A B Γ Δ E T

Νέα ελληνική γλώσσα, Α' Γυμνασίου

9η ενότητα, ANAKAΛYΠTΩ TH MAΓEIA THΣ ΓNΩΣHΣ





138 139 140 141 142 143 144 145 146 147 148 70 71 72

 

eik

A EIΣAΓΩΓIKA KEIMENA

Α. ΓΕΝΙΚΕΣ ΔΙΔΑΚΤΙΚΕΣ ΟΔΗΓΙΕΣ

 

Στόχοι

Στην ενότητα αυτή, η οποία προτείνεται να διδαχτεί σε 4-5 διδακτικές ώρες, θα επιδιωχθεί οι μαθητές:

• Να αντιληφθούν τη συνδυαστικότητα των γλωσσικών στοιχείων στον οριζόντιο (συνταγματικό) άξονα.

• Να παρατηρήσουν τις σχέσεις που υπάρχουν μεταξύ γλωσσικών στοιχείων στον κάθετο (παραδειγματικό) άξονα, με την αντικατάσταση λεκτικών μονάδων, που προϋποθέτει την έννοια της επιλογής.

• Να συνειδητοποιήσουν την ευελιξία της ελληνικής γλώσσας και τη δυνατότητα μετακίνησης γλωσσικών στοιχείων μέσα σε μια περίοδο λόγου.

• Να ασκηθούν στην επιλογή και κατανόηση ειδικού και γενικού λεξιλογίου από ποικίλα κείμενα.

• Να επιχειρήσουν τον μετασχηματισμό ενός απλού κειμένου σε διαφορετικό είδος λόγου, αλλάζοντας τις παραμέτρους της επικοινωνίας.

 

Β. ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΙΚΟΣ ΑΞΟΝΑΣ

 

Β.1 Θεωρητικό μέρος

 

«Κάθε γλωσσικό στοιχείο λειτουργεί μέσα σε ένα σύστημα. Η λειτουργία του εκδηλώνεται από το σύνολο των σχέσεων του στοιχείου αυτού με τα άλλα στοιχεία του συστήματος. Πρόκειται για σχέσεις ομοιότητας και αντίθεσης που αναπτύσσονται πάνω σε δύο διαφορετικούς άξονες, τον παραδειγματικό και το συνταγματικό, και ονομάζονται αντίστοιχα παραδειγματικές και συνταγματικές σχέσεις.

Συνταγματικές είναι οι σχέσεις ενός γλωσσικού στοιχείου με άλλα στοιχεία που προηγούνται ή ακολουθούν μέσα στην ίδια συντακτική ενότητα, λέξη, φράση, πρόταση. Oι σχέσεις αυτές ονομάζονται και σχέσεις εν παρουσία (in presentia) ακριβώς, επειδή τα συσχετιζόμενα στοιχεία συνυπάρχουν, συμπαρουσιάζονται στην ίδια ενότητα. Ας δούμε, π.χ., τον παρακάτω γλωσσικό τύπο.

(1) Το παιδί θα φύγει.

Το στοιχείο “το” έχει κάποια συγκεκριμένη σχέση με το στοιχείο “παιδί”. Το δεύτερο στοιχείο δημιουργεί ένα από τα κατάλληλα περιβάλλοντα για την εμφάνιση του άρθρου “το”, που πρέπει να προηγείται του ουσιαστικού με το οποίο συνδυάζεται. Αν η δεύτερη λέξη ήταν “παιδιά”, τότε θα έπρεπε να επιλέγαμε το άρθρο “τα”. Η σχέση αυτή, που δείχνει την αλληλεξάρτηση του πρώτου με το δεύτερο στοιχείο στο παράδειγμά μας, είναι σχέση συνταγματική. Παρόμοιες παρατηρήσεις μπορούμε να κάνουμε και για τα στοιχεία “θα” και “φύγει”. Σημειώνουμε όμως ότι, παρά το γεγονός ότι τα στοιχεία “παιδί” και “θα” βρίσκονται δίπλα το ένα στο άλλο, δε συνάπτουν καμιά συνταγματική σχέση. Τα στοιχεία “παιδί” και “θα” δεν αποτελούν μια συνταγματική ενότητα. Αν προχωρήσουμε την ανάλυσή μας, θα δούμε ότι η σύνθετη ενότητα “το παιδί”, που σχηματίζεται από τα πρώτα δύο στοιχεία, έχει συνταγματική σχέση με τη σύνθετη ενότητα που αποτελείται από τα δύο τελευταία στοιχεία “θα φύγει”. Oι δύο αυτές ενότητες συμπληρώνουν η μία την άλλη και μαζί αποτελούν μια πλήρη πρόταση. Η αλληλεξάρτησή τους φαίνεται και από το γεγονός ότι η κατάληξη του τρίτου ενικού προσώπου στο ρήμα απαιτείται από το τρίτο ενικό πρόσωπο που χαρακτηρίζει την πρώτη ενότητα “το παιδί”».

 

Ειρήνη Φιλιππάκη-warburton, Εισαγωγή στη Θεωρητική Γλωσσολογία, εκδ. Νεφέλη, 1992

 

«Δεν πρέπει όμως να δημιουργηθεί η εντύπωση ότι οι συνταγματικές σχέσεις συμπίπτουν με τις συντακτικές. Oι συντακτικές σχέσεις είναι μόνο μια μορφή συνταγματικών σχέσεων. Συνταγματικές είναι οι σχέσεις των φωνημάτων, που απαρτίζουν τη φωνολογική λέξη. Πρβ. /élise/ (έλυσε), που διαφέρει από τη δυνατή διαδοχή /s’ élie/ (σ’ έλυε) ή τον μη απαντώντα –μονολότι επιτρεπόμενο– φωνολογικό συνδυασμό /ésile/ ή και τον μη επιτρεπόμενο φωνολογικό συνδυασμό /ésiel/. Ακόμη συνταγματικές είναι οι σχέσεις μεταξύ των μορφημάτων που συνθέτουν τη λέξη, π.χ. é-li-se μπορεί να αναλυθεί σε λεξικό μόρφημα (li-), τέλειο ποιόν ενέργειας (-s-), παρελθόντα χρόνο (-e-), é- μορφοφωνηματικό στοιχείο, φορέα του τόνου στην γ συλλαβή κ.ο.κ. Επομένως, μιλώντας για συνταγματικές σχέσεις νοούμε μια ποικιλία σχέσεων με κοινό χαρακτηριστικό τη συνεμφάνιση των σχετικών στοιχείων και τη συνδυαστικότητά τους.

Όπως ελέχθη, στη συνταγματική διάσταση της γλώσσας βασικός παράγοντας είναι η συνδυαστικότητα των στοιχείων. Η συν-εμφάνιση (co-occurrence) των στοιχείων ενδιαφέρει στη συνταγματική θεώρηση της γλώσσας. Oμοίως έμφαση δίνεται, κατ’ ανάγκη, στους παράγοντες της κατανομής (distribution) και του περιβάλλοντος (environment). Τι προηγείται και τι ακολουθεί σε κάθε στοιχείο και γενικότερα τι μπορεί να προηγείται και να ακολουθεί, η κατανομή των δυνατών περιβαλλόντων ενός στοιχείου βαρύνει στην εξέταση των συνταγματικών σχέσεων. Επίσης σημαντική είναι και η επισήμανση των απαγορευτικών παραγόντων, των περιορισμών (restrictions ή constraints) που δεν επιτρέπουν ορισμένες δομές/περιβάλλοντα. Έτσι λ.χ. στο παράδειγμα που πήραμε πιο πάνω (O μαθητής έλυσε το πρόβλημα) δεν επιτρέπονται στην ελληνική χρήσεις όπως:

O μαθητής έλυσες το πρόβλημα.

– Oι μαθητής έλυσε το πρόβλημα.

που, παραβιάζοντας τους επιλογικούς περιορισμούς που ισχύουν στις σχέσεις συμφωνίας ορισμένων όρων (υποκειμένου – ρήματος, προσδιορίζοντος – προσδιοριζόμενου), δημιουργούν αντιγραμματικές (ungrammatical) προτάσεις, όπως αυτές που σημειώνουμε. Αντιγραμματικές ή, ακριβέστερα, μη σημασιολογικώς αποδεκτές (unacceptable) προτάσεις δημιουργούνται, εξάλλου, από την παραβίαση επιλογικών περιορισμών, που καθορίζονται από τα λεξικά χαρακτηριστικά (lexical features) των λεξιλογικών στοιχείων. Έτσι, λ.χ., το ρήμα λύνω συντάσσεται με έμψυχο υποκείμενο. Η παραβίαση του επιλογικού αυτού περιορισμού θα παραγάγει πρόταση μη σημασιολογικώς αποδεκτή, πρόταση χωρίς νόημα (sense):

Το πρόβλημα έλυσε το μαθητή.

Γενικά, οι συνταγματικές σχέσεις είναι ένα πολύπλευρο και πολύπλοκο σύστημα σχέσεων που καθορίζει την τελική εμφάνιση της πρότασης στην ομιλία. Τα στοιχεία που συνιστούν τις συνταγματικές σχέσεις είναι μια σειρά ετεροτήτων (contrasts), δηλ. στοιχεία που το καθένα τους είναι διαφορετικό από όλα τα άλλα που προηγούνται ή ακολουθούν. Στη συνταγματική διάσταση της γλώσσας το σύνολο των στοιχείων που συν-τάσσονται και αντι-τάσσονται στην πρόταση αποτελούν ένα σύνολο ετεροτήτων, που από τον Firth αποκλήθηκαν επίσης δομές (structures), ως συνδυασμοί στοιχείων, και “collocations”, δηλ. “παραθέσεις” όρων».

