§4 τῆς ἐν Ἑλλησπόντῳ συμφορᾶς

η καταστροφή των Αθηναίων κατά τη ναυμαχία στους Αιγός ποταμούς τον Απρίλιο του 405 π.Χ.

Ξενοφώντος «Ελληνικά» 2.1.16-2.1.32: Η καταστροφή του αθηναϊκού στόλου στους Αιγός ποταμούς [Αρχαίοι Έλληνες Ιστοριογράφοι Α Λυκείου]

ὡς Σάτυρον τὸν ἐν τῷ Πόντῳ

Ο Σάτυρος ήταν βασιλιάς του Πόντου ή Κιμμερίου Βοσπόρου (Κριμαία) με πρωτεύουσα το Παντικάπαιο, αποικία των Μιλησίων.

σ.σχ.: Ο Σάτυρος Α' (431-389 π.Χ.), γιος του Σπαρτάκου και βασιλιάς του Πόντου ή Κιμμερίου Βοσπόρου, ήταν φίλος των Αθηναίων, διότι τον βοήθησαν να προσαρτήσει στην επικράτειά του την πόλη Νυμφαίο. Διατηρούσε αυτός και ο γιος του Λεύκωνας άριστες εμπορικές σχέσεις με τους Αθηναίους παρέχοντας σ' αυτούς διάφορα προνόμια, όπως προτεραιότητα στην αγορά του πολύτιμου γι' αυτούς σίτου και μείωση ή και απαλλαγή από τους τελωνειακούς δασμούς.

διαιτησομένους

Ο πατέρας του Μαντιθέου ήταν φίλος του φιλέλληνα Σατύρου και του έστειλε τους δύο γιους του, οι οποίοι παρέμειναν εκεί αρκετό χρόνο ασχολούμενοι με το εμπόριο σίτου.

τῶν τειχῶν καθαιρουμένων

η καθαίρεση των μακρών τειχών που συνέδεαν την Αθήνα με τον Πειραιά έγινε με διαταγή του Λυσάνδρου το 404 π.Χ.

Ξενοφώντος «Ελληνικά» 2.2.16-2.2.23: Η καθαίρεση των μακρών τειχών [Αρχαίοι Έλληνες Ιστοριογράφοι Α Λυκείου]

σ.σχ. η καθαίρεση των τειχών, πολύχρονη επιδίωξη των Λακεδαιμονίων, αποτελούσε έναν από τους όρους της ειρήνης, τους οποίους ο Αθηναίος ολιγαρχικός Θηραμένης, που έκανε τις διαπραγματεύσεις με τους Λακεδαιμονίους, υποστήριξε ότι οι Αθηναίοι έπρεπε να δεχθούν και να γκρεμίσουν τα μακρά τείχη. Οι περισσότεροι δέχθηκαν την πρότασή του και συνήψαν ειρήνη την άνοιξη του 404 π.Χ. Μετά από αυτά ο Λύσανδρος κατέπλευσε στον Πειραιά, επανήλθαν οι εξόριστοι και «τα τείχη κατέσκαπτον ὑπ' αυλητρίδων πολλῇ προθυμία, νομίζοντες ἐκείνην τὴν ἡμέραν τῇ Ἐλλάδι ἄρχειν τῆς ἐλευθερίας» (Ξεν. Ελλ.. 2. 2. 22-23).

μεθισταμένης τῆς πολιτείας

η μεταβολή του δημοκρατικού πολιτεύματος σε ολιγαρχικό με την εγκαθίδρυση των Τριάκοντα έγινε τον Αύγουστο ή Σεπτέμβριο του 404 π.Χ.

Δύο ολιγαρχικές εκτροπές του δημοκρατικού πολιτεύματος [πηγή: Ίδρυμα Μείζονος Ελληνισμού]

σ.σχ.: τον Αύγουστο ή Σεπτέμβριο του 404 π.Χ. επί άρχοντος Πυθοδώρου εγκαθίσταται με υπόδειξη του Λυσάνδρου η αρχή των Τριάκοντα σε αντικατάσταση του δημοκρατικού πολιτεύματος, υπό τον όρο ότι θα πολιτεύονται σύμφωνα με το πατροπαράδοτο πολίτευμα (Αριστοτ. Αθηναίων Πολιτεία 34.3). Αρχικά ήσαν μετριοπαθείς προς τους πολίτες και προσποιούνταν ότι επεδίωκαν το πάτριο πολίτευμα. Οι πολίτες μάλιστα χαίρονταν με τη θανάτωση των συκοφαντών, των κολάκων και των πονηρών πιστεύοντας ότι οι Τριάκοντα ενεργούσαν έτσι για το κοινό συμφέρον. Όταν όμως εδραιώθηκαν στην εξουσία, δε σεβάστηκαν κανένα πολίτη αλλά εφόνευσαν τους επιφανείς πολίτες δημεύοντας τις περιουσίες των. Έτσι σε μικρό χρονικό διάστημα εξόντωσαν 1500 Αθηναίους πολίτες.

