→ Υπόθεση (/ιστορία/μύθος) = η «ιστορία» του έργου όπως συνέβη και εξελίχθηκε με χρονολογική σειρά.
→ Πλοκή = ο τρόπος (αφηγηματική διάρθρωση) με τον οποίο παρουσιάζεται η ιστορία. Δηλαδή η πλοκή συντίθεται από τα ίδια γεγονότα με την ιστορία, αλλά επιλέγει διαφορετική σειρά εμφανίσεώς τους στο έργο.
→ Σκηνή = ορίζεται από τα πρόσωπα /ήρωες του έργου και τον χώρο όπου βρίσκονται‧ όταν εισέρχεται ένα καινούριο πρόσωπο ή εξέρχεται κάποιο πρόσωπο από τον συγκεκριμένο χώρο ή όταν αλλάζει ο χώρος έχουμε και άλλη σκηνή.
→ Αφήγηση = εξιστόρηση γεγονότων (πραγματικών /ιστορικών ή φανταστικών /πλασματικών).
(=Απάντηση στην ερώτηση: τι έγινε; )
→ Αφηγητής = το πρόσωπο που αφηγείται τα γεγονότα.
Σε μια λογοτεχνική αφήγηση πρέπει να γίνεται διάκριση μεταξύ συγγραφέα και αφηγητή (δηλ. συγγραφέας και αφηγητής δεν πρέπει να συγχέονται):
Ο συγγραφέας είναι πραγματικό / υπαρκτό πρόσωπο, που δημιουργεί το κείμενο.
Ο αφηγητής επινοείται από τον συγγραφέα για να παρουσιάσει την αφήγηση. Είναι πλασματικό πρόσωπο στο πλαίσιο του κειμένου, μπορεί να μη συμμετέχει ή να συμμετέχει στη δράση.
παντογνώστης : γνωρίζει τα πάντα για την υπόθεση και τους ήρωες – τριτοπρόσωπη αφήγηση
ετεροδιηγητικός : δεν συμμετέχει στη δράση /ιστορία – τριτοπρόσωπη αφήγηση
ομοδιηγητικός : συμμετέχει στη δράση:
ως πρωταγωνιστής / αυτοδιηγητικός – πρωτοπρόσωπη αφήγηση
ως παρατηρητής / δευτερεύων ρόλος / αυτόπτης μάρτυρας – τριτοπρόσωπη αφήγηση
Αποδέκτης της αφήγησης = αυτός στον οποίο απευθύνεται η αφήγηση.
→ Ο εξωδιηγητικός αφηγητής έχει εξωδιηγητικό αποδέκτη = ο αναγνώστης.
→ Ο ενδοδιηγητικός αφηγητής έχει ενδοδιηγητικό αποδέκτη = ένα / διάφορα πρόσωπα της ιστορίας.
ευθύγραμμη αφήγηση = όταν τα γεγονότα παρουσιάζονται με τη σειρά που συνέβησαν.
in medias res = όταν ο αφηγητής αρχίζει την αφήγηση όχι από την αρχή της ιστορίας αλλά από το κρισιμότερο σημείο της, και έπειτα, με αναδρομή στο παρελθόν, παρουσιάζονται όσα προηγούνται του σημείου αυτού.
αναδρομή = όταν η αφήγηση διακόπτεται σε κάποιο σημείο, για να αναφερθεί (στο παρελθόν) σε προηγούμενα γεγονότα από το σημείο αυτό.
πρόληψη (προδρομή) = όταν ανακοινώνεται εκ των προτέρων κάτι που θα συμβεί αργότερα (στο μέλλον), ακόμη και το τέλος της ιστορίας.
εγκιβωτισμός = όταν παρεμβάλλεται αφήγηση μέσα στην αφήγηση που σχετίζεται με την υπόθεση του έργου.
προοικονομία = όταν ο αφηγητής διευθετεί τα γεγονότα της ιστορίας με τρόπο που προετοιμάζει τον ακροατή /αναγνώστη γι’ αυτά που πρόκειται να ακολουθήσουν.
επιβράδυνση = όταν παρουσιάζονται με εκτεταμένο τρόπο γεγονότα που έχουν μικρή διάρκεια (διαστολή του χρόνου της αφήγησης).
επιτάχυνση = όταν παρουσιάζονται με σύντομο τρόπο γεγονότα που έχουν μεγάλη διάρκεια (συστολή του χρόνου).
παρέκβαση = όταν διακόπτεται προσωρινά η αφήγηση της φυσικής ροής των γεγονότων και γίνεται αναφορά σε άλλο θέμα που δε σχετίζεται άμεσα με την υπόθεση του έργου.
Εστίαση (προοπτική / οπτική γωνία) = το να μπορεί να ιδωθεί από τα μέσα ένα ή περισσότερα πρόσωπα της ιστορίας. Είναι δηλαδή η απόσταση που κρατά ο αφηγητής από τα γεγονότα και τα πρόσωπα της ιστορίας.
μηδενική εστίαση = όταν ο αφηγητής δεν εστιάζει σε συγκεκριμένο πρόσωπο ή χώρο της ιστορίας, αλλά αφηγείται όλα τα γεγονότα παρέχοντας αντικειμενική πληροφόρηση – ο αφηγητής γνωρίζει περισσότερα από τα πρόσωπα / ήρωες της ιστορίας του.
εξωτερική εστίαση = όταν ο αφηγητής δε διεισδύει στις σκέψεις, αισθήματα, αντιλήψεις του ήρωα, δηλαδή περιγράφει χωρίς να ερμηνεύει τις πράξεις του – ο αφηγητής ξέρει ή λέει λιγότερα από ό,τι το πρόσωπο / ήρωας της ιστορίας.
