ΕΛΛΗΝΙΚΟΣ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ

ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ Γ' ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ


1 ΔΗΜΟΤΙΚΑ ΤΡΑΓΟΥΔΙΑ
Δημοτικά Νανουρίσματα, «Να μου το πάρεις, ύπνε μου, Κοιμήσου αστρί»
«Της Πάργας»
«Tου γιοφυριού της Άρτας»
2 ΚΡΗΤΙΚΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ
Γεώργιος Χορτάτσης, «Ερωφίλη»
Βιτσέντσος Κορνάρος, «Ερωτόκριτος»
Μαρίνος Τζάνε Μπουνιαλής, «Κρητικός Πόλεμος»
3 ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΟΣ ΔΙΑΦΩΤΙΣΜΟΣ
Ρήγας Βελεστινλής,«Θούριος»
Αθανάσιος Χριστόπουλος, «Τώρα»
Ανώνυμος, «O Ρωσσαγγλογάλλος»
Αδαμάντιος Κοραής, «O Παπατρέχας»
Λόρδος Μπάυρον, «Το προσκύνημα του Τσάιλντ Χάρολντ»
4 ΑΠOΜΝΗΜOΝΕΥΜΑΤΑ
Γιάννης Μακρυγιάννης, «Απομνημονεύματα»
Ελισάβετ Μουτζάν-Μαρτινέγκου, «Αυτοβιογραφία»
Παναγής Σκουζές, «O βίος μου»
5 Η ΛOΓOΤΕΧΝΙΑ ΣΤΑ ΕΠΤΑΝΗΣΑ
Ανδρέας Κάλβος, «Εις Πάργαν»
Διονύσιος Σολωμός, «Ελεύθεροι Πολιορκημένοι»
Αριστοτέλης Βαλαωρίτης, «O Δήμος και το καριοφίλι του»
Ανδρέας Λασκαράτος, «O κακός μαθητής»
Λορέντζος Μαβίλης, «Λήθη»
6 OΙ ΦΑΝΑΡΙΩΤΕΣ ΚΑΙ OΙ ΡOΜΑΝΤΙΚOΙ ΤΩΝ ΑΘΗΝΩΝ»
Αλέξανδρος Σούτσος, «O επιστάτης των εθνικών οικοδομών επί I. Καποδίστρια»
Σπυρίδων Βασιλειάδης, «Η χαρά»
Σάμιουελ Τ. Κόλεριτζ, «Δουλειά χωρίς ελπίδα»
Γρηγόριος Παλαιολόγος, «O ζωγράφος»
Εμμανουήλ Ροΐδης, «Τα υαλοπωλεία»
7 Η ΝΕΑ ΑΘΗΝΑΪΚΗ ΣΧΟΛΗ (1880-1922)
Γεώργιος Βιζυηνός, «Στο χαρέμι»
Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης, «Τ' αγνάντεμα»
Άντον Τσέχωφ, «O Παχύς και ο Αδύνατος»
Ανδρέας Καρκαβίτσας, «O Ζητιάνος»
Κωστής Παλαμάς, «Ίαμβοι και ανάπαιστοι»
Κωστής Παλαμάς, «Ύμνος στον Παρθενώνα»
Κ.Π. Καβάφης, «Φωνές»
Κ.Π. Καβάφης, «Όσο μπορείς»
Κ.Π. Καβάφης, «Στα 200 π.Χ.»
Γρηγόριος Ξενόπουλος, «O τύπος και η ουσία»
Κωνσταντίνος Θεοτόκης, «Η τέχνη του αγιογράφου»
Πηνελόπη Δέλτα, «Πρώτες ενθυμήσεις»
Άγγελος Σικελιανός, «Γιατί βαθιά μου δόξασα»
Κώστας Βάρναλης, «Oρέστης»
Ναπολέων Λαπαθιώτης, «Νυχτερινό»
8 Η ΝΕΟΤΕΡΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ - Η λογοτεχνία από το 1922 ως το 1945
Κ.Γ. Καρυωτάκης, «Σαν δέσμη από τριαντάφυλλα»
Μαρία Πολυδούρη, «Γιατί μ' αγάπησες»
Γιάννης Σκαρίμπας, «Oυλαλούμ»
Ζυλ Λαφόργκ, «Μοιρολόι φεγγαριού στην επαρχία»
Άγγελος Τερζάκης, «O ματωμένος λυρισμός»
Στράτης Μυριβήλης, «Τα ζα»
Νίκος Καζαντζάκης, «Βίος και Πολιτεία του Αλέξη Ζορμπά»
Γιώργος Σεφέρης, «Με τον τρόπο του Γ.Σ.»
Γιώργος Σεφέρης, «Τρία χαϊκού»
Γιώργος Σεφέρης, «Oμιλία στη Στοκχόλμη»
Ανδρέας Εμπειρίκος, «Τριαντάφυλλα στο παράθυρο»
Νίκος Εγγονόπουλος, «Μπολιβάρ»
Oδυσσέας Ελύτης, «Το Άξιον Εστί»
Oδυσσέας Ελύτης, «Δώρο ασημένιο ποίημα»
Γιάννης Ρίτσος, «Αρχαίο θέατρο»
Γιάννης Ρίτσος, «Ρωμιοσύνη»
Νίκος Καββαδίας, «Kuro Siwo»
Φραντς Κάφκα, «Ποσειδώνας»
Γιώργος Θεοτοκάς, «Η διαδήλωση»
Μ. Καραγάτσης, «Ένας Pώσος συνταγματάρχης στη Λάρισα»
Κοσμάς Πολίτης, «Η γνωριμία με τη Μόνικα»
Μέλπω Αξιώτη, «Η ψυχή του νησιού»
9 H NEOTEPH ΛOΓOTEXNIA, Mεταπολεμική και και σύγχρονη λογοτεχνία
Μίλτος Σαχτούρης, «Τα δώρα»
Μανόλης Αναγνωστάκης, «Στο παιδί μου»
Κική Δημουλά, «Τα πάθη της βροχής»
Τζένη Μαστοράκη, «Oι μεγάλοι»
Δημήτρης Χατζής, «Η τελευταία αρκούδα του Πίνδου»
Αντώνης Σαμαράκης, «Ζητείται ελπίς»
Κώστας Ταχτσής, «Κι έχουμε πόλεμο!»
Ρέα Γαλανάκη, «H μεταμφίεση»


