καὶ ἐν μεγάλῃ μεταβολῇ ὄν

Η μεταβολή από τις μεγάλες ελπίδες στην απελπισία, όπως ανέφερε και στο 7.75.6 ο ιστορικός.

Ὁρῶν δὲ ὁ Νικίας...ὠφελεῖν τι

Μολονότι ο Νικίας διέπραξε πολλά σφάλματα, εντούτοις είναι αξιοθαύμαστη η αποφασιστικότητα που δείχνει στην παρούσα οικτρή κατάσταση. Ενδιαφέρον παρουσιάζουν τα όσα αναφέρει για τον γέροντα και άρρωστο πλέον στρατηγό ο Πλούταρχος (Νικ. 26.4): πολλῶν δὲ δεινῶν ἐν τῷ στρατοπέδῳ φαινομένων, οὐδὲν ἦν οἰκτρότερον αὐτοῦ Νικίου θέαμα, κεκακωμένου μὲν ὑπὸ τῆς ἀσθενείας, συνεσταλμένου δὲ παρ' ἀξίαν εἰς τὸ σῶμα πολλῶν διὰ τὴν νόσον δεόμενον, πράττοντος δὲ μετ' ἀρρωστίας καὶ καρτεροῦντος ἅ πολλοὶ τῶν ἐρρωμένων μόλις ὑπέμενον, καταφανοῦς δὲ πᾶσιν ὄντος οὐ δι' ἑαυτὸν οὐδὲ τῷ φιλοψυχεῖν τοῖς πόνοις ἐμμένοντος, ἀλλὰ δι' ἐκείνους τὴν ἐλπίδα μὴ προϊεμένου. (Κι ενώ πολλές συμφορές φαίνονταν στο στρατόπεδο, κανένα θέαμα δεν ήταν πιο αξιολύπητο από τον ίδιο τον Νικία, εξαντλημένο από την αρρώστια και περιορισμένο, παρά την αξία του, στα απολύτως απαραίτητα και σε πολύ λίγα εφόδια για το σώμα του, αν και είχε ανάγκη από πολλά εξαιτίας της ασθένειας· και ενώ ήταν άρρωστος έδειχνε τέτοια καρτερικότητα σε πράγματα που πολλοί από τους υγιείς με δυσκολία υπέμεναν, κι ήταν ολοφάνερο σε όλους ότι έκανε υπομονή όχι για τον εαυτό του ή από αγάπη για τη ζωή του, αλλά γιατί δεν εγκατέλειπε την ελπίδα για χάρη εκείνων) (μετάφραση από τη μεταφραστική ομάδα εκδ. Κάκτου).

1. «Την κρίσιμη αυτή στιγμή ο Νικίας σκέφτεται μόνο τον εαυτό του και την καλή του τύχη, πράγμα πιθανό και ανθρώπινο, αλλά όχι στοιχείο ικανού ηγέτη και παραπονείται ότι αντιμετωπίζει τον ίδιο κίνδυνο με τον τελευταίο στρατιώτη». (Ε.Μ. Σούλης, Ρητορικοί Λόγοι στους Αρχαίους Έλληνες ιστορικούς. Π.Ε.Φ. Σεμινάριο 4, σ. 49).

ἐλπίδα χρὴ ἔχειν

«Η δημηγορία του Νικία στο Κεφ. 7.77 βασίζεται απόλυτα στην ελπίδα, στην οποία καταφεύγει κανείς, όταν ο λογισμός δεν του επιτρέπει πια να περιμένει τίποτα, και στην ευτυχία, δηλαδή στην τύχη, την οποία ο Νικίας αναθέτει πια στους θεούς. Η αφήγηση όμως διαψεύδει τη δημηγορία αντί να την επιβεβαιώσει» (J. de Romilly, Ιστορία και Λόγος στον Θουκυδίδη, σ. 156, σημ. 55).