Ο μετριοπαθής τύραννος Θηραμένης, που θέλησε να αντιδράσει στις βιαιότητες των συναδέλφων του, επέσυρε το μίσος του σκληρού και αδίστακτου Κριτία με τον οποίον, όπως αναφέρει ο Ξενοφών (Ελληνικά 2.3.15) «τῷ πρώτῳ χρόνῳ ὁμογνώμων τε καὶ φίλος ἦν». Ο Κριτίας, θείος του Πλάτωνα και μαθητής του Γοργία και του Σωκράτη, αγορεύοντας στη Βουλή κατά του Θηραμένη, τον οποίον εξανάγκασε να πιει το κώνειο, προσπάθησε να δικαιολογήσει τα εγκλήματα του τυραννικού καθεστώτος λέγοντας:

«Ὦ άνδρες βουλευταί, εἰ μέν τις ὑμών νομίζει πλείους τοῦ καιροῦ αποθνήσκειν, ἐννοησάτω ὅτι ὅπου πολιτεῖαι μεθίστανται πανταχοῦ ταῦτα γίγνεται» (Ξεν. Ελλ. 2.3.24).

H τρομοκρατία των τυράννων εξανάγκασε πολλούς δημοκρατικούς πολίτες να εγκαταλείψουν την Αθήνα και να βρουν άσυλο στη Θήβα, τα Μέγαρα, το Άργος και σε άλλες γειτονικές πόλεις. Μεταβολή επίσης του πολιτεύματος από δημοκρατικό σε ολιγαρχικό συνιστά και η μεταπολίτευση του 411 π.Χ., όπου η δημοκρατική Βουλή των Πεντακοσίων αντικαστάθηκε από την ολιγαρχική Βουλή των Τετρακοσίων.

ἤλθομεν πρίν... πένθ' ἡμέραις

χίλιοι δημοκρατικοί με ηγέτη τον Θρασύβουλο εξόρμησαν από τη Φυλή, οχυρό φρούριο ΝΔ. της Πάρνηθας, ίσως τον Μάιο του 403 π.Χ. και εγκαταστάθηκαν στη Μουνιχία, οχυρό του Πει­ραιά, όπου αντιμετώπισαν με επιτυχία τις επιθέσεις των Τριάκοντα και τον Σπαρτιατικό αποκλεισμό. Η κατάλυση του τυραννικού καθεστώτος στην Αθήνα έγινε τον Σεπτέμβριο του 403 π.Χ.

§5 εἰς τοιοῦτον καιρόν

εξαιρετικά δύσκολη περίοδος για τους Τριάκοντα λóγω της λαϊκής οργής για τα εγκλήματά τους, των εσωτερικών τους διενέξεων και της αντίδρασης των εκ Πειραιώς, δηλ. των δημοκρατικών υπό τον Θρασύβουλο.

οὔτε ἡμᾶς εἰκὸς ἦν ἐπιθυμεῖν μετέχειν τῶν ἀλλοτρίων κινδύνων

ο Μαντίθεος και ο αδελφός του δεν είχαν καμία σχέση με το τυραννικό καθεστώς, διότι έφυγαν για τον Πόντο πριν από την εγκαθίδρυσή του. Γι' αυτό η συμμετοχή τους στους κινδύνους που δικαιολογημένα οι Τριάκοντα διέτρεχαν θα ήταν πράξη αφύσικη και ανόητη.

οὔτ᾽ ἐκεῖνοι φαίνονται τοιαύτην γνώμην ἔχοντες, ὥστε... τῆς πολιτείας

ένας ακόμη ισχυρός λόγος για τη μη ανάμειξη του Μαντιθέου στη διακυβέρνηση των Τριάκοντα. Όσοι είχαν αποδημήσει και δε μετείχαν σε αντιδημοκρατικές ενέργειες αποκλείονταν από τα αξιώματα.

ἀλλὰ μᾶλλον ἠτίμαζον καὶ τοὺς συγκαταλύσαντας τὸν δῆμον

ο Κριτίας, ένας απο τους σκληρότερους τυράννους, δε δίστασε, καταγγέλλοντας τον μετριοπαθή τύραννο και φίλο του Θηραμένη ως προδότη του καθεστώτος, να τον οδηγήσει στον θάνατο και να καταδιώξει τους οπαδούς του, επειδή ο Θηραμένης επέκρινε την πολιτική τρομοκρατίας που εφάρμοζε.