Tου γιοφυριού της Άρτας

Η παραλογή αυτή είναι ένα από τα γνωστότερα και ωραιότερα δημιουργήματα της λαϊκής μούσας και στηρίζεται σε μια μακραίωνη παράδοση, σχετική με τη θεμελίωση μεγάλων έργων. Από τους αρχαίους ακόμα χρόνους υπήρχε η δοξασία ότι, για να στερεωθεί και να προφυλαχθεί από κάθε κίνδυνο ένα κτίσμα, έπρεπε να θυσιαστεί στα θεμέλιά του κάποιο ζωντανό πλάσμα. Το γεφύρι της Άρτας, ένα έργο τόσο δύσκολο και θαυμαστό για την εποχή του, ενέπνευσε το ομώνυμο δημοτικό τραγούδι και πλούτισε την παράδοση με τον δικό του θρύλο. Παραλλαγές του τραγουδιού, που αναφέρονται και σε άλλα γεφύρια ή οικοδομήματα, υπάρχουν όχι μόνο στην Ελλάδα αλλά και σε όλη την περιοχή των Βαλκανίων. Το κείμενο που ακολουθεί είναι η κερκυραϊκή παραλλαγή Του γιοφυριού της Άρτας, από την έκδοση του Νικόλαου Γ. Πολίτη Εκλογαί από τα τραγούδια του ελληνικού λαού (1914).

1 Σαράντα πέντε μάστοροι κι εξήντα μαθητάδες
γιοφύρι-ν-εθεμέλιωναν στης Άρτας το ποτάμι.
Oλημερίς το χτίζανε, το βράδυ εγκρεμιζόταν.
Μοιριολογούν οι μάστοροι και κλαιν οι μαθητάδες:
5 «Αλίμονο στους κόπους μας, κρίμα στις δούλεψές μας,
ολημερίς να χτίζουμε, το βράδυ να γκρεμιέται!»
Πουλάκι εδιάβη κι έκατσε αντίκρυ στο ποτάμι,
δεν εκελάηδε σαν πουλί, μηδέ σα χελιδόνι,
παρά εκελάηδε κι έλεγε, ανθρωπινή λαλίτσα:
10 «Α δε στοιχειώσετε άνθρωπο, γιοφύρι δε στεριώνει·
και μη στοιχειώσετε ορφανό, μη ξένο, μη διαβάτη,
παρά του πρωτομάστορα την όμορφη γυναίκα,
πόρχεται αργά τ' αποταχύ* και πάρωρα* το γιόμα».

Τ' άκουσ' ο πρωτομάστορας και του θανάτου πέφτει.
15 Πιάνει, μηνάει της λυγερής με το πουλί τ' αηδόνι:
Αργά ντυθεί, αργά αλλαχτεί, αργά να πάει το γιόμα,
αργά να πάει και να διαβεί της Άρτας το γιοφύρι.
Και το πουλί παράκουσε κι αλλιώς επήγε κι είπε:

12


   
19
20
«Γοργά ντύσου, γοργά άλλαξε, γοργά να πας το γιόμα,
γοργά να πας και να διαβείς της Άρτας το γιοφύρι».

Να τηνε κι εξανάφανεν* από την άσπρη στράτα.
Την είδ' ο πρωτομάστορας, ραγίζεται η καρδιά του.
Από μακριά τους χαιρετά κι από κοντά τους λέει:
«Γεια σας, χαρά σας, μάστοροι και σεις οι μαθητάδες,
25 μα τι έχει ο πρωτομάστορας κι είναι βαργωμισμένος*;
– Το δαχτυλίδι τόπεσε στην πρώτη την καμάρα,
και ποιος να μπει και ποιος να βγει το δαχτυλίδι νά 'βρει;
– Μάστορα, μην πικραίνεσαι κι εγώ να πά' σ' το φέρω,
εγώ να μπω, κι εγώ να βγω, το δαχτυλίδι νά βρω».
30 Μηδέ καλά κατέβηκε, μηδέ στη μέση επήγε·
«Τράβα, καλέ μ', τον άλυσο, τράβα την αλυσίδα,
τι όλον τον κόσμο ανάγειρα και τίποτες δεν ήβρα».
Ένας πιχάει* με το μυστρί*, κι άλλος με τον ασβέστη,
παίρνει κι ο πρωτομάστορας και ρίχνει μέγα λίθο.
35 «Αλίμονο στη μοίρα μας, κρίμα στο ριζικό* μας!
Τρεις αδερφάδες είμαστε, κι οι τρεις κακογραμμένες,
η μια 'χτισε το Δούναβη, κι η άλλη τον Αφράτη*,
κι εγώ η πλιο στερνότερη* της Άρτας το γιοφύρι.
Ως τρέμει το καρυόφυλλο*, να τρέμει το γιοφύρι,
40 κι ως πέφτουν τα δεντρόφυλλα, να πέφτουν οι διαβάτες.

