§9 ἐν δὲ ταῖς δοκιμασίαις δίκαιον εἶναι παντὸς τοῦ βίου λόγον διδόναι

η διαδικασία της δοκιμασίας (βλ. εισαγωγή) είχε την εξής μορφή: Στην αρχή υποβάλλονταν ορισμένες καθιερωμένες ερωτήσεις, που στόχο είχαν να εξακριβωθεί η καταγωγή του δοκιμαζομένου και να διαπιστωθεί αν ήταν Αθηναίος πολίτης (συγκεκριμένα αφορούσαν τα ονόματα του πατέρα, της μητέρας, των δύο παππούδων, καθώς και τους δήμους από τους οποίους κατάγονταν). Στη συνέχεια, έπρεπε να διαπιστωθεί αν σεβόταν τους γονείς του και απέδιδε τις πρέπουσες τιμές στους τάφους τους· επίσης, αν είχε εκπληρώσει τις στρατιωτικές του υποχρεώσεις, πλήρωνε τακτικά τους φόρους και λάτρευε τους θεούς της πόλης. Οι δηλώσεις του εξεταζομένου σχετικά με τα ερωτήματα αυτά έπρεπε να επιβεβαιώνονται από μάρτυρες. Τέλος, όποιος ήθελε μπορούσε να απευθύνει κατά του εξεταζομένου κατηγορία, την οποία μπορούσε εκείνος να αντικρούσει με επιχειρήματα. Μετά απ' αυτό η Βουλή ή οι δικαστές αποφάσιζαν για την αποδοχή ή την απόρριψή του. Η δοκιμασία δεν ήταν πάντοτε μια συνοπτική και τυπική διαδικασία, αλλά μπορούσε να είναι περισσότερο λεπτομερής και χρονοβόρα, γιατί μπορούσε να περιλάβει ένα ευρύτερο και εξονυχιστικότερο έλεγχο της προσωπικότητας του δοκιμαζομένου, με σκοπό να διαπιστωθεί αν ήταν άξιος του λειτουργήματος στο οποίο είχε αναδειχθεί.

Ο θεσμός της «δοκιμασίας» στην αρχαία και σύγχρονη δημοκρατία

σ.σχ.: με την αντίθεση αυτή ο ρήτορας εξαίρει εμμέσως πλην σαφώς τη σπουδαιότητα του θεσμού της δοκιμασίας για το δημοκρατικό πολίτευμα, βασικός σκοπός της οποίας ήταν η εφαρμογή της αξιοκρατίας στην ανάδειξη των κληρωτών αλλά και των αιρετών αρχόντων. Η διαδικασία της δοκιμασίας εξυπηρετούσε με τον καλύτερο τρόπο τον σκοπό αυτό. Οι ερωτήσεις που γίνονταν κατά την εξέταση των αρχόντων ήταν: «Ποιος είναι ο πατέρας σου και σε ποιο δήμο ανήκει; Και ποιος είναι ο πατέρας του πατέρα σου και η μητέρα σου και ο πατέρας της μητέρας σου, και σε ποιους δήμους ανήκουν;» Ύστερα ρωτούν αν έχει προγονικό Απόλλωνα και εφέστιο Δία και πού βρίσκονται τα ιερά τους, αν έχει οικογενειακούς τάφους και πού βρίσκονται, αν φέρεται καλά στους γονείς του και πληρώνει τους φόρους του, και αν έχει υπηρετήσει στις στρατιωτικές αποστολές. Αφού κάνει αυτές τις ερωτήσεις (ο προεδρεύων αξιωματούχος), λέει: «Κάλεσε τους μάρτυρες γι' αυτά που λες». Ύστερα, όταν έχει παρουσιάσει τους μάρτυρές του, ρωτάει: «Επιθυμεί να κατηγορήσει κανείς αυτόν τον άνθρωπο; Εάν υπάρχει κατήγορος, (ο προεδρεύων αξιωματούχος) επιτρέπει να ακουστεί η κατηγορία, και μετά ζητάει από τη Βουλή να ψηφίσει με ανάταση των χειρών, ή από το δικαστήριο να ψηφίσει με σφαιρίδιο.