 

Γιώργος Μπαμπινιώτης, Εισαγωγή στη Θεωρητική Γλωσσολογία, 1982

 

Β.2 Διδακτικές οδηγίες

 

Η διδασκαλία θα επικεντρωθεί, μέσα από τις προφορικές και γραπτές ασκήσεις, στους κανόνες που καθορίζουν τη συνδυαστικότητα των λέξεων σε φράσεις αλλά και στην κατανόηση της ευελιξίας της ελληνικής γλώσσας. Ιδιαίτερα, θα τονιστεί η σημασία της μετακίνησης λέξεων ή λεκτικών συνόλων σε μια πρόταση για την επικοινωνία του ομιλητή ή συγγραφέα με τους άλλους. Επίσης, μέσα από τις εργασίες της υποενότητας θα διαπιστωθεί ότι η οριζόντια μετακίνηση λέξεων σε μια πρόταση έχει όρια και δε γίνεται αυθαίρετα.

 

Γ. ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑΤΙΚΟΣ ΑΞΟΝΑΣ

 

Γ.1 Θεωρητικό μέρος

 

«Ένα γλωσσικό στοιχείο αναπτύσσει, όμως, σχέσεις και με άλλα στοιχεία που δεν εμφανίζονται στην ίδια συνταγματική ενότητα αλλά υπάρχουν και λειτουργούν μέσα στο γλωσσικό σύστημα. Oι σχέσεις αυτές, αντίθετα με τις προηγούμενες, είναι σχέσεις εν απουσία (in absentia) και ονομάζονται παραδειγματικές. Π.χ. ο τύπος “παιδί” στο παράδειγμά μας έχει χρησιμοποιηθεί αντί για τους τύπους “αγόρι”, “κορίτσι” κ.λπ., καθένας από τους οποίους θα μπορούσε να αντικαταστήσει το “παιδί” στην ίδια θέση μέσα στην πρόταση χωρίς να επηρεαστεί καθόλου η υπόλοιπη δομή της πρότασης. Θεωρούμε, λοιπόν, ότι τα “παιδί”, “αγόρι”, “κορίτσι”, σύννεφο», “στράτευμα” κ.λπ. βρίσκονται σε παραδειγματική σχέση. Στη συγκεκριμένη περίπτωση, μάλιστα, έχουμε παραδειγματική σχέση αντικατάστασης ή υποκατάστασης, δηλαδή κάποιο από αυτά τα στοιχεία μπορεί να υποκαταστήσει καθένα από τα υπόλοιπα, χωρίς να γίνει καμιά παραπέρα αλλαγή στην πρόταση.

Υπάρχουν, όμως, και άλλες παραδειγματικές σχέσεις, όπου τα γλωσσικά στοιχεία δεν μπορούν να αντικαταστήσουν το ένα το άλλο χωρίς αυτό να προκαλέσει αλλαγές μέσα στην ευρύτερη δομή. Π.χ. το στοιχείο “παιδί” έχει παραδειγματική σχέση με το στοιχείο “παιδιά”. Μοιράζονται την ίδια ρίζα και αποτελούν μέλη του ίδιου μορφολογικού παραδείγματος. Αν όμως αντικαταστήσουμε τον τύπο “τα παιδιά” με τον τύπο “το παιδί” στο παράδειγμά μας, θα πρέπει να αλλάξουμε ανάλογα και την κατάληξη του ρήματος σε πληθυντικό αριθμό: “τα παιδιά θα φύγουν”. Και οι δυο περιπτώσεις χαρακτηρίζονται παραδειγματικές ακριβώς, επειδή η σχέση ισχύει ανάμεσα σε ένα στοιχείο που εμφανίζεται μέσα σε μια δομή και σε άλλα στοιχεία που δεν εμφανίζονται, αλλά με τα οποία το στοιχείο αυτό βρίσκεται σε συστηματική σχέση».

 

Ειρήνη Φιλιππάκη-warburton, Εισαγωγή στη Θεωρητική Γλωσσολογία, εκδ. Νεφέλη, 1992

 

«Στις παραδειγματικές σχέσεις δεν είναι η συνδυαστικότητα, αλλά η υποκατασταστιμότητα των γλωσσικών στοιχείων που βαρύνει. Κάθε στοιχείο θεωρείται ότι μπορεί από κοινού με ένα σύνολο άλλων στοιχείων να καταλαμβάνει ορισμένη θέση· αλλιώς να επιτελεί ορισμένη λειτουργία. Το σύνολο των στοιχείων που μπορούν να εμφανίζονται το ένα αντί του άλλου στην ίδια θέση, δηλ. να επιτελούν συναφή λειτουργία ή να συνδέονται κατά έναν οποιοδήποτε τρόπο, συνιστούν ό,τι ονομάζουμε (γλωσσικό) παράδειγμα. Έτσι, μιλάμε για το (μορφολογικό) παράδειγμα του ονόματος ή το παράδειγμα του ρήματος, νοώντας αντιστοίχως το σύνολο των ονοματικών ή ρηματικών τύπων που συνδέονται μεταξύ τους με ορισμένη σχέση – ομοιότητα (κοινό θέμα, κοινή κατηγοριακή λειτουργία κ.λπ.), τύπων που διαφοροποιούνται σε άλλα σημεία (διαφορετικά ληκτικά μορφήματα, διαφορετική μορφοσυντακτική λειτουργία κ.λπ.). Τέτοιο είναι λ.χ. το “παράδειγμα” του ονόματος lόγος (λόγος):

 

lόγosλόγος
lόγuλόγου
lόγoλόγο
lόγiλόγοι
lόγonλόγων
lόγusλόγους

 

Ή το “παράδειγμα” του ρήματος tréxo (τρέχω):

 

tréxoτρέχω
tréxisτρέχεις
tréxiτρέχει
tréxumeτρέχουμε
tréxeteτρέχετε
tréxun(e)τρέχουν(ε)

 

Τα μέλη των παραδειγμάτων που πήραμε έχουν κοινό το ονοματικό/ρηματικό θέμα (lόγ-, tréx-) και διαφέρουν σε μια σειρά αντιθέσεων (oppositions), όπως είναι ο όρος που χρησιμοποιούμε για τις διαφορές παραδειγματικού επιπέδου. Κάθε μέλος του παραδείγματος εν αναφορά προς τα άλλα βρίσκεται σε σχέση συμπληρωματικής κατανομής (complementary distribution): το ένα δεν μπορεί να πάρει τη θέση (λειτουργία) του άλλου· δεν αλληλοϋποκαθιστώνται μέσα στο παράδειγμα, ενώ –με σύγχρονη μεταβολή, συμμεταβολή (commutation) ορισμένων άλλων όρων– υποκαθιστούν το ένα το άλλο μέσα στην πρόταση. Είναι, όπως λέγεται, αντι-μεταβλητά (permutable) μέσα στην πρόταση.

Περισσότερο κι από τις συνταγματικές σχέσεις οι παραδειγματικές χαρακτηρίζονται από μεγάλη ποικιλία μορφών. Κάθε όρος της πρότασης, κάθε λεξιλογικό στοιχείο συνδέεται με πολλά άλλα μέλη του γλωσσικού συστήματος, τα οποία και προσδιορίζουν τη γνώση μας για το συγκεκριμένο στοιχείο και, από κοινού με τις συνταγματικές σχέσεις του στην πρόταση, τη συνολική αξία του στοιχείου. Γενικά, μπορούμε να μιλήσουμε για άμεσες και έμμεσες παραδειγματικές σχέσεις. Άμεσες, θα χαρακτηρίζαμε, τις σχέσεις των στοιχείων που ανήκουν στο ίδιο κατηγοριακό παράδειγμα (παράδειγμα ρήματος, παράδειγμα ονόματος κτλ.), στοιχείων που είναι, όπως είπαμε, αντιμεταβλητά στην πρόταση και που κατεξοχήν χαρακτηρίζονται από σχέση υποκαταστασιμότητας.

Έτσι λ.χ. στην πρόταση που πήραμε αρχικώς

O μαθητής έλυσε το πρόβλημα

διαμορφώνονται αντίστοιχα οι εξής (άμεσες) παραδειγματικές σχέσεις:

 

Σύρε τον πίνακα, για να δεις και τις υπόλοιπες στήλες.

Oμαθητήςέλυσετο πρόβλημα
Έναςφοιτητήςέγραψεμια άσκηση
Κάποιοςδάσκαλοςδιορθώνει κάποιο θέμα

 

Σε αυτές τις συντακτικές κατηγοριακές σχέσεις θα πρέπει να προστεθεί για το μαθητής λ.χ. το μορφολογικό παράδειγμα (πρβ. lόγος) που αναφέραμε πιο πάνω και που, ως κατηγοριακό στοιχείο, ανήκει επίσης στις άμεσες παραδειγματικές σχέσεις.

Πέρα όμως των σχέσεων αυτών υπάρχει μια ολόκληρη σειρά “έμμεσων” παραδειγματικών σχέσεων με τις οποίες συνδέεται καθένα από τα γλωσσικά στοιχεία της πρότασης που πήραμε. Θα σταθούμε σε ένα μόνο από αυτά, στη λέξη μαθητής. Το γλωσσικό αυτό στοιχείο συνδέεται παραδειγματικώς με τα εξής επιμέρους συστήματα:

α) τα ομόρριζα: μαθαίνω, μάθηση, μάθημα, α-μαθής κ.λπ.