– Κόρη, το λόγον άλλαξε κι άλλη κατάρα δώσε,
πόχεις μονάκριβο αδερφό, μη λάχει* και περάσει».
Κι αυτή το λόγον άλλαξε κι άλλη κατάρα δίνει.
«Αν τρέμουν τ' άγρια βουνά, να τρέμει το γιοφύρι,
45 κι αν πέφτουν τ' άγρια πουλιά, να πέφτουν οι διαβάτες,
τι έχω αδερφό στην ξενιτιά, μη λάχει και περάσει».

Παράλληλα Κείμενα
Το γεφύρι της Άρτας και ο σχετικός θρύλος [πηγή: Βικιπαίδεια] Το γεφύρι της Άρτας και ο σχετικός θρύλος [πηγή: Βικιπαίδεια]
Παραλογές (παράλληλα κείμενα) [πηγή: Μυριόβιβλος]


Λεξιλόγιο:
*αποταχύ: νωρίς το πρωί *πάρωρα: πριν από την ώρα *εξανάφανεν: φάνηκε να έρχεται *βαργωμισμένος: στεναχωρημένος, δύσθυμος *πιχάει: μυστρίζει τη λάσπη, σοβατίζει *μυστρί (μύστρον, μυστρίον): το τριγωνοειδές εργαλείο των κτιστών *ριζικό: μοίρα, πεπρωμένο *Αφράτης: Ευφράτης *η πλιο στερνότερη: η πιο μικρή *καρυόφυλλο: το φύλλο της καρυδιάς *μη λάχει: μην τύχει

13


ΕΡΓΑΣΙΕΣ

  • Διακρίνετε τις ενότητες του ποιήματος και δώστε έναν τίτλο για την καθεμιά.
  • Πώς δηλώνεται η δυσκολία της θεμελίωσης του γεφυριού και με ποιον τρόπο προβλέπεται να πραγματοποιηθεί το έργο;
  • Ποιος είναι ο ρόλος του πουλιού στην εξέλιξη της αφήγησης;
  • Ποιο επίρρημα χρησιμοποιεί στην παραγγελία του ο πρωτομάστορας και ποιο ο φτερωτός αγγελιαφόρος του μηνύματος; Τι δείχνει η επιλογή του επιρρήματος στην πρώτη περίπτωση και τι στη δεύτερη;
  • Πώς αντιδρά η γυναίκα του πρωτομάστορα στην απρόσμενη δοκιμασία της, και ποια είναι τα συναισθήματά της για το σύζυγό της;
  • Ποια στοιχεία αυτού του τραγουδιού αποδεικνύουν ότι ανήκει στο είδος των παραλογών;


ΔΙΑΘΕΜΑΤΙΚΕΣ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ

  • Αναζητήστε βιβλιογραφικά στοιχεία και βρείτε πληροφορίες για την κατασκευή των πέτρινων γεφυριών στην Ελλάδα. Επισκεφθείτε, αν μπορείτε, μια περιοχή με ένα τέτοιο γεφύρι.
  • Σε συνεργασία με τους καθηγητές της Γεωγραφίας και της Τεχνολογίας, οργανώστε ερευνητικές ομάδες, με σκοπό τη συλλογή στοιχείων για την τοποθεσία, τη λειτουργία και την ευρύτερη σημασία των γεφυριών, τόσο στην παλιά όσο και στη σύγχρονη εποχή της μεγάλης τεχνολογικής ανάπτυξης.

Το γεφύρι της Άρτας (Πηγή: Βικιπαίδεια, φωτ. Giannisalexopoylos)
Το γεφύρι της Άρτας (Πηγή: Βικιπαίδεια, φωτ. Giannisalexopoylos)


 

Του γεφυριού της Άρτας Κατεβάστε το κείμενο σε αρχείο δεσμός

1. Ποια στοιχεία αποδεικνύουν ότι το τραγούδι ανήκει στο είδος των παραλογών;

1) Είναι πολύστιχο αφηγηματικό ποίημα, 2) η αφήγηση περιορίζεται μόνο στα σημαντικότερα επεισόδια, παραλείποντας τα δευτερεύοντα,3) το περιεχόμενο είναι φανταστικό (δηλ. βασίζεται σε ένα θρύλο), στο οποίο κυριαρχεί το παραμυθικό, εξωλογικό στοιχείο, όπως το γεφύρι που εμφανίζεται να έχει βούληση, αφού αυτοκαταστρέφεται, το πουλί μιλά με ανθρώπινη φωνή, το στοίχειωμα, η κατάρα και η αναίρεσή της), 4) έχει δραματικότητα λόγω των διαλόγων 5) έχει θλιβερή κατάληξη.

2. Βρείτε τα αφηγηματικά και δραματικά στοιχεία του τραγουδιού.

Τα αφηγηματικά στοιχεία του τραγουδιού είναι οι στίχοι όπου έχουμε την τριτοπρόσωπη αφήγηση του ανώνυμου ποιητή, δηλ. στ. 1-4, 7-9, 14-18, 21-23, 30, 33-34, 43. Οι υπόλοιποι στίχοι όπου τα λόγια των προσώπων παρουσιάζονται σε ευθύ λόγο ή υπάρχει διάλογος αποτελούν το δραματικό στοιχείο.

3. Ποιες είναι οι ενότητες του ποιήματος και τι τίτλους μπορείτε να δώσετε;

1η (στ. 1-13):Αδυναμία θεμελίωσης του γεφυριού και χρησμός του πουλιού.

2η (στ. 14-20):Ειδοποίηση της γυναίκας του πρωτομάστορα

3η (στ. 21-29):Άφιξη και παραπλάνηση της γυναίκας.

