Συλλαβή
Στον προφορικό λόγο
Συλλαβή είναι μια μονάδα του προφορικού λόγου που μπορεί να αποτελείται από ένα ή και περισσότερα
φωνήματα.
Τα φωνήματα στα νέα ελληνικά είναι 23:
[α] [ε] [ι] [ο] [ου] [κ] [π] [τ] [γκ] [μπ] [ντ] [ν] [μ] [σ] [ζ] [ρ] [λ] [θ] [φ] [χ] [δ] [β] [γ]
Σύμφωνα με κάποιους μελετητές στα φωνήματα ανήκουν και τα [τσ]
[τζ], άρα όλα γίνονται 25.
Τα φωνήεντα
Από τα παραπάνω 23 ή 25 φωνήματα τα 5 είναι φωνήεντα: [α] [ε] [ι] [ο] [ου] και τα υπόλοιπα 18
ή 20 σύμφωνα.
Στον γραπτό λόγο, επειδή χρησιμοποιούμε ιστορική
ορθογραφία, τα 5 φωνήεντα αποδίδονται ως εξής:
[α] = α
[ε] = ε, αι
[ι] = ι, η, υ, ει, οι, υι
[ο] = ο, ω
[ου] = ου
Τα αι, ει, οι, υι ονομάζονται δίψηφα φωνήεντα.
Τα φωνήεντα και τα δίψηφα φωνήεντα είναι τα εξής: α, ε, αι,
ο, ω, ι, η, υ, ει, οι, υι, ου
Μια συλλαβή μπορεί να αποτελείται:
α. από ένα φωνήεν, π.χ. ά-γιος, α-ό-ρατος,
ού-τε κλπ.
β. από ένα σύμφωνο + φωνήεν, π.χ. μη-τέ-ρα
γ. από δύο σύμφωνα + φωνήεν, π.χ. πτή-ση, βρί-σκω
κλπ.
δ. από τρία σύμφωνα + φωνήεν, π.χ. στρα-τός, αι-σχρός,
κλπ.
Τα σύμφωνα
Από τα σύμφωνα [κ] [π] [τ] [γκ] [μπ] [ντ] [ν] [μ] [σ] [ζ] [ρ] [λ] [θ] [φ] [χ] [δ] [β] [γ] τα [μπ], [γκ], [ντ] αλλά και τα [τσ], [τζ] λέγονται δίψηφα σύμφωνα.
Οι δίφθογγοι
Σύμφωνα με τις σύγχρονες γραμματικές όταν δύο διαφορετικά φωνήεντα (ή αλλιώς δύο φωνηεντικές ακολουθίες)
προφέρονται σε μία συλλαβή, τότε λέμε πως έχουμε δίφθογγο.
Οι δίφθογγοι σχηματίζονται:
α. από τον συνδυασμό του φωνήεντος [α] + το άτονο [ι] (= ι, η,
υ, ει, οι), δηλαδή: αϊ, αη, αϋ, αει, αοι και σπανιότερα το [ου], δηλαδή: αου
π.χ. αηδόνι, κελαηδάει, αϊτός, φράουλα
κλπ.
β. από τον συνδυασμό του άτονου [ι] (ι, η, υ, ει, οι) + φωνήεν ή
δίψηφο φωνήεν (α, ε, αι, ο, ω, ι, η, υ, ει, οι, υι, ου),
δηλαδή: ια, ιε, ιαι, ιο, ιω, ιη, ιει, ιοι, ιου, εια, ειο, οια, οιο, κλπ.
π.χ. παιδιά, ποια, αγαπιέμαι, αλατιέρα,
διαίρεση, διόλου, διώχνω, ιησουίτης, υγιεινή,
χίλιοι, σκακιού, δουλειά, ποιοι, ασημένιος κλπ.
ΕΠΙΣΗΜΑΝΣΗ
Πολλές φορές ένας δίφθογγος, σύμφωνα με όσα είπαμε παραπάνω,
προφέρεται σε μια συλλαβή, π.χ. ασημένιος
και άλλες φορές σε δύο συλλαβές, π.χ. Απρίλι-ος
Ακόμη και την ίδια λέξη μπορούμε να τη βρούμε άλλοτε με δίφθογγο, (π.χ. υ-πό-γεια, ποιότητα)
και άλλοτε χωρίς: (π.χ. υ-πό-γει-α, ποι-ό-τητα).