δέομαι οὖν ὑμῶν μετ᾽ εὐνοίας ἀκροάσασθαί μου

η παράκληση του Μαντιθέου αποτελεί λογικό συμπέρασμα της προηγούμενης ημιπεριόδου, αλλά και έντονη επιθυμία για κάθε άδικα κατηγορούμενον.

ποιήσομαι δὲ τὴν ἀπολογίαν ὡς ἂν δύνωμαι διὰ βραχυτάτων

ο Μαντίθεος με την πρόθεσή του να μην κουράσει τους βουλευτές επιδιώκει την εύνοιά τους.

§10 διὰ τὰς συμφορὰς καὶ τὰς τοῦ πατρὸς καὶ τὰς τῆς πόλεως

οι εκτεταμένες καταστροφές της πόλεως σε έμψυχο και άψυχο υλικό που προκάλεσε ο μακροχρόνιος Πελοποννησιακός πόλεμος επόμενο ήταν να έχουν σοβαρότατες επιπτώσεις και στις εμπορικές επιχειρήσεις του πατέρα του Μαντιθέου. Η κακή οικονομική κατάστασή του προφανώς τον υποχρέωσε να στείλει τα δυο του παιδιά στον φίλο του Σάτυρο (§4). Φαίνεται επίσης ότι ο Μαντίθεος λόγω των αριστοκρατικών ιδεών του αντιμετώπισε και προβλήματα πολιτικής φύσεως.

Οι καταστροφικές συνέπειες του Πελοποννησιακού πολέμου [Ιστορία του Αρχαίου Κόσμου Α Λυκείου]

δύο μὲν ἀδελφὰς ἐξέδωκα ἐπιδοὺς τριάκοντα μνᾶς ἑκατέρᾳ

ο Μαντίθεος, ως μεγαλύτερος αδελφός και αρχηγός του οίκου μετά τον θάνατο του πατέρα του, πάντρεψε τις δύο αδελφές του δίνοντας σε κάθε μία προίκα 30 μνων, αρκετά καλή σε σχέση με την περιουσία που κληρονόμησε. Μια συνήθης προίκα ανερχόταν στο ποσό των 30-40 μνων. Στην Αθήνα σπανιότατα γινόταν γάμος χωρίς προίκα. Ο πατέρας όμως ή ο αδελφός-προστάτης της νύφης δεν ήταν νομικά υποχρεωμένος να δώσει προίκα.

Ο θεσμός της «εγγύης» και της «προίκας» στην αρχαία Ελλάδα [Κοινωνική και Πολιτική Οργάνωση στην Αρχαία Ελλάδα Β Λυκείου (επιλογής) Ο.Ε.Δ.Β.]
Μνᾶ [πηγή: Βικιπαίδεια]
Ο γάμος στην Αρχαία Ελλάδα (βίντεο) [πηγή: Εκπαιδευτική Τηλεόραση]

πρὸς τὸν ἀδελφὸν δ᾽ οὕτως ἐνειμάμην, ὥστε... τῶν πατρῴων

αν κάποιος πέθαινε αφήνοντας περισσότερους από έναν γνήσιους γιους, αυτοί κληρονομούσαν εξίσου όλη την περιουσία του πατέρα τους. Ο μεγαλύτερος γιοςδεν είχε κανένα πλεονέκτημα απέναντι των άλλων. Η παραχώρηση μεγαλύτερου μεριδίου στον μικρότερο αδελφό αποτελεί δείγμα της αφιλοκέρδειας του Μαντιθέου.