4η (στ. 30-40):Στοίχειωμα και κατάρα της γυναίκας.

5η (στ. 41-46):Αλλαγή της κατάρας σε ευχή.

4. Ποιες είναι οι τεχνικές αφήγησης, οι τεχνικές του δημοτικού τραγουδιού και τα εκφραστικά μέσα;

Στο ποίημα εναλλάσσονται η αφήγηση (με αφηγητή ετεροδιηγητικό και παντογνώστη), ο μονόλογος και ο διάλογος. Οι διαλογικοί στίχοι σε ευθύ λόγο υπερτερούν αριθμητικά, γεγονός που δίνει στο τραγούδι ζωντάνια, αμεσότητα και δραματικότητα. Τα γεγονότα παρουσιάζονται με φυσική χρονική σειρά χωρίς ανάδρομες ή πρόδρομες αφηγήσεις. Στα διαλογικά μέρη χρησιμοποιείται ο ενεστώτας, ενώ στα αφηγηματικά κυρίως ο παρατατικός και ο αόριστος. Κάποιες φορές μάλιστα η εναλλαγή αυτή γίνεται μέσα στον ίδιο στίχο.

Χρησιμοποιούνται πολλά τεχνοτροπικά στοιχεία του δημοτικού τραγουδιού, όπως:

· η αρχή της ισομετρίας (κάθε στίχος περιλαμβάνει ολοκληρωμένο νόημα)

· η επανάληψη ή ολοκλήρωση του νοήματος του α΄ ημιστίχιου στο β΄ ημιστίχιο.

· η επανάληψη στίχων (με τις ίδιες λέξεις ή ελαφρώς παραλλαγμένες (στ. 3, 6, 41, 43)

· στερεότυποι στίχοι ή εκφράσεις (στ. 7-9, 23)

· η προσωποποίηση της φύσης –παμψυχισμός (το πουλί που μιλάει σαν άνθρωπος)

· το τριαδικό σχήμα ή ο νόμος των τριών (στ. 33-34, 37-38)

· το σχήμα του αδυνάτου (στ. 44-46)

· η υπερβολή (στ. 1, 14, 32)

· ο τυπικός-συμβολικός αριθμός 3 και τα πολλαπλάσιά του (σαράντα πέντε, 15χ3, εξήντα,20χ3, τρεις αδερφάδες)

· το μοτίβο του πουλιού

Εκφραστικά μέσα:

· μεταφορές: στ. 14 και του θανάτου πέφτει, 21 από την άσπρη στράτα, 22 ραγίζεται η καρδιά του, 28 μην πικραίνεσαι, 36 κι οι τρεις κακογραμμένες

· παρομοιώσεις: στ. 8 σαν πουλί –σαν χελιδόνι, 39 Ως τρέμει το καρυόφυλλο, 40 ως πέφτουν τα δεντρόφυλλα

· μετωνυμίες: στ.37 η μια ‘χτισε το Δούναβη κι η άλλη τον Αφράτη

· επαναφορές: στ. 16 Αργά… αργά… αργά, 19 Γοργά… γοργά… γοργά, 27 και ποιος… και ποιος... 29 εγώ να μπω… εγώ να βγω… 30 Μηδέ… μηδέ… 31 Τράβα…

· σχήμα άρσης και θέσης (στο σχήμα αυτό λέγεται αρχικά τι δεν είναι κάτι ή τι δεν συμβαίνει και στη συνέχεια λέγεται τι είναι ή συμβαίνει): στ. 8-9 δεν εκελάηδε σαν πουλί μηδέ σαν χελιδόνι (άρση)/ παρά εκελάηδε κι έλεγε, ανθρώπινη λαλίτσα (θέση), 11-12 και μη στοιχειώσετε ορφανό, μη ξένο, μη διαβάτη (άρση)/ παρά του πρωτομάστορα την όμορφη γυναίκα (θέση)

· σχήμα πρωθύστερο (από δύο σχετικές πράξεις ή έννοιες λέγεται πρώτη εκείνη που χρονικά ή λογικά είναι δεύτερη, για να τονιστεί ως σημαντικότερη): στ. 16 αργά ντυθεί, αργά αλλαχτεί, 19 γοργά ντύσου, γοργά άλλαξε (λογικά πρώτα θα αλλάξει κι έπειτα θα ντυθεί)

5. Πού και πώς δηλώνεται η δυσκολία θεμελίωσης του γεφυριού και με ποιον τρόπο προβλέπεται να πραγματοποιηθεί το έργο;

Η δυσκολία δηλώνεται στους στίχους 1-6 όπου βλέπουμε α) το μεγάλο αριθμό τεχνιτών που δουλεύουν εντατικά αλλά χωρίς αποτέλεσμα, β) την αντίθεση του στ. 3 που δηλώνει έντονα το πρόβλημα και γ) το μονόλογο-μοιρολόι των μαστόρων και μαθητάδων, που δείχνει την απελπισία τους. Υπάρχει όμως τρόπος άρσης του αδιέξοδου. Κι αυτός αποκαλύπτεται στους στίχους 10-13 με υπερφυσικό τρόπο. Ένα πουλί που μιλάει προσφέρει τη λύση: ανακοινώνει ότι μόνο η θυσία της γυναίκας του πρωτομάστορα θα στεριώσει το σπουδαίο κτίσμα. Με τον τρόπο αυτό, όμως, δημιουργεί δίλημμα στον πρωτομάστορα που πρέπει να διαλέξει ανάμεσα στο καθήκον και την αγάπη για τη γυναίκα του.