εσωτερική εστίαση = όταν ο αφηγητής εστιάζει σε ένα πρόσωπο /ήρωα της ιστορίας και ακολουθεί το βλέμμα και τη σκέψη αυτού του προσώπου – ο αφηγητής γνωρίζει και λέει τόσα όσα και το πρόσωπο / ήρωας της ιστορίας.
αφήγηση (= εξιστόρηση γεγονότων)
περιγραφή = λεκτική αναπαράσταση αντικειμένων, προσώπων, της φύσης κ.ά.
(Απάντηση στην ερώτηση: πώς είναι κάτι; )
ευθύς λόγος = όταν ο αφηγητής μεταδίδει την ομιλία των προσώπων/ηρώων του έργου χωρίς να περικόπτει ή να αλλοιώνει τα λόγια τους. Κύρια μορφή του είναι ο διάλογος και τυπογραφικά δηλώνεται με παύλες ή εισαγωγικά ( – – / «…»).
εσωτερικός μονόλογος = αποδίδει τις σκέψεις/συναισθήματα/ιδέες κάποιου προσώπου /ήρωα. (Γνωρίσματά του: κανένα τυπογραφικό στοιχείο δεν τον εισάγει, βασικός χρόνος ο ενεστώτας, κυριαρχούν ρήματα που δηλώνουν τον ψυχισμό και τις εκδηλώσεις του προσώπου.)
πλάγιος λόγος = όταν ο αφηγητής μεταδίδει τα λόγια των ηρώων συμπυκνώνοντάς τα και ενσωματώνοντάς τα στον δικό του αφηγηματικό λόγο και με το δικό του λεκτικό ύφος.
σχόλιο = άποψη / γνώμη του αφηγητή για θέμα σχετικό με την υπόθεση.
Είδη:
δημοτική / καθαρεύουσα / λόγια / αρχαΐζουσα
δημοτική καθομιλουμένη / με ιδιωματισμούς (τοπικούς, επαγγελματικούς,…) / επιμελημένη
απλή / λιτή / με πλούσιο λεξιλόγιο
εκφραστική / δυνατή / στιβαρή / ρυθμική / εύκαμπτη
Ύφος είναι ο γλωσσικός τρόπος με τον οποίο διατυπώνεται ένα κείμενο ή ένα κειμενικό είδος.
Είδη ύφους:
λιτό (απλό): μικρές περίοδοι προτάσεων – λίγα σχήματα λόγου – λεξιλόγιο απλό και καθημερινό
γλαφυρό (παραστατικό): μέτριες περίοδοι – πολλά σχήματα λόγου – λεξιλόγιο και καθημερινό και ασυνήθιστο
υψηλό: μακρές περίοδοι – άφθονα σχήματα λόγου – λεξιλόγιο εντυπωσιακό.
Άλλοι χαρακτηρισμοί ύφους:
αφηγηματικό / περιγραφικό / στοχαστικό / εξομολογητικό / υμνητικό / διδακτικό
επιμελημένο / λόγιο /επιστημονικό / λαϊκό / προφορικό
απλό / λιτό / γλαφυρό / επίσημο / υψηλό / μεγαλόπρεπο / πομπώδες
άμεσο / φυσικό / οικείο / ζεστό / τρυφερό / ευαίσθητο / σοβαρό / τυπικό
παραστατικό / δραματικό / λυρικό / μουσικό / ρυθμικό
νοσταλγικό / χαρούμενο / αισιόδοξο / απαισιόδοξο / ξένοιαστο / περήφανο
χιουμοριστικό / ειρωνικό
στροφή: τετράστιχη / τρίστιχη / δίστιχη / κ.ά.
στίχος: δεκαπεντασύλλαβος / εντεκασύλλαβος / κ.ά.
μέτρο:
ιαμβικό: ανά δύο οι συλλαβές τονίζεται η 2η _ _΄ _ _΄ _ _΄
τροχαϊκό: ανά δύο οι συλλαβές τονίζεται η 1η _΄ _ _΄ _ _΄ _
δακτυλικό: ανά τρεις οι συλλαβές τονίζεται η 1η _΄ _ _ _΄ _ _ _ ΄_ _
αναπαιστικό: ανά τρεις οι συλλαβές τονίζεται η 3η _ _ _΄ _ _ _΄ _ _ _΄
μεσοτονικό: ανά τρεις οι συλλαβές τονίζεται η 2η _ _΄ _ _ _ ΄_ _ _΄ _
ζευγαρωτή: οι στίχοι ομοιοκαταληκτούν ο 1ος με τον 2ο , ο 3ος με τον 4ο κ.ο.κ.
πλεχτή: οι στίχοι ομοιοκαταληκτούν ο 1ος με τον 3ο και ο 2ος με τον 4ο
ζευγαροπλεχτή: οι στίχοι ομοιοκαταληκτούν ο 1ος με τον 3ο , ο 2ος με τον 4ο , ο 5ος με τον 6ο
σταυρωτή: οι στίχοι ομοιοκαταληκτούν ο 1ος με τον 4ο , ο 2ος με τον 3ο
ελεύθερη / μικτή
Γιούλα Μυλωνάκου-Σαϊτάκη «Προσεγγίσεις στη Θεωρία της Λογοτεχνίας»
Γεράσιμου Μαρκαντωνάτου «Επίτομο Λεξικό Λογοτεχνικών Όρων»
Άσκηση στη θεωρία της Λογοτεχνίας, © Ευαγγελία Οικονόμου