Ξενοφώντος «Ελληνικά» 2.3.17-2.3.56: Οι σχέσεις Κριτία και Θηραμένη [Αρχαίοι Έλληνες Ιστοριογράφοι Α Λυκείου]

§6 ἐκ τοῦ σανιδίου

μικρή σανίδα που λεγόταν και λεύκωμα, γιατί ήταν αλειμμένη με γύψο. Πάνω σ' αυτήν έγραφαν τα ονόματα των ιππέων και την εξέθεταν σε κοινή θέα (βλέπε και Λυσία, Περί της Ευάνδρου δοκιμασίας 10). Η αναγραφή του ονόματος του Μαντιθέου στο σανίδιο αποτελούσε για τους κατηγόρους του τη μοναδική απόδειξη ότι υπηρέτησε ως ιππέας επί των Τριάκοντα και ότι ως ολιγαρχικός ήταν εχθρός του δημοκρατικού πολιτεύματος.

Λεύκωμα [πηγή: Βικιπαίδεια]

ἐν τούτῳ γὰρ πολλοὶ μέν... οὐκ ἔνεισιν, ἔνιοι δέ... ἐγγεγραμμένοι εἰσίν

με το ισχυρό αυτό επιχείρημα ο ρήτορας θέτει υπό αμφισβήτηση τον ισχυρισμό των αντιπάλων του αιτιολογώντας συγχρόνως το εὔηθές ἐστιν της προηγούμενης ημιπεριόδου.

τοὺς φυλάρχους

στην Αθήνα εκλέγονταν δέκα φύλαρχοι, ο καθένας των οποίων είχε την αρχηγία του ιππικού της φυλής του. Αρχηγοί όλου του ιππικού ήσαν δύο ίππαρχοι.

ἀπενεγκεῖν τοὺς ἱππεύσαντας

έργο των φυλάρχων ήταν να παραδίδουν στη Βουλή κατάλογο όσων ήσαν υπόχρεοι και ικανοί να ιππεύουν. Τον κατάλογο αυτό την εποχή του Αριστοτέλη παρέδιδαν στους ιππάρχους και φυλάρχους οι καταλογείς.

ἵνα τὰς καταστάσεις ἀναπράξητε παρ' αὐτῶν

κατάσταση ήταν το χρηματικό ποσό που έπαιρναν από το δημόσιο οι δοκιμαζόμενοι από τη Βουλή ιππείς και το οποίο επέστρεφαν μέσω των φυλάρχων, αν στη θέση τους εκλέγονταν άλλοι. Με την αποκατάσταση της δημοκρατίας, το σώμα των ιππέων που υπηρέτησε υπό τους Τριάκοντα διαλύθηκε, οπότε οι ιππείς εκείνοι έπρεπε να επιστρέψουν το επίδομα που είχαν πάρει.

§7 τοῖς συνδίκοις

στην Αθήνα οι σύνδικοι ήσαν συνήγοροι του δημοσίου διοριζόμενοι για να αντιπροσωπεύουν την πόλη και συνηγορούν για τα συμφέροντά της.

ἐμὲ τοίνυν οὐδεὶς ἂν ἀποδείξειεν οὔτ᾽ ἀπενεχθέντα... οὔτε παραδοθέντα... οὔτε παραλαβόντα

η βεβαιότητα του Μαντιθέου ότι κανείς δεν μπορεί να αποδείξει τρία βασικά ενοχοποιητικά στοιχεία που εκφράζονται με τις κατηγορηματικές μετοχές, αποτελεί γι' αυτόν τη μεγαλύτερη απόδειξη της αθωότητάς του.

ὥστε πολὺ ἂν δικαιότερον ἐκείνοις τοῖς γράμμασι ἢ τούτοις πιστεύοιτε

λογικό συμπέρασμα ενός πειστικού συλλογισμού. Τα γράμματα δηλ. οι κατάλογοι στους οποίους αναγράφονταν τα ονόματα των ιππέων από τους οποίους εισπράχθηκαν τα δοθέντα επιδόματα, ήταν πιο αξιόπιστα από τα εκτεθειμένα σανίδια, διότι ήταν εγκυρότερα. Ο κίνδυνος να παραλειφθούν από τους καταλόγους κάποια ονόματα ιππέων και να πληρώσουν οι φύλαρχοι τα οφειλόμενα από εκείνους χρήματα έκανε προσεκτική και υπεύθυνη τη σύνταξή τους. Η παράδοση των καταλόγων αυτών ως επισήμων εγγράφων στη Βουλή απέκλειε οποιαδήποτε αλλοίωσή τους.