οὔτ' εὐτυχίᾳ δοκῶν που ὕστερός του εἶναι κατά τε τὸν ἴδιον βίον καὶ ἐς τὰ ἄλλα

Ο Νικίας διέπρεπε και κατά τον πλούτο και ως προς τη λαμπρότητα της καταγωγής του.

κἀγώ τοι... τοῖς φαυλοτάτοις αἰωροῦμαι

Το επίθετο δε χρησιμοποιείται εδώ με την ηθική του σημασία αλλά με την πολιτική: τοῖς εὐτελεστάτοις. Εκφράζεται έτσι μια αριστοκρατική αντίληψη απολύτως σύμφωνη με τον χαρακτήρα και με τη γενικότερη ιδεολογία του Νικία.

καίτοι πολλὰ... ἀνεπίφθονα

Κανείς δε θα μπορούσε να κατηγορήσει τον Νικία ούτε ως προς τη θεοσέβειά του ούτε ως προς τις σχέσεις του με τους ανθρώπους.

ἀνθ' ὧν

Δηλαδή της ευσέβειας προς τους θεούς και της δικαιοσύνης προς τους ανθρώπους. Ο Νικίας δεν ήταν φύσει τέτοιος χαρακτήρας, αλλά τα λέει αυτά για να εμψυχώσει τον στρατό. Αξιοσημείωτη είναι η μαρτυρία του Πλούταρχου για τον Αθηναίο στρατηγό (Νικ. 2): τῇ φύσει γὰρ ὤν ἀθαρσὴς καὶ δύσελπις, ἐν μὲν τοῖς πολεμικοῖς ἀπέκρυπτεν εὐτυχίᾳ τὴν δειλίαν («Από τη φύση του ήταν άτολμος και απαισιόδοξος, όμως στον πόλεμο η καλή του τύχη έκρυβε τη δειλία του». (Μετάφραση από τη μεταφραστική ομάδα εκδ. Κάκτου).

ὅμως

Παρά τη δυσχερέστατη τωρινή μας κατάσταση

οὐ κατ' ἀξίαν δὴ

Η χρήση του δὴ υποδηλώνει ότι η συμφορά οδήγησε τους Αθηναίους σε αμφισβήτηση της αξίας τους, γεγονός που τονίζεται και στην §1.Ο Νικίας όμως δε φαίνεται να αμφιβάλλει καθόλου για την αξία του στρατού του. Οι αποτυχίες δεν εγείρουν σε καμιά περίπτωση θέμα αξίας του αθηναϊκού στρατεύματος, ούτε τον ανησυχούν υπέρμετρα. Τα λόγια του φανερώνουν την πεποίθησή του ότι ο στρατός του, ακόμα και τώρα, είναι ικανός να νικήσει.

ἱκανὰ γὰρ τοῖς τε πολεμίοις ηὐτύχηται, καὶ... τετιμωρήμεθα

Ο Νικίας εκφράζει εδώ δύο ιδέες ταυτόχρονα: η μία είναι ότι ο αθηναϊκός στρατός τιμωρήθηκε επαρκώς, αν, εκστρατεύοντας στη Σικελία, κίνησε τον φθόνο των θεών. Η δεύτερη ιδέα του είναι ότι η απόλυτη επιτυχία προκαλεί πάντοτε τον θεϊκό φθόνο, γεγονός που σημαίνει ότι τώρα η οργή των θεών θα κατευθυνθεί κατά των Συρακουσίων. Ο Νικίας θεωρεί αρκετή τη μέχρι τώρα τιμωρία. Αλλά σε λίγες ημέρες τραγικότερο τέλος περιμένει τους Αθηναίους.

εἰ τῳ θεῶν ἐπίφθονοι ἐστρατεύσαμεν

Οι αρχαίοι πίστευαν ότι το θείο είναι φθονερό (βλ. παράθεμα 2, σελ. 395).

