθους του, στο σημείο όπου —όπως μπορούμε να υποθέσουμε— μόλις έχει δεχτεί το χτύπημα του ξίφους από τον ικέτη. Καθώς πέφτει στο έδαφος, τον συγκρατεί ο Θάνατος, η προσωποποίηση του θανάτου, ο οποίος τον τραβάει στην άκρη από τα μπράτσα για να τον μεταφέρει στον Κάτω Κόσμο. Ο Θάνατος εμφανίζεται —όπως συνηθίζεται στην ελληνική τέχνη από τα τέλη του 6^ου αιώνα π.Χ.— ως γενειοφόρος φτερωτή μορφή, αλλά εδώ παρουσιάζεται κατ' εξαίρεση μόνος του, χωρίς τον δίδυμο αδελφό του, τον Ύπνο, και χωρίς να επιτελεί το καθιερωμένο του έργο (γνωστό ήδη από την Ιλιάδα του Ομήρου) της μεταφοράς ενός νεκρού πολεμιστή μακριά από το πεδίο της μάχης. Από τα δεξιά, πίσω από το δέντρο, μια επιβλητική γενειοφόρος μορφή σπεύδει προς το σημείο του συμβάντος. Φορώντας ιμάτιο και στεφάνι, κατευθύνει το ταινιοφόρο σκήπτρο που κρατά στο τεντωμένο αριστερό του χέρι προς τη δραματική σκηνή στον βωμό, ενώ με το δεξί χέρι υψώνει μια πέτρα, έτοιμος να την εκσφενδονίσει. Πρόκειται πιθανότατα για τον θεό Δία, ο οποίος παρεμβαίνει για να σώσει και να εξαγνίσει τον Ιξίονα.

Σύμφωνα με τον μύθο, ο Ιξίονας —βασιλιάς των Λαπιθών στη Θεσσαλία και γενάρχης του υβριδικού γένους των Κενταύρων— τιμωρήθηκε σκληρά επειδή πόθησε βίαια τη θεά Ήρα, τη βασίλισσα του ουρανού, παρά το γεγονός ότι ο σύζυγός της, ο Δίας, είχε προηγουμένως ευεργετήσει τον Ιξίονα συγχωρώντας του έναν φόνο που είχε διαπράξει. Ως τιμωρία για την αγνωμοσύνη του, ο Δίας τον έδεσε σε έναν φτερωτό τροχό που περιστρεφόταν αιώνια στον αέρα ή —σε μεταγενέστερες εκδοχές— παρέμενε ακίνητος στον Κάτω Κόσμο. Ο μύθος του Ιξίονα εμφανίζεται πολύ σπάνια και σχετικά αργά στην ελληνική τέχνη. Γνώρισε ιδιαίτερη διάδοση κατά το πρώτο μισό του 5^ου αι. π.Χ., οπότε και απαντάται τόσο στην ελληνική γραμματεία όσο και σε ορισμένα αθηναϊκά αγγεία, συμπεριλαμβανομένου του δικού μας κάνθαρου (αργότερα επανεμφανίζεται σε αγγεία της Κάτω Ιταλίας του 4^ου αι. π.Χ.). Από το σύνολο των απεικονίσεων –οι οποίες συνήθως εστιάζουν στον Ιξίονα και τον τροχό– το συγκεκριμένο αγγείο διασώζει μια εξαιρετικά περίτεχνη απόδοση η οποία, κατά τρόπο ασυνήθιστο, εκτείνεται και στις δύο πλευρές του, παρουσιάζοντας δύο κομψά συνθεμένες σκηνές γεμάτες δραματικότητα και αγωνία.

Πηγή κειμένου: Βρετανικό Μουσείο

Πηγές: Classical Art Research Centre and the Beazley Archive , Βρετανικό Μουσείο