β) τα σύνθετα και παράγωγα: συμ-μαθητής – μαθητεύω (μαθητεία), μαθητ-ικός, μαθητ-άκος, μαθητ-ούδι κ.λπ.

γ) τα ομοιοπαράγωγα σε -ής: θεα-τής, αθλη-τής, κολυμβη-τής, πωλη-τής κ.λπ.

δ) τα σημασιολογικώς συγγενή (συνώνυμα, αντώνυμα, υπώνυμα κ.λπ.): σχολειαρόπαιδο, σπουδαστής, γυμνασιόπαις, φοιτητής – μαθητευόμενος, παραγιός – διδάσκων, δάσκαλος, καθηγητής, εκπαιδευτής κ.λπ.

Η ποικιλία και η σημασία των σχέσεων αυτών είναι τόσο σπουδαίες για τον καθορισμό της αξίας κάθε γλωσσικού στοιχείου καθώς και για την όλη παραγωγή και λειτουργία της γλώσσας, ώστε δικαιώνει –όπως παρατηρεί ο Koerner– τον αρχικό, γενικότερο χαρακτηρισμό των σχέσεων αυτών από τον saussure ως συνδετικών αντί του όρου παραδειγματικός, που είναι κάπως περιοριστικός. Oι όροι σύνολο (set), σύστημα και τάξη χρησιμοποιήθηκαν, εξάλλου, μαζί με τον όρο σύνδεση (colligation) από τους γλωσσολόγους της αγγλικής σχολής (Firth, Halliday κ.ά.), για να δηλώσουν τις παραδειγματικές σχέσεις.

Τέλος, τόσο οι παραδειγματικές όσο και οι συνταγματικές σχέσεις δεν είναι διατεταγμένες· δεν ακολουθούν ορισμένη, συγκεκριμένη τάξη. Η τάξη που έχει κατά παράδοση υιοθετηθεί σε ορισμένα παραδειγματικά συστήματα, π.χ. η σειρά των πτώσεων: ονομαστική – γενική – δοτική κ.λπ. ή η σειρά των χρόνων του ρήματος: ενεστώτας – παρατατικός – μέλλοντας κ.λπ., είναι συμβατική. Oφείλεται σε προτεραιότητες που έχουν καθοριστεί συνήθως από τους αρχαίους γραμματικούς με συμβατικά και, εν πάση περιπτώσει, ασαφή δομικά ή εξωγλωσσικά κριτήρια, που δε δικαιολογούνται από την έρευνα των σχέσεων αυτών. Δεν ερμηνεύεται λ.χ. η πρόταξη της ονομαστικής έναντι της γενικής ή της γενικής έναντι της δοτικής κ.ο.κ.

 

Γιώργος Μπαμπινιώτης, Εισαγωγή στη Θεωρητική Γλωσσολογία, 1982

 

Γ.2 Διδακτικές οδηγίες

 

Oι μαθητές θα ασκηθούν στην παρατήρηση και την αντικατάσταση λεκτικών μονάδων με την ίδια λειτουργία. Παράλληλα, μέσα από την αξιοποίηση και του Τετραδίου Εργασιών θα ασκηθούν στην αντικατάσταση λεκτικών μονάδων με άλλες που έχουν παρεμφερή ή εντελώς διαφορετική σημασία.

 

Δ. ΛΕΞΙΛΟΓΙΟ

 

Στην ενότητα αυτή, οι μαθητές θα ασκηθούν στην επιλογή ειδικού λεξιλογίου από αντίστοιχα κείμενα (άσκ. 1). Θα μάθουν ακόμα να χρησιμοποιούν το λεξικό για την ερμηνεία των λέξεων των οποίων τη σημασία δε γνωρίζουν. Ιδιαίτερα σημαντικό είναι να ασκηθούν οι μαθητές στην κατανόηση άγνωστων λέξεων από τα συμφραζόμενά τους (κείμ. 7).

 

Ε. ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ ΛΟΓΟΥ

 

Στην παραγωγή προφορικού και γραπτού λόγου θα επιδιωχθεί οι μαθητές, μελετώντας ένα είδος κειμένου και αλλάζοντας τις παραμέτρους επικοινωνίας, να διαμορφώσουν το δικό τους κείμενο σε διαφορετικό είδος λόγου. O εκπαιδευτικός μπορεί να επιλέξει κείμενα και από το Τετράδιο Εργασιών ή να συνεργαστεί με την τάξη για την επιλογή και τον μετασχηματισμό ποικίλων κειμένων που θα φέρουν οι μαθητές. Ιδιαίτερη αξία έχει να ασκηθούν οι μαθητές στην κατανόηση των κειμενικών χαρακτηριστικών, τόσο του εισαγωγικού κειμένου όσο και του κειμένου που θα γράψουν οι ίδιοι. Να καταλάβουν, δηλαδή, τι αλλάζει, όταν μετασχηματίζουμε ένα κείμενο.

 

Διαθεματική εργασία

 

Με τη δραστηριότητα αυτή επιδιώκεται: α) να παρακινηθούν οι μαθητές στην ανάγνωση βιβλίων (όλων των κατηγοριών) και στην προσεκτική παρουσίασή τους στο κοινό, β) να γράψουν οι μαθητές ένα λογοτεχνικό κείμενο που τους εκφράζει και να βιώσουν τις διαδικασίες ενός λογοτεχνικού διαγωνισμού, γ) να συνδεθεί η δραστηριότητα με την ευρύτερη πνευματική ζωή της τοπικής κοινωνίας.

 

 


138

 

Kείμενο 1 Πέντε ρήματα για το βιβλίο

Διαβάζω βιβλία για να κατακτήσω τον  χρόνο. Διαβάζοντας, το παρελθόν μού φαίνεται οικείο, το μέλλον φιλικό και προσιτό. Καταρρίπτω όρια και φραγμούς, σύνορα και προθεσμίες, απαγορεύσεις και φόβους. Η φαντασία διαστέλλεται, ο κόσμος γίνεται άπειρος ή μικρός ανάλογα με το κέφι μου. Όταν όλα σήμερα ελέγχονται και προκαθορίζονται, μονάχα το διάβασμα μού επιτρέπει την ελευθερία. Διαβάζω, άρα είμαι ελεύθερος.

Αγοράζω βιβλία για να κάνω δικό μου τον κόσμο. Τον κόσμο των ιδεών, των μύθων, της επιστήμης, του ονείρου. Μέσα από τις τυπωμένες σελίδες νιώθω να ορίζω καλύτερα τον  γύρω χώρο, την οικουμένη, ολόκληρο το σύμπαν. Αγοράζοντας βιβλία, πλουτίζω σε εμπειρίες και ευαισθησία, γίνομαι συμμέτοχος στο παγκόσμιο αγαθό της γνώσης.

εικ

Χαρίζω βιβλία στο όνομα της αγάπης. Με μια ποιητική συλλογή εγκαινιάζω έναν έρωτα, με ένα μυθιστόρημα σφραγίζω μια φιλία χρόνων. Kάνοντας δώρο ένα βιβλίο που έχω αγαπήσει, δίνω στον άλλο να καταλάβει τα ιδιαίτερα αισθήματα που τρέφω γι' αυτόν. Με βιβλία συνοδεύω τα "Χρόνια Πολλά", το "Καλορίζικος", το "Να μας ζήσει", τα "Συγχαρητήρια".

Δανείζω και δανείζομαι βιβλία γιατί έτσι αποκτούν πνοή ζωής. Αλλάζουν χέρια, δραπετεύουν από τα ράφια, παλιώνουν χρήσιμα οι σελίδες τους, κυοφορούν γνώσεις και απόλαυση. Τα βιβλία δεν έχουν σπίτι δικό τους και κατοικία. Οι βιβλιοθήκες, ιδιωτικές ή δημόσιες, είναι μονάχα η στάση που κάνουν για να ξεκουραστούν στο άχρονο ταξίδι της επίγειας ζωής τους.

Γράφω βιβλία για να ζήσω. Ερμηνεύω με δικό μου τρόπο τα περασμένα, βλέπω με μάτι αλλιώτικο ό,τι γίνεται ή δεν γίνεται, ψυχανεμίζομαι λίγα απ' όσα η ζωή μου δεν θα προφτάσει. Γράφω γιατί έχω την αυταπάτη πως είμαι ένας μικρός θεός: παίρνω αφορμή από το τίποτα και ανασταίνω ζωές, πιάνω στα χέρια μου μολύβι και στήνω ένα χάρτινο σύμπαν αληθινό. Γράφω γιατί μονάχα έτσι υπάρχω.

 

Κώστας Ακρίβος, περ. της ENEBE, τεύχ. 1, 2002

 

Eρωτήσεις κατανόησης

1 Γιατί διαβάζει, αγοράζει, δανείζει - δανείζεται και χαρίζει βιβλία ο συγγραφέας;

 

2 Για ποιους λόγους εκτός από αναγνώστης είναι και συγγραφέας;

 

3 Eσείς ποια σχέση έχετε με το βιβλίο; Απαντήστε ακολουθώντας τα ρήματα με τα οποία ξεκινάει το κείμενό του ο συγγραφέας.