6. Ποιος είναι ο ρόλος του πουλιού στην εξέλιξη της αφήγησης;

Το πουλί διαδραματίζει καταλυτικό ρόλο στην εξέλιξη του μύθου, αποτελεί στοιχείο πλοκής κι έχει διπλό ρόλο: αρχικά λειτουργεί ως μάντης αποκαλύπτοντας το μοναδικό τρόπο με τον οποίο θα μπορέσει να πραγματοποιηθεί η κατασκευή του γεφυριού. Στη συνέχεια έχει το ρόλο του αγγελιοφόρου, καθώς είναι αυτό που μεταφέρει στη γυναίκα του πρωτομάστορα την παραγγελία του άντρα της. Και στις δύο περιπτώσεις ο ρόλος του είναι σημαντικός: την πρώτη φορά δίνει λύση στο αδιέξοδο, μια λύση που από τη μια προκαλεί μια εσωτερική σύγκρουση στον πρωτομάστορα κι από την άλλη ξεκινά η διαδικασία που θα οδηγήσει στη θυσία της γυναίκας του πρωτομάστορα. Τη δεύτερη φορά επισπεύδει τη διαδικασία αυτή, διαστρέφοντας το μήνυμα του πρωτομάστορα.

7. Ποιο επίρρημα χρησιμοποιεί στην παραγγελία του ο πρωτομάστορας και ποιο το πουλί; Τι δείχνει η επιλογή του επιρρήματος στην πρώτη περίπτωση και τι στη δεύτερη;

Ο πρωτομάστορας χρησιμοποιεί το επίρρημα «αργά» και μάλιστα τέσσερις φορές, γεγονός που προβάλλει τη ψυχικό του δράμα. Μέσα στην ψυχή του γίνεται μια δραματική εσωτερική πάλη όπου συγκρούονται το πρέπει και το θέλω και με το συγκεκριμένο επίρρημα προσπαθεί να καθυστερήσει τη θυσία, με την ελπίδα πως θα βρεθεί μια λιγότερη οδυνηρή λύση. Στο σημείο αυτό παρεμβαίνει το πουλί, ως φορέας της παντοδύναμης μοίρας, και αντιστρέφει το νόημα του μηνύματος αντικαθιστώντας το «αργά» με το αντίθετό του «γοργά». Με αυτό τον τρόπο επισπεύδεται η εκτέλεση των επιταγών της μοίρας και το πουλί μετατρέπεται σε όργανό της. Συγχρόνως δηλώνεται και η αδυναμία του πρωτομάστορα να αποτρέψει, ή έστω να καθυστερήσει, το μοιραίο.

8. Ποιο είναι το ήθος του πρωτομάστορα και σε ποια σημεία διαπιστώνουμε την τραγική διάσταση του ρόλου του;

Ο πρωτομάστορας βιώνει ένα τραγικό δίλημμα: πρέπει να επιλέξει ανάμεσα στην αγαπημένη του γυναίκα και την επιτέλεση του καθήκοντός του, δηλ. την ολοκλήρωση του γεφυριού. Νιώθει έντονο ψυχικό πόνο (στ. 14), αποφασίζει όμως να υπακούσει τη μοίρα (στ. 15), αλλά όταν αντικρίζει τη γυναίκα του νιώθει θλίψη και ενοχή (στ.23). Τελικά αποφασίζει να κάνει το καθήκον του και να συμβάλει στην υλοποίηση ενός έργου πολύ σημαντικού για το κοινωνικό σύνολο, γι’ αυτό πρωταγωνιστεί στον εντοιχισμό της γυναίκας του (στ. 34). Η τραγική διάσταση του ρόλου του διαπιστώνεται από: 1) το δίλημμα στο οποίο βρίσκεται μετά το χρησμό του πουλιού που καθιστά τον πρωτομάστορα πρόσωπο τραγικό, καθώς πρέπει να επιλέξει ανάμεσα στην προσωπική του ευτυχία και το γενικό καλό. 2) Το γεγονός ότι η προσπάθειά του να καθυστερήσει τον ερχομό της γυναίκας του, και άρα τη θυσία της, με την ελπίδα ότι μπορεί στο μεταξύ κάτι να αλλάξει, αποβαίνει μάταιη, πράγμα που επιτείνει την τραγικότητά του. Αυτή η τραγική διάσταση εντοπίζεται και σε συγκεκριμένους στίχους: 15-17: προσπαθεί να υλοποιήσει τη βούληση της μοίρας, προσπαθώντας παράλληλα να καθυστερήσει τη θυσία της. 22-25: βλέπει τη γυναίκα του να πλησιάζει ανυποψίαστη στο χώρο των εργασιών, ενώ εκείνος έχει αποφασίσει να τη θυσιάσει. 34: καταπνίγει τα συναισθήματά του και πρωταγωνιστεί στον εντοιχισμό της.

9. Ποιος είναι ο ρόλος της γυναίκας στην παραλογή, τι την κάνει τραγικό πρόσωπο, πώς αντιδρά στη δοκιμασία της;