Το αν έχουμε δίφθογγο ή όχι σε πολλές περιπτώσεις
εξαρτάται από τον τρόπο που θα εκφέρουμε τη λέξη.
ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΗ
Στη Γραμματική της νέας ελληνικής του Μ. Τριανταφυλλίδη
δίφθογγοι θεωρούντα οι: αϊ, αη, οϊ, οη, (π.χ. νεράιδα, αηδόνι, ρόιδι,
βόηθα) και καταχρηστικοί δίφθογγοι οι συνδυασμοί του [ι] + φωνήεν (π.χ. πιάνω,
γυαλί, άδειος, θειάφι, ποιες, ποιοι, ποιους).
Συλλαβισμός
Κανόνες συλλαβισμού στον γραπτό λόγο
Αρχικό φωνήεν
1. Ένα αρχικό φωνήεν ή δίψηφο φωνήεν ή δίφθογος αποτελεί μια
συλλαβή, π.χ. ά-δειος, ε-λεύθερος, αί-μα, ί-διος,
ή-ρωας, υ-γεία, υι-οθεσία, οίκος, ό-λος, ω-ραίος
κλπ.
1β. Αν μετά το αρχικό φωνήεν ή δίψηφο φωνήεν ή δίφθογο ακολουθεί
και πάλι φωνήεν, αποτελεί μια συλλαβή, π.χ. α-ό-ρατος, ευ-αί-σθητος κλπ.
1γ. Αν και μετά το δεύτερο φωνήεν ή δίψηφο φωνήεν ή δίφθογο
ακολουθεί και πάλι φωνήεν, αποτελεί μια συλλαβή, π.χ. ευ-ά-ε-ρο, ευ-οί-ω-νος
Αρχικό σύμφωνο
2. Ένα ή και δύο αρχικά σύμφωνα ή δίψηφα ενώνονται με το
ακόλουθο φωνήεν ή δίψηφο ή δίφθογγο και αποτελεί μια συλλαβή, π.χ. πά-νω,
γκα-ρίζω, ντρέ-πομαι κλπ.
Οι τυπικοί κανόνες
α) Όταν ένα σύμφωνο (ή δίψηφο σύμφωνο) βρίσκεται ανάμεσα σε δύο φωνήεντα (ή δίψηφα
φωνήεντα), συλλαβίζεται με το δεύτερο φωνήεν, π.χ.
ανάμεσα: α-νά-με-σα,
επόμενος: ε-πό-με-νος,
αγκώνας: α-γκώ-νας,
αμπέλι: α-μπέ-λι,
δαντέλα: δα-ντέ-λα,
πορεία: πο-ρεί-α,
δίκαιος: δί-και-ος,
δίκιο: δί-κιο.
β) Όταν δύο σύμφωνα βρίσκονται ανάμεσα σε δύο φωνήεντα (ή δίψηφα
φωνήεντα), συλλαβίζονται με το δεύτερο φωνήεν, αν από αυτά τα σύμφωνα αρχίζει
ελληνική λέξη, π.χ.
έκτιζε: έ-κτι-ζε, αρχίζει ελληνική λέξη από κτ: κτίριο,
βιβλίο: βι-βλί-ο, αρχίζει ελληνική λέξη από βλ:
βλάβη
εισφέρω: ει-σφέ-ρω, αρχίζει ελληνική λέξη από σφ: σφαίρα
Αν δεν αρχίζει ελληνική λέξη, το πρώτο από τα δύο σύμφωνα πάει
με την προηγούμενη συλλαβή και το δεύτερο με την επόμενη, π.χ.
σύμφωνα: σύμ-φω-να, δεν αρχίζει ελληνική λέξη από μφ,
αρχίζει: αρ-χί-ζει, δεν αρχίζει ελληνική λέξη από ρχ,
γ) Όταν τρία ή περισσότερα σύμφωνα βρίσκονται ανάμεσα σε δύο
φωνήεντα (ή δίψηφα φωνήεντα), συλλαβίζονται με το δεύτερο φωνήεν, αν από τα δύο
πρώτα από αυτά αρχίζει ελληνική λέξη, π.χ.