Ο θεσμός της ακίνητης περιουσίας στην αρχαία Ελλάδα [Κοινωνική και Πολιτική Οργάνωση στην Αρχαία Ελλάδα Β Λυκείου (επιλογής) Ο.Ε.Δ.Β.]

σ.χ.: Ο Μαντίθεος αναφέρεται σε δύο βασικούς κοινωνικούς θεσμούς, του γάμου και τον συνακόλουθό του της προίκας. Ο γάμος ήταν νομικά έγκυρος, αν προηγείτο η πράξη που ονομαζόταν εγγύη, δηλ. η υπόσχεση παράδοσης της γυναίκας από τον πατέρα ή αδελφό της στον μέλλοντα σύζυγό της.

H προίκα αποτελούσε συνεισφορά στα έξοδα συντήρησης της γυναίκας και των παιδιών που επρόκειτο να αποκτήσει. Το ποσόν την προίκας συμφωνιόταν κατά την εγγύη. Ο προστάτης της νύφης έδιδε ως προίκα χρήματα ή κάποια έκταση γης ή άλλη περιουσία. Αν ένας γάμος λυνόταν με διαζύγιο, η προίκα έπρεπε να επιστραφεί μαζί με τη γυναίκα στον πατέρα ή αδελφό της. Το ίδιο συνέβαινε, αν η γυναίκα πέθαινε άτεκνη.

περὶ κύβους ἢ πότους ἢ περὶ τὰς τοιαύτας ἀκολασίας... ποιούμενοι

πολλοί νεαροί Αθηναίοι περνούσαν τον καιρό τους στα σκιραφεία ή κυβευτήρια παίζοντας ζάρια, και στα καπηλεία. Τα μέρη αυτά εθεωρούντο τόποι διαφθοράς, διότι σύχναζαν κοινές γυναίκες. Ο Ισοκράτης στον λόγο του «Αρεοπαγιτικός» (Κεφ. 48-50) κακίζει τη νεολαία της εποχής του για τις κακές αυτές συνήθειες.

Τα ζάρια (κύβοι) [πηγή: Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο Αθήνας]
Τυχερά παιχνίδια στην αρχαία Ελλάδα [Κοινωνική και Πολιτική Οργάνωση στην Αρχαία Ελλάδα Β Λυκείου (επιλογής) Ο.Ε.Δ.Β. 2007]

περὶ ἐμοῦ λογοποιοῦντας καὶ ψευδομένους

η λογοποιία και ψευδολογία, έννοιες συνώνυμες, χαρακτήριζαν τους ανθρώπους που σύχναζαν στα σκιραφεία, καπηλεία και λοιπά καταγώγια, και σκοπό είχαν τη διαβολή έντιμων πολιτών.

εἰ τῶν αὐτῶν ἐπεθυμοῦμεν, οὐκ ἂν τοιαύτην γνώμην εἶχον περὶ ἐμοῦ

ψυχολογικό και πολύ εύστοχο το επιχείρημα. Στηρίζεται στην παλαιά παροιμία ὅμοιον ὁμοίῳ ἀεὶ πελάζει, δηλ. ο όμοιος τον όμοιο πάντα γυρεύει (Πλάτ. Συμπόσιο 195b). Η ανωτερότητα όμως του Μαντιθέου κινεί τον φθόνο των αντιπάλων του και αυτός προκαλεί την εις βάρος του διαβολή.

 §11 σ.σχ.: περὶ δὲ τῶν κοινῶν ... τῆς ἐμῆς ἐπιεικείας· Την επιείκεια που ο Μαντίθεος επέδειξε στη διοίκηση των ιδίων είναι λογικό να την επιδείξει και στις κοινωνικές του σχέσεις και στην ενασχόλησή του με τα κοινά. Γι' αυτό η συμπεριφορά του Αθηναίου πολίτη στην ιδιωτική του ζωή έπαιζε καθοριστικό ρόλο στη δοκιμασία για την ανάληψη ενός δημόσιου αξιώματος.