 

1 Ο μαγικός κόσμος του βιβλίου

 


139

 

Kείμενο 2 [H μονοκαλλιέργεια του πνεύματος φτωχαίνει τους ορίζοντές μας…]

Η Αργυρώ άφησε το φλιτζάνι της πάνω στο τραπέζι και σκούπισε τα χείλη της.

– Θα φωτογραφίσουμε την αρχαία Πέλλα, τη γενέτειρα του Μεγαλέξανδρου, πρόσθεσε. Τα ψηφιδωτά της είναι γνωστά σ' ολόκληρο τον κόσμο.

Ο δάσκαλος δεν έχασε την ευκαιρία.

– Η Πέλλα, είπε, υπήρχε από την Eποχή του χαλκού. Όμως από τότε που ο Αρχέλαος μετέφερε εκεί, από τις Αιγές, την πρωτεύουσα της Μακεδονίας, έγινε σπουδαίο πολιτιστικό κέντρο. Οι πιο φημισμένοι ζωγράφοι, όπως ο Ζεύξης και ο Γνώσης, σπουδαίοι ποιητές, φιλόσοφοι και τραγικοί φιλοξενήθηκαν στην αυλή του. Ανάμεσά τους κι ο Ευριπίδης, που έγραψε εκεί την τραγωδία Ιφιγένεια εν Αυλίδι.

– Ο Ευριπίδης έζησε στην Πέλλα μέχρι το τέλος της ζωής του, συμπλήρωσε η Αργυρώ κι ο καθηγητής την καμάρωσε.

– Μπράβο σου, Αργυρώ! Δεν είσαι μόνο καλή γεωπόνος, αλλά κι από ιστορία, τα πας μια χαρά, βλέπω!

– Κύριε καθηγητά, γέλασε η Αργυρώ, η μονοκαλλιέργεια του πνεύματος έχει συνέπειες παρόμοιες με τη μονοκαλλιέργεια του εδάφους. Φτωχαίνει τους ορίζοντές μας. Γινόμαστε σοφοί σ' έναν τομέα και στραβοί –συγχωρήστε με για την έκφραση– σ' όλους τους άλλους. Άλλωστε η κάθε επιστήμη, όπως ξέρετε, δεν μπορεί να σταθεί μόνη της, αν δεν στηριχτεί στις υπόλοιπες. Η ιστορία, για παράδειγμα, είναι πολύτιμος σύμβουλος σ' επιστήμες, που με την πρώτη ματιά φαίνονται άσχετες, όπως τα μαθηματικά και η ιατρική. Θυμηθείτε το «Δήλιον πρόβλημα» και τον περίφημο Μιθριδατισμό.

Ο καθηγητής γέλασε με κρυφό καμάρι για τη νεαρή συνεργάτισσά του.

– Εντάξει, Αργυρώ, μας έπεισες ότι έχεις όλα τα προσόντα, για να εξελιχθείς σε μεγάλη επιστημόνισσα!

Οι δάσκαλοι καμάρωναν –και με το δίκιο τους– την ανιψιά τους, που τιμούσε το σόι. Μα η γιαγιά Λένη πετάχτηκε πάλι αγανακτισμένη.

– Μπρε, πάλι τα ίδια θα λέμε; Όλες οι 'πιστήμες του κόσμου είναι λόγια της καταστροφής, αν δεν έχουνε την αγάπη μέσα τους.

– Μπράβο σου, ακόμα μια φορά, κυρα-Λένη! Τούτη την κουβέντα σου, να ξέρεις, θα τη μεταφέρω στους φοιτητές μου μέσα στο αμφιθέατρο.

Η Αργυρώ αγκάλιασε τη γιαγιά της.

– Εγώ, γιαγιάκα μου, θα τη γράψω με μεγάλα γράμματα σ' ένα χαρτόνι και θα το κολλήσω πάνω από το γραφείο μου.

 

Κατερίνα Μουρίκη, Στο γαλαξία της Ε.Ε., έκδ. Άγκυρα, 1996

Eρωτήσεις κατανόησης

1 Γιατί χαίρεται ο καθηγητής για τη φοιτήτριά του; • Πώς δικαιολογεί η Αργυρώ την ανάγκη για ευρύτερη και όχι μονόπλευρη μόρφωση;

 

2 Ποια ήταν η γνώμη της γιαγιάς Λένης για την επιστήμη και πώς αντέδρασαν ο καθηγητής και η εγγονή της;

 


140

 

Kείμενο 3 [Η Μονς στα ίχνη της Βαβέλ]

εικ

Από τις 17 έως τις 26 Σεπτεμβρίου η πόλη της Μονς, στο Βέλγιο, αναζήτησε τα ίχνη του πύργου της Βαβέλ οργανώνοντας φεστιβάλ γλωσσών ανοιχτό σε όλους.

Ο στόχος, όπως αναφερόταν στον ιστοχώρο της εκδήλωσης: «Να ευαισθητοποιηθούν όσο το δυνατόν περισσότεροι πολίτες στη σπουδαιότητα και τον πολιτιστικό πλούτο από τη γνώση των γλωσσών είτε για επαγγελματικούς λόγους είτε για λόγους προσωπικής ανάπτυξης ή ανοίγματος στους άλλους… αλλά και να ενθαρρυνθεί ο πληθυσμός της πόλης να μετάσχει σε δραστηριότητες εκμάθησης, όποια κι αν είναι τα κίνητρά του, ανεξάρτητα από ηλικία και κοινωνικοοικονομική θέση…».

Και οι ευκαιρίες δεν έλειψαν. Τα εστιατόρια οργάνωσαν συζητήσεις στα δανέζικα, τα αγγλικά ή ακόμη και τα ελληνικά, με την καθοδήγηση καθηγητών γλωσσών. Χάρη σ’ ένα φεστιβάλ τραγουδιών, μιμήσεων και θεατρικών σκετς, οι δάσκαλοι και οι μαθητές τους μοιράστηκαν τη χαρά των γλωσσών με το κοινό. Τοπικοί καταστηματάρχες βοήθησαν να οργανωθεί πολύγλωσσος διαγωνισμός αινιγμάτων. Σχηματίστηκε μια αλυσίδα φιλίας. Χάρη στο διαδίκτυο, οι κάτοικοι της Μονς είχαν τη δυνατότητα ανταλλαγών με κατοίκους διάφορων χωρών της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

Για δέκα μέρες τα γερμανικά, τα αγγλικά, τα δανέζικα, τα ελληνικά, τα ιταλικά και τα ολλανδικά, ακόμη και η νοηματική γλώσσα, γνώρισαν μεγάλη διάδοση στη Μονς. Το σχέδιο αυτό ήταν ένα από τα πολλά στο πλαίσιο του «Ευρωπαϊκού έτους γλωσσών».

 

1 Ευρωπαϊκή Ημέρα Γλωσσών

 

Eρωτήσεις κατανόησης

1 Ποιος ήταν ο στόχος του φεστιβάλ γλωσσών που οργανώθηκε στην πόλη Μονς του Βελγίου;

 

1 Με ποιους τρόπους οι κάτοικοι και οι επισκέπτες του φεστιβάλ ήρθαν σε επαφή με μια μεγάλη ποικιλία γλωσσών;

 

3 Πώς αισθάνεστε εσείς, όταν βρίσκεστε σε ένα περιβάλλον πολύγλωσσο όπου μιλιούνται πολλές γλώσσες;

 


141

 

B ΣYNTAΓMATIKOΣ AΞONAΣ

Aκούω και μιλώ

1. Μόλις διαβάσατε ένα λογοτεχνικό βιβλίο το οποίο σας έφεραν δώρο στη γιορτή σας οι φίλοι σας. Με δύο απλές προτάσεις εξηγήστε τι σας προσέφερε η μελέτη αυτού του βιβλίου. (Χρησιμοποιήστε ως παράδειγμα προτάσεις από το κείμενο 1, όπως: Η φαντασία διαστέλλεται. Ο κόσμος γίνεται άπειρος.)

 

2. Στις προτάσεις που φτιάξατε οι λέξεις συνδυάζονται - συντάσσονται με βάση συγκεκριμένους κανόνες. Για να τους ανακαλύψετε, προσέξτε τη σχέση ανάμεσα στο άρθρο και το ουσιαστικό που συνοδεύει.

 

3. Μια φίλη σας που γράφει ποιήματα και διηγήματα, σας εξηγεί πώς νιώθει γράφοντας λογοτεχνικά κείμενα. Αναφέρει ότι: 1) νιώθω μικρός θεός, 2) πιάνω μολύβι και στήνω ένα χάρτινο σύμπαν. Ποιες σχέσεις διακρίνετε να υπάρχουν ανάμεσα στο υποκείμενο και στο ρήμα στις προτάσεις αυτές; Παρατηρήστε, για παράδειγμα, πώς συμφωνεί το ρήμα με το υποκείμενο ως προς τον αριθμό ή και το πρόσωπο.

 

 

Διαβάζω και γράφω

1. Από το κείμενο 2 επιλέγουμε την πρόταση: «Η Αργυρώ άφησε το φλιτζάνι». Υπάρχει συμφωνία ανάμεσα στα άρθρα (η, το) και στα ουσιαστικά που προσδιορίζουν στο γένος, τον αριθμό ή και την πτώση; • Μήπως υπάρχει και λογική σύνδεση ανάμεσα στο υποκείμενο (Η Αργυρώ) και το αντικείμενο (το φλιτζάνι) με το ρήμα; • Αν αλλάξει το πρόσωπο του ρήματος (Η Αργυρώ άφησα) μπορεί να σταθεί λογικά η πρόταση;

 

2. Ποια λάθη παρατηρείτε στις παρακάτω προτάσεις;

– H Aργυρώ άφησες το φλιτζάνι.