κάστρο: κά-στρο, αρχίζει ελληνική λέξη από στ: στρώμα,
εχθρικός: ε-χθρι-κός, αρχίζει ελληνική λέξη από χθ: χθες
Αν δεν αρχίζει ελληνική λέξη, το πρώτο από τα σύμφωνα πάει με το
πρώτο φωνήεν και τα υπόλοιπα με το δεύτερο, π.χ.,
ανθρωπιά: αν-θρω-πιά, δεν αρχίζει ελληνική λέξη από νθ,
αμβροσία: αμ-βρο-σί-α, δεν αρχίζει ελληνική λέξη από
μβ.
δ) Οι συνδυασμοί αυ, ευ, τα δίψηφα φωνήεντα (ου, αι, ει, οι, υι)
και τα δίψηφα σύμφωνα (γκ, μπ, ντ, τσ, τζ) θεωρούνται κατά τον συλλαβισμό ως
ένας φθόγγος και γι' αυτό δεν χωρίζονται, π.χ. α-νά-παυ-ση, πι-στεύ-ω, περι-ου-σία, παι-δεί-α, έ-γκυ-ρος, βό-τσα-λο, γρα-τζου-νιά
κλπ.
ε) Τα όμοια σύμφωνα χωρίζονται, π.χ. Σάβ-βατο, αγ-γαρεία,
συλ-λα-βή, εν-νιά κλπ.
στ) Οι σύνθετες λέξεις ακολουθούν όλους τους παραπάνω κανόνες, π.χ.
κα-τα-γρά-φω, πα-ρα-μι-λά-ει.
ΕΠΙΣΗΜΑΝΣΗ
Στους παλιότερους κανόνες συλλαβισμού μια λέξη χωρίζονταν στα
συστατικά της μέρη και συλλαβιζόταν ανάλογα, π.χ.
συνάγω: από το συν και το άγω, άρα στον συλλαβισμό:
συν-ά-γω
προσέχω: από το προς και το έχω, άρα στον συλλαβισμό:
προσ-έ-χω
εκλέγω: από το εκ και το λέγω, άρα στον συλλαβισμό: εκ-λέ-γω
Με τους σημερινούς κανόνες οι λέξεις συλλαβίζονται ως εξής:
συ-νά-γω, προ-σέ-χω, ε-κλέ-γω
Ονομασίες λέξεων ανάλογα με τον αριθμό των συλλαβών
Κάθε λέξη, ανάλογα με τον αριθμό συλλαβών, παίρνει μια από τις
εξής ονομασίες:
α) Μονοσύλλαβη, όταν αποτελείται από μία συλλαβή, π.χ.
και, μια, ποιος, φως
β) Δισύλλαβη, όταν αποτελείται από δύο συλλαβές, π.χ.
μί-α, γρά-φω, παίρ-νω
γ) Τρισύλλαβη, όταν αποτελείται από τρεις συλλαβές, π.χ.
μα-θη-τής, άν-θρω-πος
δ) Πολυσύλλαβη, όταν αποτελείται από περισσότερες από
τρεις συλλαβές, π.χ. πο-λι-τι-σμός, κα-τα-κα-λό-και-ρο, σα-ρα-ντα-πο-δα-ρού-σα.
Ονομασίες συλλαβών
Η κάθε συλλαβή, ανάλογα με τη θέση που έχει μέσα στη λέξη,
παίρνει μια από τις εξής ονομασίες:
α) Αρχική, όταν είναι η πρώτη συλλαβή της λέξης, π.χ.
α-πο-θή-κη.
β) Λήγουσα, όταν είναι η τελευταία συλλαβή της λέξης, π.χ.
α-πο-θή-κη.
γ) Παραλήγουσα, όταν είναι η προτελευταία συλλαβή της λέξης,
π.χ. α-πο-θή-κη.
δ) Προπαραλήγουσα, όταν είναι η τρίτη από το τέλος συλλαβή της
λέξης, π.χ. α-πο-θή-κη.