§12 οὐδείς... γεγενημένην

το ηθικό αυτό επιχείρημα είναι πολύ ισχυρό και χρησιμοποιείται από αρκετούς ρήτορες, όπως τον Λυσία, Υπερείδη, Δημοσθένη, Ισοκράτη. Επειδή οι Αθηναίοι ήσαν φιλόδικοι (Ξενοφώντα Απομνημονεύματα 3.5.16 «πλείστας δίκας ἀλλήλοις δικάζονται»), επαινούσαν αυτόν που δεν πήγαινε στο δικαστήριο ούτε ως κατήγορος ούτε ως κατηγορούμενος.

δίκην

στην Αθήνα δίκη λεγόταν η ιδιωτική δίκη (αγών ίδιος). Δίκη μπορούσε να κινήσει ως ενάγων (κατήγορος) μόνον άνδρας, ελεύθερος, ενήλικας και επίτιμος (με πολιτικά δικαιώματα), εφόσον νόμιζε ότι αδικείται.

Σημασιολογία του λήμματος «δίκη» [πηγή: Πύλη για την Ελληνική Γλώσσα]

γραφήν

ήταν ο πιο συνηθισμένος τύπος δημόσιας δίκης. Ονομαζόταν έτσι διότι, όπως φαίνεται, αρχικά ήταν ο μόνος τύπος υπόθεσης, όπου η καταγγελία έπρεπε να υποβληθεί εγγράφως. Οι δημόσιες δίκες αφορούσαν αδικήματα τα οποία έθιγαν το σύνολο της κοινότητας, όπως π.χ. η προδοσία, η λιποταξία ή η κατάχρηση δημοσίου χρήματος.

Σημασιολογία του λήμματος «γραφή» [πηγή: Πύλη για την Ελληνική Γλώσσα]

εἰσαγγελίαν

η εισαγγελία στην Αθήνα ήταν δημόσια κατηγορία ή καταγγελία για σοβαρότατα δημόσια αδικήματα που αφορούσαν την ασφάλεια του κράτους (προδοσία, συνωμοσία κ.λπ.). Εισαγόταν πρώτα στη Βουλή των πεντακοσίων, η οποία επέβαλλε στον ένοχο πρόστιμο μέχρι 500 δρχ. Για αυστηρότερη ποινή παρέπεμπε την υπόθεση για εκδίκαση στην Εκκλησία του δήμου ή στην Ηλιαία. Η Εκκλησία έκρινε μόνον τις πολιτικές υποθέσεις. Τον 4ο π.Χ. αιώνα η χρήση της εισαγγελίας γενικεύθηκε και για υποθέσεις ήσσονος σημασίας.

§13 ὅτε τὴν συμμαχίαν ἐποιήσασθε πρὸς Βοιωτούς

πρόκειται για τη συμμαχία που συνομολογήθηκε το 395 π.Χ. μεταξύ Αθηναίων και Βοιωτών, η οποία στρεφόταν κατά των Λακεδαιμονίων. Ο Θρασύβουλος διάβασε το ψήφισμα στους Θηβαίους πρέσβεις για την από κοινού αντιμετώπιση των Λακεδαιμονίων (Ξεν. Ελλ. 3.5.16).

εἰς Ἁλίαρτον

πόλη της Βοιωτίας κοντά στην Κωπαΐδα. Στη μάχη που έγινε εκεί νίκησαν οι Αλιάρτιοι και οι Θηβαίοι τον Σπαρτιάτη Λύσανδρο που οδηγούσε τον στρατό των Φωκέων και του Ορχομενού. Ο Λύσανδρος σκοτώθηκε αφήνοντας 1.000 νεκρούς στο πεδίο της μάχης και οι νικητές έστησαν τρόπαιο (Ξεν. Ελλ. 3.5.17-19).