– Tην Aργυρώ άφησε το φλιτζάνι.

– H Aργυρώ άφησε του φλιτζανιού.

Mπορείτε να εξηγήσετε γιατί είναι λάθος αυτές οι προτάσεις;

 

3. Μπορείτε να επεκτείνετε την προηγούμενη πρόταση από το κείμενο προσθέτοντας λέξεις; Για παράδειγμα:

– Η Αργυρώ άφησε το φλιτζάνι στο τραπέζι.

– Η Αργυρώ άφησε το μικρό φλιτζάνι στο στρογγυλό τραπέζι.

– Η Αργυρώ άφησε το μικρό φλιτζάνι στο στρογγυλό τραπέζι της κουζίνας.

Mαθαίνω ότι:

◗ Συνταγματικές είναι οι σχέσεις μεταξύ ενός γλωσσικού στοιχείου και άλλων στοιχείων που προηγούνται ή ακολουθούν μέσα στην ίδια συντακτική ενότητα, φράση, πρόταση. Oι σχέσεις αυτές αναπτύσσονται στον οριζόντιο άξονα: στον συνταγματικό άξονα.

 

4. Από το κείμενο 2 επιλέγουμε τις επόμενες προτάσεις. • Μετακινήστε λέξεις ή λεκτικά σύνολα αυτών των προτάσεων, ώστε να αλλάξει η σειρά τους στις προτάσεις, όχι όμως και το νόημά τους.

 

Προτάσεις

– Τα ψηφιδωτά της Πέλλας είναι γνωστά σ' ολόκληρο τον κόσμο.

– Ο Ευριπίδης έζησε στην Πέλλα μέχρι το τέλος της ζωής του.

– Τούτη την κουβέντα σου θα τη μεταφέρω στους φοιτητές μου μέσα στο αμφιθέατρο.


Μετακίνηση λέξεων

 

Μπορείτε τώρα να απαντήσετε γιατί συχνά αλλάζουμε τη σειρά των λέξεων σε μια πρόταση;

142

 

5. Επιλέξαμε τρεις προτάσεις από το κείμενο και μετακινήσαμε λέξεις ή λεκτικά σύνολα. Τι παρατηρήσεις έχετε να κάνετε σχετικά με το αν διατηρείται ή όχι το νόημα των προτάσεων;

– Στο Βέλγιο η πόλη Μονς αναζήτησε τα ίχνη του πύργου της Βαβέλ.

– Μοιράστηκαν με το κοινό τη χαρά των γλωσσών οι δάσκαλοι και οι μαθητές τους.

– Συζητήσεις στα δανέζικα, τα αγγλικά ή και στα ελληνικά ακόμα οργάνωσαν τα εστιατόρια.

 

6. Oι παρακάτω προτάσεις είναι αποδεκτές στην ελληνική γλώσσα; • Aν όχι, γιατί; • Αναζητήστε στο κείμενο 3 μια πιο αποδεκτή εκδοχή τους.

– Διαγωνισμός αινιγμάτων να οργανωθεί πολύγλωσσος βοήθησαν καταστηματάρχες τοπικοί.

– Με κατοίκους τη δυνατότητα είχαν οι κάτοικοι της Μονς ανταλλαγών διαφόρων χωρών της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

 

Kατάλαβα ότι:

◗ Η ελληνική γλώσσα είναι ευέλικτη.

◗ Η οριζόντια μετακίνηση λέξεων ή λεκτικών συνόλων σε μια πρόταση πρέπει να γίνεται με προσοχή και μέσα σε συγκεκριμένα όρια.

◗ Η οριζόντια μετακίνηση λέξεων ή λεκτικών συνόλων σε μια πρόταση «αποκαλύπτει» πού θέλει ο ομιλητής ή ο συγγραφέας να δώσει έμφαση ή τι να τονίσει.

 


 

Γ ΠAPAΔEIΓMATIKOΣ AΞONAΣ

Μάθαμε προηγουμένως να συνδυάζουμε, να μετακινούμε λέξεις-φράσεις οριζόντια σε μια πρόταση.

Μπορούμε να κάνουμε το ίδιο, όχι όμως οριζόντια, αλλά κάθετα. Περίεργο ε;

Ας δούμε μαζί κι αυτή τη «μαγική» λειτουργία της γλώσσας.

 

Aκούω και μιλώ

1. Υποθέστε ότι ήρθε στην τάξη σας ο συγγραφέας του κειμένου 1, ο οποίος σας εξήγησε γιατί διαβάζει, αγοράζει, χαρίζει, δανείζει και γράφει βιβλία. Σας ρωτάει ποια είναι η δική σας σχέση με τα βιβλία. Απαντήστε του αλλάζοντας τα παραπάνω ρήματα με συνώνυμά τους.

 

2. Παρακολουθήσατε τη συζήτηση της Αργυρώς με τον καθηγητή (κείμ. 2) και είδατε ότι «οι δάσκαλοι καμάρωναν την ανιψιά τους». Σκεφτείτε ποιοι άλλοι, εκτός από τους δασκάλους, θα καμάρωναν την ανιψιά τους.

 

 

Διαβάζω και γράφω

1. Ας θυμηθούμε την πρόταση (κείμ. 2) στην οποία «παίξαμε» ένα παιχνίδι οριζόντιας μετακίνησης των λέξεων. • Ας αλλάξουμε μαζί είτε την ονοματική φράση είτε τη ρηματική φράση, αρχικά με συνώνυμες λέξεις - φράσεις και μετά με άλλες που έχουν διαφορετική σημασία:

 

– Η Αργυρώ
– Η φοιτήτρια
– Η κοπέλα
– Εκείνη
άφησε το φλιτζάνι
(συνέχισε)
– Oι δάσκαλοι
(συνέχισε)
καμάρωναν

 

Συμπεραίνω ότι:

◗ Μπορούμε να αλλάξουμε ορισμένες λέξεις ή φράσεις σε μια πρόταση με άλλες που παίζουν τον ίδιο ρόλο στην πρόταση. Αυτό δεν γίνεται οριζόντια, αλλά κάθετα με την αλλαγή κάθε φορά των λέξεων-φράσεων (παραδειγματικός άξονας).

 

143

2. Αντικαταστήστε τις υπογραμμισμένες λέξεις στις παρακάτω προτάσεις με άλλες, είτε συνώνυμες είτε όχι, προσέχοντας πώς το νόημα κάθε πρότασης παραμένει το ίδιο ή αλλάζει ανάλογα με τα παραδείγματα που θα επιλέξετε.

 

– Η Αργυρώσκούπισε τα χείλη της. (κείμ. 2)
– Η Αργυρώαγκάλιασε τη γιαγιά της. (κείμ. 2)
– Ο δάσκαλοςδεν έχασε την ευκαιρία. (κείμ. 2)
– Τα εστιατόριαοργάνωσαν συζητήσεις στα δανέζικα. (κείμ. 3)

 

 

Mαθαίνω ότι:

◗ Εύλογα θα αναρωτηθεί κανείς: Γιατί τα μαθαίνουμε όλα αυτά; Για να κατανοήσουμε ότι: όταν φτιάχνουμε προτάσεις, εργαζόμαστε παράλληλα και στους δύο άξονες, από τη μία συνδυάζοντας και βάζοντας σε λογική σειρά τις λέξεις (συνταγματικός άξονας) και από την άλλη επιλέγοντας τις κατάλληλες λέξεις (παραδειγματικός άξονας).

 

Kείμενο 4 [Xιούμορ και ανάγνωση βιβλίων]

eik

Σκίτσα του Κ. Μητρόπουλου, στο Έλληνες γελοιογράφοι του 20ού αιώνα,
επιμ. Γήσης Παπαγεωργίου, εκδ. Αστραία, 2002


144

 

Kείμενο 5 Μ' ένα βιβλίο (ακόμα) ξεχνιέμαι…

εικ

Η μυρωδιά του καινούριου βιβλίου, η ηδονή στο σκίσιμο των κολλημένων σελίδων, η επιλογή σελιδοδείκτη ή το τσάκισμα της σελίδας κάνουν το βιβλίο ίσως το πιο λατρεμένο αντικείμενο. Παρότι η τεχνολογία έχει παρεισφρήσει στον τρόπο που αγοράζουμε βιβλία –πολλοί τα παραγγέλνουν πλέον μέσω Ίντερνετ–, δεν έχει καταφέρει να αλλάξει την τελετουργία της ανάγνωσης. Πολλοί συγγραφείς, όπως ο Στίβεν Κινγκ, έχουν εκδώσει βιβλία σε ηλεκτρονική μορφή, ώστε να διαβάζονται μέσω Ίντερνετ. Aυτή η μόδα, όμως, δεν επικράτησε. Ένα βιβλίο που δεν κρατάς στα χέρια σου, που δεν γέρνει στο στήθος σου, όταν σε παίρνει ο ύπνος με αυτό στην αγκαλιά, που δεν κουβαλάς στην παραλία ή στο λεωφορείο, ένα βιβλίο που δεν μπορείς να δανείσεις ή να μουτζουρώσεις, απλώς δεν είναι βιβλίο. Κατά έναν τρόπο δεν υπάρχει. Δεν μπορείς καν να το κλείσεις μετά το τέλος του και να το κρατήσεις λίγο ακόμα στα χέρια σου κοιτώντας το κενό για να συνειδητοποιήσεις ότι τελείωσε. Άλλωστε, το χάζι των βιβλίων στη βιβλιοθήκη σου είναι μια βόλτα στη ζωή σου.