2. Πβ. Ομ. Οδ. ε 118: «Σχέτλιοί ἐστε, θεοί, ζηλήμονες ἔξοχον ἄλλων» «Θεοί, είστε φοβεροί, και φθονεροί περισσότερο απ' τους άλλους» (Μετάφραση Γ.Δ. Ζευγώλη)

Ηρόδ. 1. 32. 1 (Σόλων προς Κροίσο): «Ὦ Κροῖσε, ἐπιστάμενόν με τὸ θεῖον πᾶν ἐὸν φθονερόν τε καὶ ταραχῶδες ἐπειρωτᾷς ἀνθρωπηίων πρηγμάτων πέρι».

«Ρωτάς για τα ανθρώπινα πράγματα εμένα, άνθρωπο που ξέρει ότι οι θεοί είναι ζηλότυποι και αρέσκονται να διαταράσσουν τα πάντα».

Ηρόδ. 7. 10 ε (Αρτάβανος προς Ξέρξη):

«Ὁρᾷς δὲ ὡς ἐς οἰκήματα τὰ μέγιστα αἰεὶ καὶ δένδρεα τὰ τοιαῦτα ἀποσκήπτει τὰ βέλεα. Φιλέει γὰρ ὁ θεὸς τὰ ὑπερέχοντα πάντα κολούειν. Οὕτω δὲ καὶ στρατὸς πολλὸς ὑπὸ ὀλίγου διαφθείρεται κατὰ τοιόνδε· ἐπεάν σφι ὁ θεὸς φθονήσας φόβον ἐμβάλῃ ἤ βροντήν, δι' ὧν ἐφθάρησαν ἀναξίως ἑωυτῶν. Οὐ γὰρ ἔα φρονέειν μέγα ὁ θεὸς ἄλλον ἤ ἑωυτόν».

«Βλέπεις πώς εκτινάσσει ο θεός τα βέλη του εναντίον των υψηλότατων οικοδομημάτων και δέντρων. Διότι ο θεός αγαπά να ταπεινώνει όλα τα υπερέχοντα. Έτσι και στράτευμα πολυάριθμο για τον ίδιο λόγο καταστρέφεται από ολιγάριθμο, όταν ο θεός από φθόνο εμπνεύσει σε αυτό φόβο ή κατάπληξη, εξαιτίας των οποίων χάνεται κατά τρόπο ανάξιό του. Διότι ο θεός δεν επιτρέπει να μεγαλοφρονεί άλλος παρά αυτός μόνος».

ἀνθρώπεια δράσαντες ἀνεκτὰ ἔπαθον

Η παραδοσιακή αντίθεση δρᾶσαι/παθεῖν υποδηλώνει έγκλημα και τιμωρία. Έτσι το επίθετο ἀνθρώπεια σημαίνει: πράξεις που μπορεί να περιμένει κανείς από τη φύση του ανθρώπου, που είναι επιρρεπής στα σφάλματα. Με τη φράση αυτή ο Νικίας ομολογεί ότι η εκστρατεία των Αθηναίων στη Σικελία ήταν πράξη άδικη.

τά τε ἀπὸ τοῦ θεοῦ

Ὀταν ο αρχαίος Έλληνας έκανε λόγο για θεό χωρίς να προσδιορίζει συγκεκριμένη θεότητα, εννοούσε τον Δία ή οποιονδήποτε σχετιζόμενο με το πρόβλημά του θεό.

οἴκτου γὰρ ἀπ' αὐτῶν ἀξιώτεροι ἐσμὲν ἤ φθόνου

Γενικά οι θεοί των αρχαίων Ελλήνων δεν αισθάνονται έλεος. Πάντως οι άνθρωποι που βρίσκονται σε δεινή θέση εύλογα στρέφονται προς τους θεούς και εκλιπαρούν την ευσπλαχνία τους.

οἷοι ὁπλῖται

Στη Σικελία είχε σταλεί το άνθος των Αθηναίων οπλιτών.

δέξαιτο

Ως στρατιωτικός όρος το δέχεσθαι (δέχομαι, αντιμετωπίζω τον εχθρό) είναι αντίθετο του φεύγειν (τρέπομαι σε φυγή, διαφεύγω, προσπαθώ να σωθώ με τη φυγή, δειλιάζω).