Μάχη της Αλιάρτου [πηγή: Βικιπαίδεια]

ὑπὸ Ὀρθοβούλου

ως φύλαρχος της Ακαμαντίδος φυλής, στην οποία ανήκε ο Μαντίθεος, ο Ορθόβουλος, κρατούσε τον κατάλογο των ιππέων.

Η μεταρρύθμιση του Κλεισθένη: κατάργηση των παλαιών τεσσάρων φυλών και η αντικατάστασή τους από δέκα νέες τεχνητές φυλές [πηγή: Ίδρυμα Μείζονος ελληνισμού]

τοῖς μὲν ἱππεύουσιν... τοὺς δ᾽ ὁπλίτας διακινδυνεύσειν ἡγουμένους

οι ιππείς των Αθηναίων και Βοιωτών θα είχαν ευκολότερο έργο, διότι και πολλοί και ικανοί ήσαν, ενώ το ιππικό των Λακεδαιμονίων δεν ήταν αξιόμαχο. Αντίθετα οι οπλίτες θα αντιμετώπιζαν σοβαρούς κινδύνους λόγω της ισχύος του εχθρικού πεζικού.

ἑτέρων ἀναβάντων ἐπὶ τοὺς ἵππους ἀδοκιμάστων παρὰ τὸν νόμον

στην αρχή κάθε χρόνου η Βουλή δοκίμαζε τους ιππείς και τους ίππους, τιμωρώντας αυτόν που δε διατηρούσε σε καλή κατάσταση τον ίππο του. Τους δοκιμασμένους από τη Βουλή ιππείς οι στρατηγοί δεν είχαν εξουσία να τους τοποθετήσουν στο πεζικό. Οι αδοκίμαστοι δεν είχαν το δικαίωμα να στρατεύονται με τους ιππείς· αν όμως κάποιος αδοκίμαστος ίππευε, καταδικαζόταν σε ατιμία και δημευόταν η περιουσία του.

ἔφην τῷ Ὀρθοβούλῳ... στρατεύεσθαι

η αντίθεση ενεργειών και κινήτρων του Μαντιθέου και των άλλων, αποτελεί ισχυρότατο επιχείρημα για την άψογη συμπεριφορά του προς την πόλη.

1. Σε τι διαφέρει μια τυπική δίκη από τη δοκιμασία;

2. Τι υπόσχεται ο Μαντίθεος στους Βουλευτές και ποια η αιτία και ο σκοπός της υπόσχεσης;

3. Το ήθος του Μαντιθέου αναδεικνύεται μέσα από αντιθέσεις. Να τις επισημάνετε.

4. Να χαρακτηρισθούν συντακτικά τα απαρέμφατα του κειμένου και να γραφεί το υποκείμενό τους.

5. ἔφην τῷ Ὀρθοβούλῳ ἐξαλεῖψαί με ἐκ τοῦ καταλόγου: : Να τραπεί ο πλάγιος λόγος σε ευθύ.

Ασκήσεις μετατροπής του πλάγιου λόγου σε ευθύ [πηγή: Πύλη για την Ελληνική Γλώσσα]

6. μοι: Ποιες είναι οι συντακτικές του ιδιότητες στο κείμενο;

7. ὅ τι, πλείω, ἐμαυτῷ: Να κλιθούν στο θηλυκό γένος.

8. σκέψασθε, ἀνάβηθι: Να αντικατασταθούν χρονικά και εγκλιτικά.