Η γυναίκα του πρωτομάστορα είναι το αθώο ανυποψίαστο θύμα. Η ιδεώδης μορφή της που συνδυάζει την ομορφιά με το εξαίσιο ήθος, κάνει ακόμα πιο δυσβάστακτη τη θυσία της για τον πρωτομάστορα. Θυσιάζεται προκειμένου να στεριώσει το γεφύρι κι αυτό την καθιστά τραγικό πρόσωπο. Η παραπλάνησή της και η προθυμία της να βρει το δαχτυλίδι του πρωτομάστορα εντείνουν την τραγικότητά της, αφού είναι έρμαιο της μοίρας. Γι’ αυτό, όταν συνειδητοποιεί τι πρόκειται να συμβεί, ξεσπά με παράπονο και πικρία σε θρήνο για τη σκληρή μοίρα της , που ήταν κοινή και για τις άλλες δύο αδελφές της, εξεγείρεται ενάντια σ’ αυτή κι αυτή θεωρεί υπεύθυνη. Αντιδρά ξεσπώντας σε κατάρες για το γεφύρι, οι οποίες ακυρώνουν το σκοπό της θυσίας της, δηλ. να είναι γερό και ασφαλές μετά το στοίχειωμά της. Στο τέλος υπερισχύει η αγάπη για τον αδελφό της, η οποία αποδεικνύεται ισχυρότερη από την πικρία, την αγανάκτηση και την εκδίκηση. Γι’ αυτό αλλάζει την κατάρα, κάνοντάς την ουσιαστικά ευχή, και δείχνει έτσι ότι αποδέχεται κι η ίδια τη θυσία της κι επομένως τη μοίρα της.

10. Πώς χαρακτηρίζετε τη γυναίκα ως σύζυγο;

Στο τραγούδι προβάλλεται έντονα η αγάπη και η αφοσίωση της γυναίκας για τον άντρα της: υπακούει αμέσως στο κάλεσμά του, ανησυχεί βλέποντάς τον στενοχωρημένο και ενδιαφέρεται να μάθει την αιτία της στενοχώριας του, προθυμοποιείται αμέσως να βρει το δαχτυλίδι. Η επανάληψη της προσωπικής αντωνυμίας εγώ εκφράζει την αυταπάρνησή της και την αγάπη της. Η γυναίκα τρέφει βαθιά συναισθήματα αγάπης για το σύζυγό της και δείχνει ενδιαφέρον για τα προβλήματά που αντιμετωπίζει. Η ευθεία ερώτηση του στ. 25 απεικονίζει παραστατικά την ανησυχία που νιώθει, καθώς βλέπει τον άντρα της στενοχωρημένο, επειδή έχασε το δαχτυλίδι. Αυτός είναι και ο λόγος που κατεβαίνει στη βάση της γέφυρας. Ένα δείγμα της αγάπης και της αφοσίωσής της είναι πως ούτε μια στιγμή δε στρέφεται εναντίον του και δεν τον κατηγορεί για τη θυσία της. Αντίθετα εξεγείρεται μόνο απέναντι στη μοίρα, την οποία θεωρεί αποκλειστικά υπεύθυνη για το τραγικό τέλος της. Μ’ αυτή της τη στάση αποσείει το ηθικό βάρος για το θάνατό της από τη συνείδηση του πρωτομάστορα.

11. Ποιες αντιλήψεις απηχεί το τραγούδι για τις κοινωνικές και τις οικογενειακές σχέσεις;

Οι οικογενειακοί δεσμοί προβάλλονται ισχυροί, αν πάρουμε υπόψη μας: τη μεγάλη θλίψη του πρωτομάστορα, όταν πληροφορείται από το πουλί την ανάγκη της θυσίας της γυναίκας του, την προσπάθειά του να καθυστερήσει ή αν ήταν δυνατό να ανατρέψει τη θυσία, την αγάπη της γυναίκας για τον άντρα της αλλά και για τον αδελφό της, που για χάρη του αλλάζει την κατάρα. Το τέχνασμα που χρησιμοποιούν οι μάστορες δεν είναι τυχαίο. Η απώλεια του γαμήλιου δαχτυλιδιού κινεί αμέσως το ενδιαφέρον της γυναίκας: είναι το σύμβολο του γάμου της και κατ’ επέκταση της συζυγικής, προσωπικής της ευτυχίας. Προθυμοποιείται να ψάξει να το βρει για να διώξει τη στενοχώρια του συζύγου της, αλλά και να προστατέψει το γάμο της και την ευτυχία της, καθώς η απώλεια του γαμήλιου δαχτυλιδιού θα μπορούσε να θεωρηθεί κακό σημάδι για το ζευγάρι.

Πολύ ισχυρή όμως ήταν και η κοινωνική εικόνα που έπρεπε να έχει κάποιος, ειδικά αν κατείχε κάποια θέση. Στη συγκεκριμένη περίπτωση ο πρωτομάστορας είναι αυτός που έχει την ευθύνη όλου του έργου, από το προσωπικό μέχρι την αποπεράτωση του γεφυριού. Η τελική παράδοση του έργου του θα έκρινε τις ικανότητές του και θα τον καταξίωνε κοινωνικά ακόμα περισσότερο. Επιπλέον, το γεγονός ότι επρόκειτο για έργο δημόσιας ωφέλειας τον καθιστούσε ιδιαίτερα υπεύθυνο, που σήκωνε στους ώμους του την τύχη ενός μεγάλου συνόλου ανθρώπων. Είναι χαρακτηριστικό πως η γυναίκα του απευθύνεται σ’ αυτόν αποκαλώντας τον Μάστορα, κάτι που δείχνει ότι σέβεται το χώρο εργασίας του αλλά και ότι έχει συναίσθηση του ρόλου και του καθήκοντός του άντρα της.

12. Τι δείχνει η αλλαγή της κατάρας σε ευχή σχετικά με τη σχέση ανάμεσα στα μέλη της παραδοσιακής οικογένειας;

Η μελλοθάνατη γυναίκα αλλάζει την κατάρα της σε ευχή, όταν συνειδητοποιεί πως θύμα της μπορεί να πέσει ο αδελφός της. Η αδελφική αγάπη αποδεικνύεται πιο ισχυρή από την απόγνωση και την οργή για τον άδικο θάνατο της νεαρής γυναίκας. Με τον τρόπο αυτό προβάλλονται οι πανίσχυροι δεσμοί ανάμεσα στα μέλη της παραδοσιακής οικογένειας: η ζωή και η ευτυχία των συγγενών εξ αίματος είναι πρώτη προτεραιότητα. Ιδιαίτερα, μάλιστα, για μια γυναίκα που δεν είχε αποκτήσει δικά της παιδιά, ο αδελφός αποτελούσε επιπλέον τη συνέχεια της οικογένειας.

