A B Γ Δ E T

Νέα ελληνική γλώσσα, Α' Γυμνασίου

10η ενότητα, ΓNΩPIZΩ TON TOΠO MOY KAI TON ΠOΛITIΣMO TOY





 

 

eik

A EIΣAΓΩΓIKA KEIMENA

 

 

 

 

Kείμενο 1 Mάνη

Το Γύθειο, η Αρεόπολη, το Οίτυλο, ο Κάμπος, ο Κότρωνας και άλλα 270 χωριά και χωριουδάκια αποτελούν τη Μάνη. Έναν από τους πιο ιδιόρρυθμους και γοητευτικούς χώρους της πατρίδας μας.

Οι άνεμοι, που φυσούν σχεδόν ακατάπαυστα, και το βραχώδες έδαφος δεν αφήνουν τίποτα να φυτρώσει. Η ανατολική μόνο πλευρά της Μάνης έχει βελανιδιές, ελιές και αμπέλια. Στην υπόλοιπη κυριαρχούν οι φραγκοσυκιές. Η περιοχή κατοικείται συνεχώς από τα αρχαία χρόνια. Την εποχή του Βυζαντίου, μαζί με το Μιστρά και τη Μονεμβασιά, αποτελούσαν τα κυριότερα κάστρα. Στον αγώνα του 1821 οι Μανιάτες, άρχοντες και λαός, πήραν μέρος δείχνοντας εξαιρετική ανδρεία. Η γλώσσα, η φορεσιά, τα ήθη και τα έθιμα των παλιών Μανιατών περισσότερο συγγένευαν με τα νησιά, και ιδιαίτερα την Κρήτη, και λιγότερο με την υπόλοιπη Πελοπόννησο. Τα σπίτια της Μάνης –οι πύργοι, όπως ονομάζονται– μοιάζουν με πραγματικά φρούρια, καθώς έχουν μικροσκοπικά παράθυρα και πολλές «τουφεκήθρες». Αυτό ήταν απαραίτητο, επειδή η περιοχή ήταν πολύ εκτεθειμένη σε πειρατικές επιδρομές, αλλά και εξαιτίας των διαφορών που χώριζαν τις οικογένειες μεταξύ τους. Πολλοί οικισμοί της Mάνης έχουν κηρυχθεί «διατηρητέοι» και δεν επιτρέπεται ν' αλλάζει η εξωτερική όψη των σπιτιών. Εξαιρετικό ενδιαφέρον παρουσιάζουν τα έθιμα του γάμου, της «αδελφοποίησης», της «βεντέτας», της ταφής, καθώς και τα μοιρολόγια.

Τα μοιρολόγια ήταν συνήθως στίχοι που σχεδίαζαν οι ίδιες οι γυναίκες της Μάνης – οι μοιρολογίστρες. Ήταν θρήνοι προορισμένοι να παινέψουν τον άνθρωπο που χάθηκε και να παρηγορήσουν τους ζωντανούς.

Η βεντέτα ή «γδικιωμός» ήταν η έχθρα που χώριζε κάποιες οικογένειες στη Μάνη κι έπαιρνε μορφή πολέμου, συχνά με πολλούς νεκρούς. Κρατούσε χρόνια, κι έφτανε αρκετές φορές να μη θυμούνται οι νεότεροι το λόγο που τους χώριζε από τους «εχθρούς» τους.

 

Eυγενία Φακίνου, Eλληνικό Πανόραμα, εκδ. Kέδρος, 1995

1 Βρείτε τη Μάνη στους χάρτες της Google

2 Από πέτρα και χρόνο: Στα πυργοχώρια της Μάνης (βίντεο, 26:42min) [πηγή: Ψηφιακό Αρχείο της ΕΡΤ]

 

eik

 

Eρωτήσεις κατανόησης

1 Τι είδους πληροφορίες μάς δίνει η συγγραφέας για τη Μάνη; • Συμπληρώστε τον πίνακα που ακολουθεί:

 

Φύση
Ιστορία
...
...

 

2 Tι εικόνα σχηματίζουμε για την αρχιτεκτονική της περιοχής από το κείμενο;

 


Kείμενο 2 [Oι ξένοιαστες μέρες]

Από τα ανατολικά παράθυρα του σπιτιού μας έβλεπα κατάρτια, πανιά και πολύχρωμες σημαίες ν' ανεμίζουν πάνω απ' την κληματαριά. Όταν άσπριζε η κάμαρα κι έφεγγαν οι τοίχοι, τα ιστιοφόρα είχαν πια καβατζάρει τους πελώριους βράχους στην άκρη του κόλπου κι έρχονταν να φορτώσουν ξυλεία και ξυλοκάρβουνα. Έστεκαν να μαζέψουν τα πανιά μπροστά στο παράθυρο και χάνονταν κάτω από τις φουντωτές κρεβατίνες της πλατείας.