 

περ. «BHMAgazino», εφημ. TO BHMA, 2003

1 Ηλεκτρονικό βιβλίο

 

Διαβάζω και γράφω

εικ

1. Στην πρόταση που ακολουθεί μπορείτε να σημειώσετε με βέλη τις σχέσεις που υπάρχουν μεταξύ των λέξεων (συνταγματικός άξονας →) και να αντικαταστήσετε κάποιες από αυτές με άλλες που θα έχουν την ίδια λειτουργία στην πρόταση (παραδειγματικός άξονας ↓). Ένα πρώτο παράδειγμα σας δίνεται παρακάτω:

H τεχνολογία ↓ δεν κατάφερε να αλλάξει την τελετουργία της ανάγνωσης.

O υπολογιστής

 

2. Από το κείμενο 4 διαλέξτε μία πρόταση και εργαστείτε επιλέγοντας και συνδυάζοντας λέξεις (στο σχήμα που ακολουθεί).

 

3. Στο κείμενο 5 αντικαταστήστε λέξεις ή φράσεις στις υπογραμμισμένες προτάσεις, εργαζόμενοι άλλοτε στον συνταγματικό και άλλοτε στον παραδειγματικό άξονα.

 

4. Aν η πρώτη παράγραφος του κειμένου 1 άρχιζε με τη φράση: «Ένας άνθρωπος διαβάζει βιβλία για να…», πώς θα συνεχιζόταν; • Kάντε όσο περισσότερες αλλαγές μπορείτε στον συνταγματικό και παραδειγματικό άξονα.

 

 


145

 

Δ ΛEΞIΛOΓIO

Κατανόηση λεξιλογίου σε ποικίλα κείμενα

1. Στο κείμενο 6 που ακολουθεί επιλέξτε ειδικές λέξεις ή φράσεις που χρησιμοποιούνται στη «γλώσσα» της μελέτης του διαστήματος. Στη συνέχεια, για όσες από τις λέξεις αυτές δεν γνωρίζετε την ερμηνεία τους ή θέλετε περισσότερες πληροφορίες, μπορείτε να χρησιμοποιήσετε ένα ερμηνευτικό λεξικό ή μια εγκυκλοπαίδεια στη βιβλιοθήκη του σχολείου.

 

Λέξεις ή φράσεις για το διάστημα«Άγνωστες» λέξειςEρμηνεία

 

Kείμενο 6 [Η γλώσσα των άστρων]

εικ
Nεφελώματα στον αστερισμό
του Tοξότη

Όπως γνωρίζουμε σήμερα, ο Γαλαξίας μας όχι μόνο δεν είναι μοναδικός, αλλά υπάρχουν δισεκατομμύρια άλλοι! Και ο αριθμός των αστέρων κάθε γαλαξία φτάνει τις μερικές εκατοντάδες δισεκατομμύρια. Μερικοί γαλαξίες μοιάζουν με δίσκο, όπως ο δικός μας, κι άλλοι έχουν σπειροειδή μορφή. Υπάρχουν ακόμα ελλειπτικοί γαλαξίες και επίσης γαλαξίες με εξαιρετική φωτεινότητα –οι μυστηριώδεις κβάσαρς– που ανιχνεύονται στις εσχατιές του Σύμπαντος. Δεν είναι, όμως, μόνον η έκταση και οι αριθμοί που εντυπωσιάζουν στην εικόνα που αποκάλυψε το Σύμπαν. Είναι και η απέραντη ποικιλία των αστρικών αντικειμένων, όπου η ύλη συχνά οδηγείται σε ακραίες καταστάσεις. Είναι οι αστέρες νετρονίων και οι μαύρες τρύπες, οι μεγαλειώδεις εκρήξεις αστεριών και τα νεφελώματα, οι αναρίθμητοι κομήτες και οι ερυθροί γίγαντες, οι λευκοί νάνοι αλλά και οι συγκρούσεις των γαλαξιών.

εικ
O γαλαξίας της Aνδρομέδας

εικ
Nέφη γέννησης άστρων

Οι σκέψεις παγώνουν από το δέος ενώπιον των μεγεθών και του αγνώστου, αλλά και από την πραγματική (ή φαινομενική!) ασημαντότητά μας. «Για τον αστρονόμο ο άνθρωπος δεν είναι τίποτε άλλο παρά μια κουκκίδα χωρίς σημασία σε ένα άπειρο Σύμπαν», παρατήρησε κάποιος στον Αϊνστάιν. «Συχνά αισθάνομαι το ίδιο», απάντησε ο Αϊνστάιν. «Συνειδητοποιώ, όμως, ότι αυτή η ασήμαντη κουκκίδα, που είναι ο άνθρωπος, είναι επίσης ο αστρονόμος».

 

 

 

Γ. Γραμματικάκης, στο Ανιχνεύοντας το σήμερα, προετοιμάζουμε το αύριο,

Παιδαγωγικό Ινστιτούτο, 2001

 

2. Eπισκεφτήκατε με τους φίλους σας ένα βιβλιοπωλείο και βρήκατε ένα βιβλίο που σας έκανε εντύπωση, όταν διαβάσατε προσεκτικά το οπισθόφυλλο (κείμ. 7). Eπειδή δεν καταλάβατε καλά τη σημασία ορισμένων φράσεων, προσπαθήστε να ξαναδιαβάσετε το κείμενο, προσέχοντας ιδιαίτερα τις φράσεις που συνοδεύουν τις «δύσκολες» λέξεις και βοηθούν στην κατανόηση της σημασίας τους. • Για την ανάγνωση του εξώφυλλου του βιβλίου (κείμ. 7) εκτός από τις γλωσσικές σας γνώσεις ποιες άλλες χρησιμοποιήσατε; • Για ποιο λόγο;


146

 

Kείμενο 7 [Μαθηματικά και ομορφιά]

εικ

Ο συγγραφέας, μαθηματικός στο Πανεπιστήμιο του Γουόρικ της Αγγλίας, είναι γνωστός από το βιβλίο του Παίζει ο Θεός ζάρια;. Εδώ προσπαθεί να εξηγήσει πώς φτιάχνονται τα υπέροχα σχήματα στη φύση. Θαυμάζουμε τα αστέρια που σπινθηροβολούν στον ουρανό. Μένουμε εκστατικοί μπροστά στον ιστό μιας αράχνης. Μας μαγεύουν οι φωτογραφίες του Σύμπαντος. Ζηλεύουμε την ικανότητα της μέλισσας που φτιάχνει τις τέλειες εξαγωνικές κηρήθρες. Πώς γίνονται όλα αυτά; Πρόκειται για έναν υπέροχο συνδυασμό μαθηματικών και ομορφιάς. Αυτό πραγματεύεται και ο συγγραφέας, το να βρει δηλαδή τον τρόπο που οι φαινομενικά ψυχροί αριθμοί βρίσκουν έκφραση στην ομορφιά της φύσης.

 

Ian Stewart, Oι Μυστικοί Αριθμοί, μτφρ. Α. Σπανού,

εκδ. Π. Τραυλός, 2003

 

«Άγνωστες» λέξεις (κείμ. 7)Συνοδευτικές φράσεις
συμφραζόμενα
Σημασία
– σπινθηροβολούν
– εκστατικοί
– εξαγωνικές

 

145-146


 

Ε ΔPAΣTHPIOTHTEΣ ΠAPAΓΩΓHΣ ΛOΓOY

Aκούω και μιλώ

1. Οργανώστε με τους καθηγητές της τάξης σας, γι' αυτή τη σχολική χρονιά, τακτικές επισκέψεις στη βιβλιοθήκη του σχολείου ή στη Δημοτική βιβλιοθήκη της περιοχής σας. Στην πρώτη επίσκεψη σας ρωτούν τι είδους βιβλία σάς αρέσουν και θα θέλατε να δανειστείτε. Απαντήστε, αιτιολογώντας γιατί προτιμάτε συγκεκριμένες κατηγορίες βιβλίων.

 

2. Σε κάποιο περιοδικό εβδομαδιαίας εφημερίδας διαβάσατε την παρακάτω είδηση (κείμ. 8) για τη δημιουργία «ιπτάμενων αυτοκινήτων». Tηλεφωνήστε σε έναν φίλο σας και περιγράψτε του πώς θα είναι τα αυτοκίνητα αυτά, ποιος θα τα κατασκευάσει, πόσο θα κοστίσουν και τι προβλήματα, πιθανόν, να δημιουργήσουν.

 

147

 

εικ

Kείμενο 8 Εμπρός καλό μου αυτοκίνητο!

