Καπνός και νικοτίνη: 8 κράτη της ΕΕ ζητούν σκληρά μέτρα

Οκτώ κράτη-μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης, με πρωτοβουλία των χωρών της Benelux (Ολλανδία, Βέλγιο και Λουξεμβούργο) και τη στήριξη Φινλανδίας, Γαλλίας, Ουγγαρίας, Λετονίας, Σλοβενίας και Ισπανίας, απέστειλαν τις προηγούμενες μέρες κοινή επιστολή προς τον Επίτροπο Υγείας της ΕΕ, Oliver Varhelyi, ζητώντας ασυνήθιστα σκληρά μέτρα για τα προϊόντα καπνού και νικοτίνης ενόψει της επικείμενης αναθεώρησης της σχετικής ευρωπαϊκής νομοθεσίας για την πρόληψη του καπνίσματος και ενώσω η αντίστοιχη οδηγία για τη φορολόγηση των ίδιων προϊόντων είναι ακόμη σε διαπραγμάτευση. 

Η πρωτοβουλία για τα προϊόντα καπνού και νικοτίνης, όπως επικαλείται η επιστολή, εντάσσεται στην προσπάθεια για τη διασφάλιση της πρόληψης του καπνίσματος μέσω της αναθεώρησης της ευρωπαϊκής νομοθεσίας και της προστασίας των νέων. Ταυτόχρονα, όμως, ανοίγει μια σύνθετη συζήτηση, η οποία αφορά τη δημόσια υγεία και αγγίζει άμεσα ζητήματα επιστημονικής αξιολόγησης, ανταγωνιστικότητας, καινοτομίας, απασχόλησης, ενιαίας αγοράς και παράνομου εμπορίου. 

Οι προτάσεις που περιλαμβάνονται στην επιστολή είναι από τις αυστηρότερες που έχουν τεθεί μέχρι σήμερα σε ευρωπαϊκό επίπεδο. Μεταξύ άλλων, περιλαμβάνουν:

• Περιορισμούς ή και απαγορεύσεις στα αρώματα,

• Θέσπιση ανώτατων ορίων στη νικοτίνη,

• Περιορισμούς στη συσκευασία

• Δυνατότητα πρόσθετων εθνικών απαγορεύσεων για τα σακουλάκια νικοτίνης,

• Αυστηρότερους κανόνες για τις διαδικτυακές πωλήσεις και

• Απαγόρευση κυκλοφορίας στην αγορά για όσα νέα προϊόντα νικοτίνης δεν καλύπτονται σήμερα από το ισχύον ρυθμιστικό πλαίσιο. 

Η αντίφαση με την ατζέντα ανταγωνιστικότητας 

Τα τελευταία χρόνια, η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει θέσει ως κεντρικές πολιτικές προτεραιότητες τη μείωση της γραφειοκρατίας και την ενίσχυση της ανταγωνιστικότητας της ευρωπαϊκής οικονομίας. Στο πλαίσιο αυτό, αρκετά κράτη-μέλη, μεταξύ των οποίων και η Ελλάδα, έχουν ζητήσει απλούστευση της ευρωπαϊκής νομοθεσίας και περιορισμό των νέων ρυθμιστικών βαρών.

Ωστόσο, η πρόταση των οκτώ για τα προϊόντα καπνού και νικοτίνης εισάγει πρόσθετους περιορισμούς, οριζόντιες απαγορεύσεις και προληπτικές δεσμεύσεις για προϊόντα που δεν έχουν ακόμη αναπτυχθεί ή αξιολογηθεί, χωρίς προηγούμενη ολοκληρωμένη εκτίμηση επιπτώσεων. Όμως, με την προϋπόθεση ότι δεν υπονομεύεται η προστασίας της υγείας θα πρέπει κάθε νέα παρέμβαση να είναι τεκμηριωμένη, αναλογική, εφαρμόσιμη και συνεπής με τις ευρύτερες ευρωπαϊκές προτεραιότητες.  

Την ίδια στιγμή, η πρόταση έρχεται και σε πλήρη αντίστιξη με την Έκθεση του Ενρίκο Λέττα που έχει σαφείς αναφορές στην ανάγκη ενίσχυσης της καινοτομίας και εμβάθυνσης της ενιαίας αγοράς. Η φιλοδοξία της Έκθεσης για μια ισχυρότερη και λιγότερο κατακερματισμένη αγορά, ωστόσο, θα πρέπει να αποτυπωθεί και στην πολιτική για τα καπνικά και τα καινοτόμα προϊόντα νικοτίνης. Ένα συνεκτικό ευρωπαϊκό κανονιστικό και φορολογικό πλαίσιο, βασισμένο στην επιστήμη και στην αξιολόγηση κινδύνου, μπορεί να ενισχύσει την ασφάλεια δικαίου, να προωθήσει τις επενδύσεις και να αποτρέψει αποκλίνουσες εθνικές προσεγγίσεις.

Η συζήτηση για το «πάγωμα» της καινοτομίας 

Επιπλέον, τίθεται ένα θέμα σχετικά με το «φρένο» που φαίνεται να μπαίνει στην καινοτομία, με «κλείδωμα» της αγοράς στις σημερινές τεχνολογίες και άρα εξίσωση των νέων προϊόντων με τα παλιά και άρα και με το παραδοσιακό τσιγάρο. Το θέμα προκύπτει από την πρόταση να αποτρέπεται στο εξής αλλά και στο μέλλον η είσοδος στην αγορά νέων προϊόντων νικοτίνης ή άλλων ουσιών με παρόμοιες ιδιότητες, εφόσον δεν ρυθμίζονται ήδη από την ισχύουσα νομοθεσία. 