σπουδὴ δὲ... τῆς ὁδοῦ

Τα λόγια αυτά του Νικία αποτελούν υπόσχεση και όχι διαταγή προς το στράτευμα.

οὗτοι γὰρ ἡμῖν διὰ τὸ Συρακοσίων δέος ἔτι βέβαιοι εἰσὶν

Οι Σικελοί φοβούνταν τους Συρακουσίους, διότι είχαν αποστατήσει απ' αυτούς. Οι Αθηναίοι είχαν και Σικελιώτες συμμάχους, αλλά αυτοί δεν ήταν πλέον βέβαιοι.

ἀνδράσιν ἀγαθοῖς γίγνεσθαι·

«ἀνὴρ ἀγαθὸς» σημαίνει γενναίος στρατιώτης. Πρόκειται για τυπική έκφραση της αρχαίας ελληνικής. Ο Νικίας προτρέπει τους άνδρες του να αποδειχθούν καλοί πολεμιστές.

οἵ τε ἄλλοι

Χωρίζει τους στρατιώτες σε δύο κατηγορίες, στους συμμάχους και στους Αθηναίους.

ὧν ἐπιθυμεῖτέ που ἐπιδεῖν

Δηλ. τα σπίτια σας.

καίπερ πεπτωκυῖαν

Η πτώση της πόλης αποδίδεται στις δυστυχίες που επέφερε η εκστρατεία στη Σικελία. Πολύ εύστοχη είναι η αντίθεση που δημιουργεί η χρήση των δύο μετοχών: πεπτωκυῖαν ἐπανορθώσοντες.

ἄνδρες γὰρ πόλις

Αυτή η άποψη δε διατυπώθηκε πρώτη φορά από τον Θουκυδίδη, αλλά χρονολογείται τουλάχιστον από την εποχή του λυρικού ποιητή Αλκαίου (βλ. παράθεμα 3, σελ. 395).

3. (Ιερεύς) «Ὡς εἴπερ ἄρξεις τῆσδε γῆς, ὥσπερ κρατεῖς, / ξὺν ἀνδράσιν κάλλιον ἤ κενῆς κρατεῖν / ὡς οὐδέν ἐστιν οὔτε πύργος οὔτε ναῦς / ἔρημος ἀνδρῶν μὴ ξυνοικούντων ἔσω». (Οιδίπους τύραννος, 54-57)

«Αν εδώ ακόμα βασιλέψεις, κάλλιο να κυβερνάς λαό, παρά άδεια χώρα· γιατί ούτε κάστρο, ούτε καράβι αξίζει, αν είναι έρμο, χωρίς ανθρώπους μέσα». (Φ. Πολίτης, Εστία, 1936).

(Αίμων) Πόλις γὰρ οὐκ ἐσθ' ἥτις ἀνδρός ἐσθ' ἑνός.

(Κρέων) Οὐ τοῦ κρατοῦντος ἡ πόλις νομίζεται;

(Αίμων) Καλῶς ἐρήμης γ' ἄν συ γῆς ἄρχοις μόνος.

(Αντιγόνη, 737-739)

— Πόλη καμιά δεν είναι ενός ανθρώπου

— Στον άρχοντά της δεν ανήκει η πόλη;

— Όμορφα θα βασίλευες μόνος στην ερημιά.