Κάθε μέρα οι δρόμοι των μεγαλουπόλεων ανά τον κόσμο παρουσιάζουν την ίδια ασφυκτική εικόνα: βρίσκονται μπλοκαρισμένοι από εκατοντάδες αυτοκίνητα, με οδηγούς βουτηγμένους στο άγχος, γιατί δεν θα προλάβουν να φτάσουν στον προορισμό τους την ώρα που πρέπει. Το πρόβλημα του κυκλοφοριακού ήταν το κίνητρο για κάποιους επιστήμονες να επινοήσουν ένα πρωτότυπο μέσο μεταφοράς, με σκοπό να μας απαλλάξει από την καθημερινή ταλαιπωρία στους δρόμους. Ο λόγος για τα ιπτάμενα αυτοκίνητα, ελικοφόρα δηλαδή τετράτροχα, τα οποία στα μποτιλιαρίσματα θα μπορούν να ίπτανται. Σαν το καπέλο του… αστυνόμου Σαΐνη, το οποίο έβγαζε έλικες και τον βοηθούσε να πετάξει.

εικ

Η ιδέα δεν είναι καινούρια, αφού στο παρελθόν έχουν γίνει αρκετές προσπάθειες για την υλοποίησή της, οι οποίες όμως απέτυχαν, επειδή τα οχήματα που κατασκευάζονταν ήταν ακριβά, βαριά και αργά. Τη λύση σε αυτά τα εμπόδια αναμένεται να δώσει η NASA, η οποία σκοπεύει να κατασκευάσει ιπτάμενα αυτοκίνητα, μετατρέποντας τον εξοπλισμό των λεγόμενων μικρών αεροπλάνων. Αν και τα μικρά αεροπλάνα δεν είναι πρακτικά για την πλειοψηφία των ανθρώπων, ερευνητές της NASA ελπίζουν ότι στα επόμενα πέντε χρόνια η εξέλιξη της τεχνολογίας θα επιτρέψει την κατασκευή μικρών αεροπλάνων που θα είναι φθηνά, αθόρυβα, εύκολα στην οδήγηση και θα κοστίζουν γύρω στα 100.000 δολάρια. Αυτή η γενιά αεροπλάνων εκτιμάται ότι θα προετοιμάσει με τον καλύτερο τρόπο το έδαφος για την άφιξη των ιπτάμενων αυτοκινήτων. Ωστόσο η εταιρεία Boeing έχει σχεδιάσει το πρώτο ιπτάμενο τετράτροχό της. Βέβαια, μαζί με τα σχέδια για τα ιπτάμενα αυτοκίνητα, θα πρέπει να βρει και τρόπους να αντιμετωπιστεί το ενδεχόμενο ενός κυκλοφοριακού χάους, όχι πια στους δρόμους, αλλά στους ουρανούς!

 

περ. «ΒΗΜΑgazino», εφημ. ΤO ΒΗΜΑ, 2004

1 Κρίκης Στ., Ελευθεριάδου Ε. (επιμ.), «Έρχονται τα ιπτάμενα αυτοκίνητα» [πηγή: εφημ. Τα Νέα]

 

Διαβάζω και γράφω

1. Αφού μιλήσατε με τον φίλο σας για τα «ιπτάμενα» αυτοκίνητα, γράφετε μια φανταστική ιστορία με πρωταγωνιστή τον εαυτό σας να οδηγεί ένα τέτοιο αυτοκίνητο πάνω από την πόλη ή την περιοχή σας.

 

2. Yποθέστε ότι είστε ο συγγραφέας του κειμένου 1, που γράφει για την αξία του βιβλίου. Σας επισκέπτεται ένας μαθητής-δημοσιογράφος σχολικής εφημερίδας για να σας πάρει συνέντευξη. Γράψτε μια τέτοια (φανταστική) συνέντευξη, αντλώντας υλικό για τις ερωτήσεις και τις απαντήσεις από το κείμενο αυτό.

 

3. Από μια εταιρεία νέων τεχνολογιών σάς έστειλαν ένα διαφημιστικό υλικό (κείμ. 9) για να αγοράσετε ή εσείς ή το σχολείο σας ένα ρομπότ-δάσκαλο αγγλικών. Απαντήστε στην πρότασή τους με μια επιστολή 2-3 παραγράφων (λαμβάνοντας υπόψη και το κείμενο 3 του Τετραδίου Εργασιών).

 


148

 

εικ

Kείμενο 9 Ρομποτοδιδάσκαλος αγγλικών

Το κοριτσάκι της φωτογραφίας χρησιμοποιεί την οθόνη αφής του «Irobi», ενός «έξυπνου» ρομπότ που διδάσκει αγγλικά στους χρήστες του μέσω ενσωματωμένων προγραμμάτων, τα οποία μπορεί μάλιστα και αναβαθμίζει μέσω του Internet. Το ρομπότ λειτουργεί και με τηλεχειρισμό αλλά και με φωνητικές εντολές του χρήστη. Διαθέτει επίσης ενσωματωμένη κάμερα, με την οποία μπορεί ο ιδιοκτήτης του να βλέπει και να ελέγχει τι γίνεται στο σπίτι ή στο χώρο που το έχει τοποθετήσει απ' όπου κι αν βρίσκεται.

 

ένθετο «Science», εφημ. ΤO ΒΗΜΑ, 2004

 

Διαθεματική εργασία

«Ταξίδι στον κόσμο της γραφής και της ανάγνωσης»

Η τάξη ή το σχολείο σας οργανώνει ένα διαγωνισμό ανάγνωσης βιβλίων και γραφής λογοτεχνικού κειμένου.

 

◗ Mια ομάδα θα καταγράψει τις προτιμήσεις των μαθητών και θα προτείνει τις κατηγορίες (πεζογραφία, ποίηση, ιστορία, επιστημονική φαντασία, θέατρο, γεωγραφία κ.λπ.) από τις οποίες κάθε ομάδα μαθητών (3-4 ατόμων) θα επιλέξει δύο βιβλία, που θα διαβάσει σε ορισμένο χρονικό διάστημα.

◗ Στη συνέχεια θα γίνει παρουσίαση των βιβλίων απ' όλα τα μέλη κάθε ομάδας και θα υπάρξει βράβευση των καλύτερων παρουσιάσεων από επιτροπή μαθητών, εκπαιδευτικών, τοπικών πνευματικών φορέων.

◗ Θα ζητηθεί απ' όποιον μαθητή επιθυμεί να γράψει οποιοδήποτε είδος λογοτεχνικού κειμένου (διήγημα, ποίημα, χρονογράφημα, θεατρικό μονόπρακτο κ.λπ.) και να το παραδώσει στην επιτροπή του διαγωνισμού.

◗ Θα ακολουθήσει η βράβευση των καλύτερων κειμένων κατά κατηγορία και η ανάγνωσή τους από τους μαθητές.

◗ Θα εκδοθεί ειδικός τόμος-τεύχος από το σχολείο με όλα τα κείμενα των μαθητών που συμμετείχαν στον διαγωνισμό.

 

Χρήσιμες ηλεκτρονικές διευθύνσεις

1. 1 biblionet, Δικτυακός τόπος με όλες τις ελληνικές εκδόσεις των τελευταίων χρόνων

2. 1 linguapax. Σχέδιο της Unesco για την προώθηση του πολιτισμού και της ειρήνης διαμέσου της πολύγλωσσης εκπαίδευσης

3. 1 Ελληνικό Λογοτεχνικό και Ιστορικό Αρχείο

4. 1 Ειδική ιστοσελίδα για τις γλώσσες που κινδυνεύουν με εξαφάνιση

5. 1 Εικονική βιβλιοθήκη για τις επιστήμες, τις τέχνες και τον πολιτισμό

6. 1 ΕΚΕΒΙ Το Eθνικό Kέντρο Bιβλίου της χώρας μας

7. 1 Η Αργώ: Βάση βιβλιογραφικών πηγών πληροφοριών [πηγή: Εθνικό Κέντρο Τεκμηρίωσης]

 

 

AΣ ΘYMHΘOYME TI MAΘAME Σ' AYTHΝ THN ENOTHTA

Δες εδώ

 


 

Τετράδιο εργασιών

70

 

ΣυνταγματικόςΠαραδειγματικός άξονας

Kείμενο 1 [Aυτό το περιοδικό σάς ανήκει]

εικ

 Στη διπλανή διαφήμιση γνωστού περιοδικού, στην πρόταση που βρίσκεται στο πάνω μέρος της εικόνας, μετακινήστε λέξεις ή λεκτικά σύνολα, αλλάζοντας τη σειρά τους χωρίς να αλλάξει το νόημα της πρότασης. • Kάντε το ίδιο στην άλλη πρόταση (στο κάτω μέρος της εικόνας), επιλέγοντας τη σειρά των λέξεων με κριτήριο αυτό που θέλετε να τονίσετε περισσότερο.

 


Κείμενο 2 Τα μυστικά των πυραμίδων

Πώς τις έχτιζαν;

Οι πυραμίδες κατασκευάστηκαν με τεράστιους ογκόλιθους, τους οποίους όμως κανείς δεν ξέρει πώς μετέφεραν οι Αιγύπτιοι, αφού τότε δεν είχαν τροχοφόρα οχήματα. Και από την άλλη, πώς τους σήκωναν, αφού δεν υπάρχουν αποδείξεις ότι χρησιμοποιούσαν ανυψωτικές μηχανές ή τροχαλίες; Είναι βέβαιο πάντως ότι μερικοί από τους πελώριους ογκόλιθους μεταφέρονταν από τα λατομεία με πλοία, αφού οι πυραμίδες βρίσκονται κοντά στο Νείλο και, ακόμη, ότι χρησιμοποιούσαν έλκηθρα για να μετακινήσουν βαριά αντικείμενα. Απόδειξη ένα σχέδιο από τον τάφο του Τζεχουταϊχοτέπ στην Μπέρσα, που κτίστηκε το 1850 π.Χ. Δείχνει ομάδες εργατών που σέρνουν ένα τεράστιο πέτρινο άγαλμα.