 


 

Φύλλο εργασίας, της Σμαράγδης Γαλημιτάκη αρχείο2

Δείτε το γεφύρι στους χάρτες της Google, Google Street View.

Παραλογή του τραγουδιού από τη συλλογή Ρωμαίικα τραγούδια (Popularia carmina graeciae recentioris) του Arnoldus Passow:


Σαρανταπέντε μάστορες κι εξήντα λαβουρέντες
πύργον εθεμελιώνανε τσης Άρτας το διοφύρι.
Ολημερίς το χτίζανε, το βράδυ γκρεμιζότουν.
Κλαίν' οι μαστόροι, κλαίνε το, κλαίνε, μυριλογάνε,
κι οι λαβουρέντες χαίρουνται γιατί παίρνουν ντσορνάτα. 5

Μια Κυριακή και μια λαμπρή, μια πίσημον μερούλα
έπεσ' ο πρωτομάστορας λιγόν ύπνο να πάρει
κι είγδ' όνειρο στον ύπνο του, στην υπνοφαντασιά του,
σα δε σκοτώσουν άνθρωπο, πύργος δε θεμελιώνει.
Μήτ' άρχοντα μήτε φτωχό μήτε κανείς στον κόσμο10
παρά του πρωτομάστορες γυναίκα να στεριώσει.

Το λαβουρέντη το ‘κραξε, θέλημα ναν του κάμει·
— Σύρε να πεις κυρούλας σου, τση καραβοκυρά σου
σα να ντυθεί, να στολιστεί, να βάλει τα χρυσά της,
σα βάλει τ' ασημένια της και τα μεταξωτά της·15
γοργά να πας, γοργά να ‘ρθεις, γοργά ναν τση τ' ορίσεις.

Επήγε και την ηύρηκε πόρραφτε κι ετραγούδα.
— Καλώς την την κυρούλα μου, την καραβοκυρά μου.
Μ' έστειλ' ο πρωτομάστορας να βάλεις τα χρυσά σου,
να βάλεις τ' ασημένια σου και τα μεταξωτά σου,20
να ‘ρθεις να γιομιατίσομε...
Εντύθηκ', εστολίστηκε, έβαλε τα χρυσά της,
έβαλε τ' ασημένια της και τα μεταξωτά της·
επήγε και τους ηύρηκε στην τάβλα που καθόνταν,
— Καλώς την την κυρούλα μου, την καραβοκυρά μου.25
Μόπεσ' η αρραβώνα μου, το πρώτο δαχτυλίδι·
Για τούτο σου εμήνυσα να ‘ ρθεις να μου το σώσεις.

Κι αφόντες εκατέβηκε κείνη μες στο διοφύρι
Ένας την σκάει με τον πηλό κι άλλος με τον ασβέστη,
Κι έκειος ο πρωτομάστορας με το σφυρί τση σκάει.30

— Τρεις αδερφάδες είμαστε κι οι τρεις εσκοτωθήκαν,
η μια σκοτώθη σ' εκκλησιά κ' η άλλ' σε μοναστήρι
κι η τρίτη η καλύτερη τσης Άρτας στο διοφύρι.
Ως τρέμουν τα χεράκια μου, να τρέμουν οι κολόνες,
κι ας τρέμει ν' η καρδούλα μου, να τρέμει το διοφύρι.35

Κατέβασε το τραγούδι δεσμός

 

 


1η παραλλαγή από τη Σκιάθο.
Από την εκπομπή «Μουσικό Οδοιπορικό», αφιέρωμα στη Σκιάθο. Τραγουδάει η Μαίρη Μπατλή και την συνοδεύουν Σκιαθήτες στο «Χορό της Καμάρας». Τα γυρίσματα πραγματοποιήθηκαν στη Σκιάθο από τη Δόμνα Σαμίου, το 1976. Προβλήθηκε από την ΕΡΤ, το 1977.

Σαράντα πέντε μάστοροι κι εξήντα μαθητάδες.
καμάρα χτίζαν στο γιαλό, καμάρα δε στεριώνει.
Oλημερίς το χτίζανε, το βράδυ γκρεμιζόταν.
μοιρολογούν οι μάστοροι και κλαίνε οι μαθητάδες.
- Aλίμονο στους κόπους μας και κρίμα στις δουλειές μας,5
ολημερίς να κτίζουμε, το βράδυ να χαλνιέται.
Πουλάκι εκελάϊδησε δεξιά από την καμάρα
δεν κελαϊδούσε σα πουλί ούτε σα χαλιδόνι
μόν' κελαϊδούσε κι έλεγε ανθρώπινη λαλίτσα.
- Aν δε στεριώσετ' άνθρωπο γεφύρι δε στεριώνει10
μηδέ φτωχό, μήδ' ορφανό, ούτε ξένο διαβάτη
μόνον του πρωτομάστορα την έμορφη γυναίκα.
T' ακούει ο πρωτομάστορας και του θανάτου πέφτει,
πιάνει μηνά της λυγερής με το πουλί τ' αηδόνι.
- Aργά ντυθείς, αργά ντυθείς, αργά να ρθεις το γιόμα,15
αργά να ρθεις και να διαβείς στης Aρτας το γεφύρι.
Kαι το πουλί παράκουσε κι αλλιώς πήγε και είπε.
- Γοργά ντυθείς, γοργά ντυθείς, γοργά να ρθεις το γιόμα.
- Eάν με θέλει γιά καλό να στολιστώ να έρθω.
- Oύτε καλό, ούτε κακό, έλα έτσι που είσαι.20
Nάτηνε και ξαγνάντισε από την άσπρη στράτα.