[9] περὶ μὲν τοίνυν αὐτῆς τῆς αἰτίας οὐκ οἶδ᾽ ὅ τι δεῖ πλείω λέγειν: δοκεῖ δέ μοι, ὦ βουλή, ἐν μὲν τοῖς ἄλλοις ἀγῶσι περὶ αὐτῶν μόνων τῶν κατηγορημένων προσήκειν ἀπολογεῖσθαι, ἐν δὲ ταῖς δοκιμασίαις δίκαιον εἶναι παντὸς τοῦ βίου λόγον διδόναι. δέομαι οὖν ὑμῶν μετ᾽ εὐνοίας ἀκροάσασθαί μου. ποιήσομαι δὲ τὴν ἀπολογίαν ὡς ἂν δύνωμαι διὰ βραχυτάτων. [10] ἐγὼ γὰρ πρῶτον μὲν, οὐσίας μοι οὐ πολλῆς καταλειφθείσης διὰ τὰς συμφορὰς καὶ τὰς τοῦ πατρὸς καὶ τὰς τῆς πόλεως, δύο μὲν ἀδελφὰς ἐξέδωκα ἐπιδοὺς τριάκοντα μνᾶς ἑκατέρᾳ, πρὸς τὸν ἀδελφὸν δ᾽ οὕτως ἐνειμάμην ὥστ᾽ ἐκεῖνον πλέον ὁμολογεῖν ἔχειν ἐμοῦ τῶν πατρῴων, καὶ πρὸς τοὺς ἄλλους ἅπαντας οὕτως βεβίωκα ὥστε μηδεπώποτέ μοι μηδὲ πρὸς ἕνα μηδὲν ἔγκλημα γενέσθαι. [11] καὶ τὰ μὲν ἴδια οὕτως διῴκηκα: περὶ δὲ τῶν κοινῶν μοι μέγιστον ἡγοῦμαι τεκμήριον εἶναι τῆς ἐμῆς ἐπιεικείας, ὅτι τῶν νεωτέρων ὅσοι περὶ κύβους ἢ πότους ἢ περὶ τὰς τοιαύτας ἀκολασίας τυγχάνουσι τὰς διατριβὰς ποιούμενοι, πάντας αὐτοὺς ὄψεσθέ μοι διαφόρους ὄντας, καὶ πλεῖστα τούτους περὶ ἐμοῦ λογοποιοῦντας καὶ ψευδομένους. καίτοι δῆλον ὅτι, εἰ τῶν αὐτῶν ἐπεθυμοῦμεν, οὐκ ἂν τοιαύτην γνώμην εἶχον περὶ ἐμοῦ. [12] ἔτι δ᾽, ὦ βουλή, οὐδεὶς ἂν ἀποδεῖξαι περὶ ἐμοῦ δύναιτο οὔτε δίκην αἰσχρὰν οὔτε γραφὴν οὔτε εἰσαγγελίαν γεγενημένην: καίτοι ἑτέρους ὁρᾶτε πολλάκις εἰς τοιούτους ἀγῶνας καθεστηκότας. πρὸς τοίνυν τὰς στρατείας καὶ τοὺς κινδύνους τοὺς πρὸς τοὺς πολεμίους σκέψασθε οἷον ἐμαυτὸν παρέχω τῇ πόλει. [13] πρῶτον μὲν γάρ, ὅτε τὴν συμμαχίαν ἐποιήσασθε πρὸς τοὺς Βοιωτοὺς καὶ εἰς Ἁλίαρτον ἔδει βοηθεῖν, ὑπὸ Ὀρθοβούλου κατειλεγμένος ἱππεύειν, ἐπειδὴ πάντας ἑώρων τοῖς μὲν ἱππεύουσιν ἀσφάλειαν εἶναι δεῖν νομίζοντας, τοῖς δ᾽ ὁπλίταις κίνδυνον ἡγουμένους, ἑτέρων ἀναβάντων ἐπὶ τοὺς ἵππους ἀδοκιμάστων παρὰ τὸν νόμον ἐγὼ προσελθὼν ἔφην τῷ Ὀρθοβούλῳ ἐξαλεῖψαί με ἐκ τοῦ καταλόγου, ἡγούμενος αἰσχρὸν εἶναι τοῦ πλήθους μέλλοντος κινδυνεύειν ἄδειαν ἐμαυτῷ παρασκευάσαντα στρατεύεσθαι. καί μοι ἀνάβηθι, Ὀρθόβουλε. Μάρτυρες