§8 εἴπερ ἵππευσα οὐκ ἂν ἔξαρνος ὡς δεινόν τι πεποιηκώς, ἀλλ'... δοκιμάζεσθαι

η υποθετική αυτή άποψη του Μαντιθέου είναι πολύ εύστοχη και στηρίζεται στην εκλογή πολλών από τους παρόντες βουλευτές όχι μόνο στο αξίωμα αυτό αλλά και στο αξίωμα του στρατηγού και ιππάρχου, παρόλο που υπηρέτησαν στο ιππικό επί των Τριάκοντα. Επιδοκιμάζοντας την εκλογή τους επιδιώκει να κερδίσει τη συμπάθειά τους και μια ανάλογη ευνοϊκή και δίκαιη γι' αυτόν απόφαση.

στρατηγοί

στην Αθήνα η εκλογή των στρατηγών δε γινόταν με κλήρωση αλλά με χειροτονία, διότι το αξίωμα αυτό απαιτούσε γνώσεις και εμπειρία. Εκλέγονταν κάθε χρόνο δέκα, ένας από κάθε φυλή. Προτιμιόταν ο παντρεμένος, αυτός που είχε νόμιμα τέκνα και γαιοκτησία (Δείναρχος κατά Δημοσθένους 71). Φρόντιζαν για τη στρατολογία, επέβλεπαν τις στρατιωτικές λειτουργίες και εισφορές και επαγρυπνούσαν για την ασφάλεια της χώρας. Είχαν το δικαίωμα να συγκαλούν τη Βουλή, όταν το έκριναν αναγκαίο. Στις ναυτικές εκστρατείες οι στρατηγοί ήσαν συγχρόνως και ναύαρχοι. Το αξίωμα του στρατηγού ήταν τιμητικότατο και αποτελούσε καύχημα για τα παιδιά να κατάγονται από πατέρα που είχε διατελέσει στρατηγός.

Οι δέκα στρατηγοί και οι αρμοδιότητές τους [πηγή: Ίδρυμα Μείζονος Ελληνισμού]

ὥστε μηδὲν δι᾽ ἄλλο... ἢ ὅτι περιφανῶς ἐτόλμησάν μου καταψεύσασθαι

ο μοναδικός λόγος της απολογίας δεν είναι η ίδια η κατηγορία αλλά ο έλεγχος της ψευδολογίας των κατηγόρων.

ἀνάβηθι δέ μοι καὶ μαρτύρησον

οι μάρτυρες ανέβαιναν σε ένα μικρό βάθρο, το πόδιον, για να φαίνονται και ακούονται καλύτερα από τους βουλευτές. Εδώ ο μάρτυς θα βεβαιώσει τον χρόνο επιστροφής του Μαντιθέου στην Αθήνα.

1. Ποιο είναι το βαθύτερο αίτιο της κατηγορίας κατά του Μαντιθέου;

2. Με ποια επιχειρήματα προσπαθεί ο Μαντίθεος να αναιρέσει την κατηγορία; Ποιο κατά τη γνώμη σας έχει τη μεγαλύτερη αποδεικτική ισχύ; Να αιτιολογήσετε την άποψή σας.

3. μεθισταμένης τῆς πολιτείας: Πότε άλλοτε την εποχή εκείνη κατελύθη το δημοκρατικό πολίτευμα των Αθηναίων και πότε στην πρόσφατη ιστορία μας;

4. διαιτησομένους, καθαιρουμένων, χρωμένους: Να αναλυθούν οι μετοχές.

5. ὡς οὐδεὶς ὑπ᾽ ἐμοῦ τῶν πολιτῶν κακῶς πέπονθε: α) να αντικατασταθεί η ειδική πρόταση από ισοδύναμη συντακτικά έκφραση και β) να τραπεί η σύνταξη σε ενεργητική.

6. Να μεταφέρετε στην α.ε την ακόλουθη έκφραση: Είναι φυσικό να μετέχουμε στους κινδύνους της πόλεως, αλλά είναι ανόητο να συμπάσχουμε με τους εχθρούς της.

7. Να γραφούν στη ν.ε. λέξεις ετυμολογικά συγγενείς με τις ακόλουθες λέξεις: ἐξέπεμψε, καθαιρουμένων, ἐπεδημοῦμεν, μεθισταμένης, ἀφιγμένους, μετέχειν, ἠτίμαζον, χρωμένους.

Nεοελληνικές λέξεις, ετυμολογικά συγγενείς με το αρχαίο ρήμα «καθαιρῶ» [πηγή: Λεξικό της Κοινής Νεοελληνικής, Πύλη για την Ελληνική Γλώσσα]

8. μεθισταμένης, μεταδιδόναι: α) να γίνει χρονική αντικατάσταση και β) να γραφεί το β' ενικό πρόσωπο του ενεστώτα και αορίστου β' σε όλες τις εγκλίσεις.

Nεοελληνικές λέξεις, ετυμολογικά συγγενείς με το αρχαίο ρήμα «μεθίσταμαι» [πηγή: Λεξικό της Κοινής Νεοελληνικής, Πύλη για την Ελληνική Γλώσσα]