Ακούστε το τραγούδι

 

 


2η παραλλαγή από τη Σκιάθο.
Το τραγούδι κατέγραψε η Δόμνα Σαμίου στη Σκιάθο, το 1975.

Κάτω στην ά- κάτω στην ά- κάτω στην άκρη του γιαλού
στην τέλειωση του κόσμου, στην τέλειωση του κόσμου,
εκεί γεφύ- ν-εκεί γεφύ- εκεί γεφύρι κτίζανε,
γεφύρι δε στεριώνει, γεφύρι δε στεριώνει.

Από βραδίς το κτίζανε και το πρωί χαλούσε.5
Ακούν φωνή, ν-ακούν στριγγλιά μέσα το μεσονύχτι
– Α δεν κτίσετε άνθρωπο, γεφύρι δε στεριώνει.
Ούτ’ ορφανό, ούτε φτωχό, ούτ’ απ’ τα ξένα ξένο,
μόνον του πρωτομάστορη την έμορφη γυναίκα.
Μηνύματα παν κι έρχονται στου μάστορη την πόρτα.10
– Έλα μαστόρισσα εκεί κι ο μάστορης σε θέλει.
– Τι να με κάν’ ο μάστορης τώρα το μεσημέρι;
Αν είναι θλίψη να θλιφτώ κι αν είν’ χαρά ν’ αλλάξω.
Ήμπε και ηστολίζουνταν τρεις μέρες και τρεις νύχτες,
βάζει τον ήλιο πρόσωπο και το φεγγάρι αστήθι15
και του κοράκου το φτερό βάζει καμαροφρύδι.
Τον ίσκιο ν-ίσκιο πήγαινε μην τη μαυρίσ’ ο ήλιος.
Καθώς την είδ’ ο μάστορης τα δάκρυα τονε πήραν.
– Τι έχεις μάστορη και κλαις και βαριανεστενάζεις;
– Το δαχτυλίδι μου ’πεσε μέσα εις το γεφύρι.20
– Έννοια σου μάστορη μην κλαις κι εγώ θα σου το βγάλω
Ήμπε κι ενεσκουμπώνονταν μέσα εις το γεφύρι.
Τρέχουν ’πουργοί [1] με τον πηλό, χτιστάδες με τη λάσπη,
τρέχει κι ο πρωτομάστορης με λίγο ασβεστάκι.
– Σταθείτε βρε κακοί ’πουργοί και σεις κακοί μαστόροι25
τρία λογάκια να σας πω κι ύστερα κτίσετέ με.
Έχω το σπίτι μ’ ανοιχτό και το μικρό στην κούνια.
Κούνια μου κούνα το παιδί, κούνια μου μέρωνέ το,
κι αν σου γυρέψει και βυζί, σήκω και βύζασέ το.
Τρεις αδελφάδες ήμαστε και οι τρεις μια μοίρα είχαν,30
η μια ’χτισε το Δούναβη και η άλλη το Καστράκι
κι εγώ η βαριορίζικη της Άρτας το γεφύρι.

1: ’πουργοί: υπουργοί, βοηθοί

Πηγή: Δόμνα Σαμίου με ηχητικό δείγμα δεσμός

 

 


3η παραλλαγή από την Ανατολική Θράκη.

Σαράντα πέντε μάστοροι κι εξήντα μαθητάδες
τρεις χρόνους εδουλεύανε στης Άρτας το γιοφύρι,

ολημερίς το χτίζανε το βράδυ γκρεμιζόταν
Μοιρολογούν οι μάστοροι και κλαιν οι μαθητάδες

Αλίμονο στους κόπους μας, κρίμα στη δούλεψή μας5
ολημερίς να χτίζουμε, το βράδυ να γκρεμιέται

– Μαστόροι μην κοπιάζετε και μην χασομεράτε
αν δε στοιχειώσετε άνθρωπο, γεφύρι δε στεριώνει...

Πολίτικη λύρα παίζει ο Σωκράτης Σινόπουλος. Ερμηνεύει ο Χρόνης Αηδονίδης δεσμός

 

 

 

  • Ακούστε το τραγούδι από τη χορωδία της Δόμνας Σαμίου - Γιώργου Μπαγιώκη

  • Απόσπασμα από εκπομπή της ΕΡΤ, μονταρισμένο για τη διδασκαλία της παραλογής στη Γ΄ Γυμνασίου. (Κανάλι antkountouris youtube)

  • Παραλλαγή από τον Δρυμό Ελασσόνας, Παραγωγή: Αρχείο Γεφυριών Ηπειρώτικων (ΑΓΗ), Ηχογράφηση-Μαγνητοσκόπηση: Σπύρος Μαντάς (2011)

  • Ο Μαστρο-Κλέμεν, Παράλληλο ουγγρικό τραγούδι καταγραμμένο στο χωριό VISA (MEZŐSÉG) της Ρουμανίας (περιοχή: Τρανσυλβανία). Τραγουδάει η Marta Sebestyen, Παραγωγή: Αρχείο Γεφυριών Ηπειρώτικων (ΑΓΗ), Ηχογράφηση-Μαγνητοσκόπηση: Σπύρος Μαντάς (2011)

 


Ήρωες

 

Τόπος

 

Χρόνος

 

Γλώσσα

 

Στίχος-Μέτρο

 

Ενότητες

 

Το σχόλιό σας...