Απαιτείται μεν προληπτική προστασία των καταναλωτών έως ότου αξιολογηθούν πλήρως οι επιπτώσεις των νέων προϊόντων αλλά από την άλλη μεριά, επιστήμονες και φορείς που υποστηρίζουν την καινοτομία επισημαίνουν ότι κάθε προϊόν πρέπει να αξιολογείται με βάση τα διαθέσιμα επιστημονικά δεδομένα και το ιδιαίτερο προφίλ του και όχι να αποκλείεται εξ ορισμού πριν ακόμη αναπτυχθεί ή μελετηθεί.  

Βορράς – Νότος: Ποιος καθορίζει του όρους του «παιχνιδιού»

Η αντιπαράθεση γύρω από τα καπνικά και τα εναλλακτικά προϊόντα νικοτίνης δεν αποτελεί απλώς μια διαφωνία για τη δημόσια υγεία ή τη φορολογική πολιτική.

Χώρες που σήμερα πρωτοστατούν υπέρ αυστηρότερων και περισσότερο ομοιόμορφων ρυθμιστικών παρεμβάσεων είναι συχνά εκείνες που έχουν ήδη επωφεληθεί από δεκαετίες βιομηχανικής ανάπτυξης και επενδύσεων υποδομών. Εφαρμόζουν ήδη δρακόντεια μέτρα και παρόλα αυτά εξακολουθούν να καταγράφουν υψηλά ποσοστά παράνομου εμπορίου ή λαθρεμπορίου. Αντίθετα, κράτη του ευρωπαϊκού Νότου εξακολουθούν να αναζητούν τρόπους προσέλκυσης κεφαλαίων, δημιουργίας θέσεων εργασίας και ενίσχυσης της βιομηχανικής τους βάσης. Υπό αυτό το πρίσμα, η συζήτηση για τα καπνικά προϊόντα δεν αφορά μόνο τις επιπτώσεις των προϊόντων αυτών, αλλά και το ποιος καθορίζει τους όρους της ευρωπαϊκής οικονομικής μετάβασης. 

Το παράνομο εμπόριο, η μεγάλη πρόκληση

Έτσι, ένα ακόμη κρίσιμο σημείο είναι ο κίνδυνος περαιτέρω ενίσχυσης του παράνομου εμπορίου, το οποίο σήμερα υπολογίζεται στα 17 δισ. ευρώ στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Ορισμένες από τις χώρες που ζητούν αυστηρότερη νομοθεσία έχουν ήδη βρεθεί αντιμέτωπες με υψηλά επίπεδα διακίνησης παράνομων ή λαθραίων  καπνικών προϊόντων. 

Όταν η ζήτηση παραμένει αλλά η νόμιμη αγορά περιορίζεται δραστικά, μέρος των καταναλωτών μπορεί να στραφεί σε ανεξέλεγκτα και παράνομα κανάλια διανομής.

Πώς θα προστατευθεί η δημόσια υγεία

Επομένως το ζητούμενο είναι ποια πολιτική μπορεί να εξασφαλίσει υψηλό επίπεδο προστασίας της δημόσιας υγείας, χωρίς να παραβλέπει την επιστημονική τεκμηρίωση, τις πραγματικές συμπεριφορές των καταναλωτών, την εφαρμοσιμότητα των μέτρων και τις πιθανές ανεπιθύμητες συνέπειες. 

Υπάρχουν διεθνή παραδείγματα στα οποία, μέσω εξειδικευμένων επιστημονικών διαδικασιών, αξιολογούνται και εγκρίνονται ισχυρισμοί διαφοροποιημένου κινδύνου ή διαφοροποιημένης έκθεσης, όπως συμβαίνει στις Ηνωμένες Πολιτείες από τον Οργανισμό Τροφίμων και Φαρμάκων (FDA). Παράλληλα, η εμπειρία της Σουηδίας αναφέρεται συχνά στη διεθνή συζήτηση ως παράδειγμα χώρας στην οποία η ευρεία χρήση εναλλακτικών προϊόντων νικοτίνης συνυπάρχει με το χαμηλότερο ποσοστό καπνίσματος στην Ευρώπη. 

Διαπιστώνεται ότι η δημόσια υγεία δεν αξιολογείται με βάση τον αριθμό ή την αυστηρότητα των περιορισμών, αλλά με βάση τα αποτελέσματά τους στην πράξη. Εάν οι απαγορεύσεις μεταφέρουν σημαντικό μέρος της ζήτησης σε παράνομα και ανεξέλεγκτα προϊόντα, οι καταναλωτές ενδέχεται να εκτεθούν σε μεγαλύτερους κινδύνους, καθώς τα προϊόντα αυτά δεν υπόκεινται σε ελέγχους ποιότητας, εποπτεία ή επίσημο ρυθμιστικό πλαίσιο. 

Μια απόφαση με ευρύτερες προεκτάσεις 

Η αναθεώρηση της ευρωπαϊκής νομοθεσίας για τα προϊόντα καπνού και νικοτίνης αποτελεί μια σημαντική ευκαιρία για ουσιαστική αναβάθμιση της δημόσιας υγείας. Για να αξιοποιηθεί ωστόσο η ευκαιρία αυτή, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή χρειάζεται να κινηθεί πέρα από τη λογική των γενικών και οριζόντιων απαγορεύσεων. 

Το ζητούμενο είναι ένα αυστηρό αλλά λειτουργικό πλαίσιο, το οποίο θα προστατεύει τους νέους, θα αξιολογεί κάθε κατηγορία προϊόντος βάσει επιστημονικών δεδομένων, θα περιορίζει αποτελεσματικά την παράνομη αγορά και θα κατευθύνει την καινοτομία προς καλύτερα ελεγχόμενες και λιγότερο επιβαρυντικές επιλογές.