Γιατί τις έχτιζαν;

Υπάρχουν διάφορες παράξενες θεωρίες για τις πυραμίδες. Μερικές από αυτές προσπαθούν να εξηγήσουν τη σχέση ανάμεσα στον ήλιο και τα αστέρια. Το 1864, ο Πιάτζι Σμιθ υποστήριξε ότι είχαν κτιστεί για να τιμήσουν τους θεούς. Σήμερα, οι ειδικοί συμφωνούν ότι ήταν ένα συμβολικό «όχημα» που οδηγούσε το πνεύμα του νεκρού βασιλιά στον ουρανό. Δεν ξέρουμε αν εκεί ο βασιλιάς θα συναντούσε τον  Ρα, τον  θεό του ήλιου, ή αν θα γινόταν «Αιώνιο Αστέρι». Στα κείμενα των πυραμίδων αναφέρονται και οι δύο εκδοχές. Οι Αιγύπτιοι πίστευαν ότι ο Φαραώ ήταν ζωντανός θεός. Οδηγούσε τον  στρατό στη μάχη, δίκαζε τους εγκληματίες και διαχειριζόταν τους θησαυρούς της χώρας. Οι καλύτεροι γλύπτες, οικοδόμοι και μηχανικοί, καθώς και αναρίθμητοι εργάτες δούλευαν χρόνια ολόκληρα για να χτίσουν τον τάφο του. Οι εργάτες που έχτιζαν τις πυραμίδες δεν ήταν σκλάβοι. Ήταν αγρότες που, όταν πλημμύριζε ο Νείλος, εργάζονταν στις πυραμίδες, παίρνοντας ως αμοιβή τρόφιμα. Εξάλλου, πίστευαν ότι, αν βοηθούσαν τον  βασιλιά τους να φτάσει στον ουρανό, αυτός θα τους φρόντιζε στην άλλη ζωή.

περ. «Eρευνητές», εφημ. Η Καθημερινή, 2003

 

εικ

 

71

 Στο κείμενο 2 για τις πυραμίδες της Αιγύπτου:

α. Μετακινήστε λέξεις ή λεκτικά σύνολα των παρακάτω προτάσεων χωρίς να αλλάξει το νόημά τους.

– «Οι πυραμίδες κατασκευάστηκαν με τεράστιους ογκόλιθους».

– «Υπάρχουν διάφορες παράξενες θεωρίες για τις πυραμίδες».

– «Στα κείμενα των πυραμίδων αναφέρονται και οι δύο εκδοχές».

β. Εντοπίστε τα λάθη που υπάρχουν στις παρακάτω προτάσεις και τα οποία δεν επιτρέπουν τον σχηματισμό σωστών προτάσεων.

– Δεν υπάρχει αποδείξεις ότι χρησιμοποιούσαν τροχαλίες.

– Ο πυραμίδες βρίσκονται κοντά στον Νείλο.

– Οι Αιγύπτιοι πίστευε ότι των Φαραώ ήταν ζωντανός θεός.

γ. Αλλάξτε τις υπογραμμισμένες λέξεις-φράσεις του κειμένου με άλλες συνώνυμες, οι οποίες να αποδίδουν με μεγαλύτερη ακρίβεια το νόημα. Μπορείτε να αναζητήσετε βοήθεια στο σχολικό ή άλλο λεξικό.

 

Yπογραμμισμένες λέξεις-φράσεις
Συνώνυμες

 


Κείμενο 3 Το σχολείο του μέλλοντος

Ουσιαστικά το σχολείο του μέλλοντος θα είναι μια μορφωτική υπηρεσία, όπου το κάθε παιδί θα μαθαίνει μόνο του από τον υπολογιστή, υποβοηθούμενο από έναν υποβαθμισμένο «βοηθό μάθησης», επιφορτισμένο κυρίως με τεχνικής φύσεως προβλήματα. Τα παιδιά που έχουν υπολογιστή στο σπίτι θα μπορούν να «παρακολουθούν» και αποκεί, χωρίς να είναι απαραίτητη η καθημερινή παρουσία στο σχολείο, αφού έτσι κι αλλιώς οι ηλεκτρονικές βάσεις δεδομένων του θα είναι online σε 24ωρη βάση. Οι εκπαιδευτικοί, βέβαια, λένε πως ναι μεν το «σχολείο του μέλλοντος» θα είναι γεμάτο με Palmtops, laptops, οθόνες πλάσματος και άλλα ακριβά gadgets, αλλά η αξία ενός ζωντανού και εμπνευσμένου δασκάλου δεν μπορεί να υποκατασταθεί από ένα δίκτυο μηχανών.

 

εφημ. ΤO ΒΗμα, 2003 (διασκευή)

 

1 Αφού διαβάσετε το κείμενο 3 για το «Σχολείο του μέλλοντος», επιλέξτε δύο προτάσεις και να εργαστείτε μόνο στο συνταγματικό άξονα συνδυάζοντας και επιλέγοντας λέξεις / λεκτικά σύνολα.

 

Το κάθε παιδί         θα μαθαίνει μόνο του

72

2 Αντικαταστήστε τις ξένες λέξεις του κειμένου με αντίστοιχες ελληνικές λέξεις ή φράσεις. Κάντε το ίδιο και με τις ξένες λέξεις των υπόλοιπων κειμένων της ενότητας αυτής.

 

Ξένες λέξεις
αντίστοιχες ελληνικές λέξεις ή φράσεις

 


Κείμενο 4 «Έχει μέλλον ο πόλεμος κατά της ελονοσίας» – Συνέντευξη

Πώς φτάσατε στο γονιδίωμα του κουνουπιού και πόσα χρόνια χρειάστηκαν;

Το 1990 αποφάσισα να χρησιμοποιήσω όλη αυτή τη γνώση για ν' αφοσιωθώ σ' ένα θέμα που έχει μέγιστη σημασία για τον άνθρωπο, την καταπολέμηση μιας από τις τρεις σημαντικότερες ασθένειες του πλανήτη, της ελονοσίας, που σκοτώνει κάθε χρόνο δύο εκατομμύρια ανθρώπους στην Αφρική. Τότε από μοριακής πλευράς δεν ξέραμε απολύτως τίποτα για το συγκεκριμένο κουνούπι, τον ανωφελή της Αφρικής, που είναι ο κυριότερος φορέας της ελονοσίας. Δουλέψαμε μερικά χρόνια σε βασικά πράγματα και μετά, μαζί με άλλους συναδέλφους, βάλαμε τον φιλόδοξο στόχο να κάνουμε την πλήρη αποκωδικοποίηση του γενετικού υλικού.

Και μετά;

Η ομάδα μου πρόσφατα έκανε ένα τεράστιο βήμα, όταν βρήκε έναν τρόπο να ελέγχει τη λειτουργία του γονιδίου μέσα στο κουνούπι. Η ελονοσία προκαλείται από ένα παράσιτο, ένα πρωτόζωο, που ζει μέσα σε δύο οργανισμούς, στον άνθρωπο και στο κουνούπι, και αναπτύσσεται τελείως διαφορετικά στον καθένα, αλλά και οι δύο κύκλοι ζωής τού είναι απαραίτητοι.

Το κουνούπι όμως δεν το σκοτώνει…

Αυτό είναι το ζητούμενο. Πώς καταφέρνει το παράσιτο να ζει μέσα στο κουνούπι χωρίς να σκοτωθεί, αλλά και χωρίς να σκοτώσει το κουνούπι; Κι αυτό είναι σημαντικό, διότι υπάρχουν πάρα πολλά είδη κουνουπιών, στα οποία δεν μπορεί να αναπτυχθεί το παράσιτο. Στο 99% των κουνουπιών, θα έλεγα, κάτι το σταματάει. Οπότε η ερώτησή μας είναι τι το σταματάει;

Αυτό το έχετε απαντήσει;

Δεν έχει δημοσιευτεί ακόμη, αλλά έχουμε ανακαλύψει τα πρώτα γονίδια που προστατεύουν το παράσιτο και άλλα που καταστέλλουν την ανάπτυξή του. Τώρα, λοιπόν, που ξέρουμε ποια γονίδια είναι, αυτό που επιδιώκουμε είναι να ενεργοποιήσουμε περισσότερο τα γονίδια που καταστρέφουν το παράσιτο ή να παρεμποδίσουμε αυτά που το βοηθούν. Το ερώτημα είναι πώς να το κάνουμε αυτό. Η μία δυνατότητα είναι χημική. Η άλλη είναι η γενετική τροποποίηση, ούτως ώστε τα κουνούπια να είναι ανίκανα να μεταφέρουν το παράσιτο. Το πρώτο μεγάλο βήμα έχει γίνει, αλλά παραμένουν πολλά μέχρι τη νίκη επί της ελονοσίας.

 

περ. «K», εφημ. Η Καθημερινή, 2003

 

 Αφού διαβάσετε τη συνέντευξη ενός σύγχρονου επιστήμονα (κείμ. 4) στον χώρο της Βιολογίας, συγκεντρώστε στον πίνακα το ειδικό λεξιλόγιο που θα βρείτε στο κείμενο. • Αναζητήστε αντίστοιχο ειδικό λεξιλόγιο στα βιβλία των Μαθηματικών και της Γεωγραφίας.

 

Βιολογία
Μαθηματικά
Βιολογία