(Κ.Χ. Μύρης, Εταιρεία Σπουδών, 1980)

 

Αφού συμβουλευτείτε τα παράλληλα κείμενα του Ηροδότου στο πλαίσιο (παράθεμα 2), να σχολιάσετε την ομοιότητα στην προβληματική των δύο ιστορικών (Ηροδότου-Θουκυδίδη) σχετικά με την πίστη των αρχαίων Ελλήνων για τη φθονερή φύση του θείου. Υπάρχουν τέτοιες δοξασίες σήμερα στον λαό μας; Αν ναι, πού τις αποδίδετε;

Να σχολιάσετε την ακόλουθη άποψη. Προσπαθήστε να τεκμηριώσετε τη σύμφωνη ή αντίθετη δική σας γνώμη

«Ο λόγος του Νικία και με ιστορικά κριτήρια και με ποιητικά είναι ταιριαστός στην περίσταση και στο πρόσωπο. Ως ιστορικό στοιχείο βοηθάει στην καλύτερη κατανόηση της ψυχολογίας και των σκέψεων που είχαν οι Αθηναίοι μετά την αποφασιστική ήττα στο μεγάλο Λιμάνι. Αλλά και η περιγραφή των γεγονότων από τον Θουκυδίδη βοηθάει στην κατανόηση του λόγου. Έτσι λόγοι και έργα συμπλέκονται σε άρρηκτο σύνολο... ο Νικίας με την αβουλία του, την ιδιοτέλεια και την προσήλωσή του στη συμβατική ηθική, εξαιτίας της πλήρους αντιστροφής των σχεδίων και της τύχης του, αποκτάει την τραγικότητα που μπορεί να συναντήσει κανείς στη μοίρα των συμβατικών ανθρώπων, οι οποίοι έχουν την ψευδαίσθηση ότι μπορούν να περάσουν στην ιστορία ως ωφέλιμοι για την πατρίδα τους, χωρίς να δεχτούν να αντιμετωπίσουν προσωπικά πραγματικό κίνδυνο, όταν χρειαστεί» (Ε.Μ. Σούλης, ό.π., σσ. 50-51).

Γιατί ο Νικίας παραλληλίζει τον στρατό του με πολιτεία (77.4); Θεωρείτε τον παραλληλισμό εναρμονισμένο και κατάλληλο προς τις περιστάσεις υπό τις οποίες γίνεται; Να δικαιολογήσετε την απάντησή σας.

 

Το κείμενο στην Perseus Digital Library. Κάνοντας κλικ στη λέξη θα έχετε ερμηνευτικά, γραμματικά και στατιστικά σχόλια.

[76.1] ὁρῶν δὲ ὁ Νικίας τὸ στράτευμα ἀθυμοῦν καὶ ἐν μεγάλῃ μεταβολῇ ὄν, ἐπιπαριὼν ὡς ἐκ τῶν ὑπαρχόντων ἐθάρσυνέ τε καὶ παρεμυθεῖτο, βοῇ τε χρώμενος ἔτι μᾶλλον ἑκάστοις καθ᾽ οὓς γίγνοιτο ὑπὸ προθυμίας καὶ βουλόμενος ὡς ἐπὶ πλεῖστον γεγωνίσκων ὠφελεῖν τι. [77.1] «καὶ ἐκ τῶν παρόντων, ὦ Ἀθηναῖοι καὶ ξύμμαχοι, ἐλπίδα χρὴ ἔχειν (ἤδη τινὲς καὶ ἐκ δεινοτέρων ἢ τοιῶνδε ἐσώθησαν) μηδὲ καταμέμφεσθαι ὑμᾶς ἄγαν αὐτοὺς μήτε ταῖς ξυμφοραῖς μήτε ταῖς παρὰ τὴν ἀξίαν νῦν κακοπαθίαις.  [77.2] κἀγώ τοι οὐδενὸς ὑμῶν οὔτε ῥώμῃ προφέρων (ἀλλ᾽ ὁρᾶτε δὴ ὡς διάκειμαι ὑπὸ τῆς νόσου) οὔτ᾽ εὐτυχίᾳ δοκῶν που ὕστερός του εἶναι κατά τε τὸν ἴδιον βίον καὶ ἐς τὰ ἄλλα, νῦν ἐν τῷ αὐτῷ κινδύνῳ τοῖς φαυλοτάτοις αἰωροῦμαι· καίτοι πολλὰ μὲν ἐς θεοὺς νόμιμα δεδιῄτημαι, πολλὰ δὲ ἐς ἀνθρώπους δίκαια καὶ ἀνεπίφθονα. [77.3] ἀνθ᾽ ὧν ἡ μὲν ἐλπὶς ὅμως θρασεῖα τοῦ μέλλοντος, αἱ δὲ ξυμφοραὶ οὐ κατ᾽ ἀξίαν δὴ φοβοῦσιν. τάχα δὲ ἂν καὶ λωφήσειαν· ἱκανὰ γὰρ τοῖς τε πολεμίοις ηὐτύχηται, καὶ εἴ τῳ θεῶν ἐπίφθονοι ἐστρατεύσαμεν, ἀποχρώντως ἤδη τετιμωρήμεθα. [77.4] ἦλθον γάρ που καὶ ἄλλοι τινὲς ἤδη ἐφ᾽ ἑτέρους, καὶ ἀνθρώπεια δράσαντες ἀνεκτὰ ἔπαθον. καὶ ἡμᾶς εἰκὸς νῦν τά τε ἀπὸ τοῦ θεοῦ ἐλπίζειν ἠπιώτερα ἕξειν (οἴκτου γὰρ ἀπ᾽ αὐτῶν ἀξιώτεροι ἤδη ἐσμὲν ἢ φθόνου) καὶ ὁρῶντες ὑμᾶς αὐτοὺς οἷοι ὁπλῖται ἅμα καὶ ὅσοι ξυντεταγμένοι χωρεῖτε μὴ καταπέπληχθε ἄγαν, λογίζεσθε δὲ ὅτι αὐτοί τε πόλις εὐθύς ἐστε ὅποι ἂν καθέζησθε καὶ ἄλλη οὐδεμία ὑμᾶς τῶν ἐν Σικελίᾳ οὔτ᾽ ἂν ἐπιόντας δέξαιτο ῥᾳδίως οὔτ᾽ ἂν ἱδρυθέντας που ἐξαναστήσειεν. [77.5] τὴν δὲ πορείαν ὥστ᾽ ἀσφαλῆ καὶ εὔτακτον εἶναι αὐτοὶ φυλάξατε, μὴ ἄλλο τι ἡγησάμενος ἕκαστος ἢ ἐν ᾧ ἂν ἀναγκασθῇ χωρίῳ μάχεσθαι, τοῦτο καὶ πατρίδα καὶ τεῖχος κρατήσας ἕξειν. [77.6]  σπουδὴ δὲ ὁμοίως καὶ νύκτα καὶ ἡμέραν ἔσται τῆς ὁδοῦ· τὰ γὰρ ἐπιτήδεια βραχέα ἔχομεν, καὶ ἢν ἀντιλαβώμεθά του φιλίου χωρίου τῶν Σικελῶν (οὗτοι γὰρ ἡμῖν διὰ τὸ Συρακοσίων δέος ἔτι βέβαιοι εἰσίν) ἤδη νομίζετε ἐν τῷ ἐχυρῷ εἶναι. προπέπεμπται δ᾽ ὡς αὐτούς, καὶ ἀπαντᾶν εἰρημένον καὶ σιτία ἄλλα κομίζειν. [77.7]  «τό τε ξύμπαν γνῶτε, ὦ ἄνδρες στρατιῶται, ἀναγκαῖόν τε ὂν ὑμῖν ἀνδράσιν ἀγαθοῖς γίγνεσθαι ὡς μὴ ὄντος χωρίου ἐγγὺς ὅποι ἂν μαλακισθέντες σωθείητε καί, ἢν νῦν διαφύγητε τοὺς πολεμίους, οἵ τε ἄλλοι τευξόμενοι ὧν ἐπιθυμεῖτέ που ἐπιδεῖν καὶ οἱ Ἀθηναῖοι τὴν μεγάλην δύναμιν τῆς πόλεως καίπερ πεπτωκυῖαν ἐπανορθώσοντες· ἄνδρες γὰρ πόλις, καὶ οὐ τείχη οὐδὲ νῆες ἀνδρῶν κεναί.»