Στις μύτες των ποδιών εγώ τέντωνα το λαιμό μου για να τα δω να πλευρίζουνε, μα το περβάζι ήταν ψηλό. Δεν έφτανα. Κουβέντες δυνατές, φωναχτά παραγγέλματα, ο θόρυβος του κάβου, τρεχάματα, ζωηρές χαιρετούρες περνούσαν μέσα από τα κληματόφυλλα. Κι έτρεχα τότε στο γωνιακό υπνοδωμάτιο, έσπρωχνα ένα σκαμνί στο παράθυρο, μα μονάχα τη βάρκα μας κατάφερνα να δω, δεμένη στην ακροθαλασσιά, στο τέλος του κήπου.

Στρωμένος ψιλό ψιλό βότσαλο ο γιαλός γυάλιζε κι έλαμπε τις ηλιόλουστες μέρες, σκούραινε κι ασήμιζε μετά τις βροχές. Το Βασιλικό ήταν μια όμορφη θαλασσινή αγκαλιά που δεν την έφταναν τα πελαγίσια κύματα. Τα βράχια στην είσοδο του κόλπου έσπαζαν την ορμή του πόντου. Ένα μικρό φυσικό λιμάνι στο μεγάλο ναυτικό δρόμο από την Κωνσταντινούπολη για Πύργο, Βάρνα, Κωνστάντζα, Οδησσό.

Από τα δυτικά παράθυρα του σπιτιού, πάνω από τις μουσμουλιές και τις συκιές του κήπου, έβλεπα αμπέλια, μπαχτσέδες, στάρια, κριθάρια και δασωμένες πλαγιές. Μαύριζε ο Παππιάς απ' τα ψηλά βαθύσκιωτα δέντρα, μαύριζαν τα χωράφια μετά το θερισμό, πλούσια τα χώματα, πηχτά σαν τον πηλό. Βούλιαζαν οι ρόδες των κάρων που κουβαλούσαν από την άνοιξη τους μεγάλους κορμούς στις αποθήκες του πατέρα. Βούλιαζαν οι βοϊδάμαξες κι έτρεχαν απ' τα χωράφια οι συγχωριανοί να βοηθήσουν. Το καλοκαίρι πάλι, που στέριωνε το χώμα, κατέβαιναν βιαστικά και τριζάτα. Τρίζαν οι ρόδες στους άξονες, τρίζανε σιδερικά και ξύλα. […]

Έπεφτε γρήγορα το φως και βγαίναν οι μαυροντυμένες γυναίκες να ανάψουν τα καντήλια στα εξοχικά προσκυνητάρια. Μια μουρμουριστή προσευχή ερχόταν από τον κάμπο. Μέσα στο πρώτο σκοτάδι της νύχτας άκουγα τα βότσαλα που τα ξέσερνε το κύμα… ώσπου… με έπαιρνε σηκωτό ο πατέρας από το παράθυρο, να μ' ακουμπήσει κοιμισμένο στο κρεβάτι.

Οι ήχοι της θάλασσας, ήχοι του έξω κόσμου.

Οι ήχοι του κάμπου, ήχοι του χωριού μου.

Τον έξω κόσμο τον γνώρισα, τον έφαγα με το κουτάλι. Το χωριό μου όμως το έχασα, μα το φυλάω καλά στα βλέφαρα του νου μου.

 

Μαριάννα Κορομηλά, Eυτυχισμένος που έκανε το ταξίδι του Oδυσσέα, εκδ. Libro, 1989

 

Eρωτήσεις κατανόησης

1 Πώς φαντάζεστε το λιμάνι του Βασιλικού, όπου ζούσε ο ήρωας του αποσπάσματος;

 

2 Ο ήρωας φαίνεται δεμένος με τον τόπο του. • Πώς αποδεικνύεται η στενή αυτή σχέση μέσα από το κείμενο;

 


Kείμενο 3 H Kαπνικαρέα

εικ

Η βοή του κόσμου που βγήκε για ψώνια, οι επιγραφές, τα φώτα και οι βιτρίνες των καταστημάτων, οι φωνές των πλανόδιων που διαλαλούν την πραμάτεια τους, επιφωνήματα και γέλια μικρών και μεγάλων που συνωστίζονται για να δουν καλλιτέχνες του δρόμου, μουσικές που μας ξαφνιάζουν από άλλες εποχές και άλλα μέρη. Ο κόσμος της αγοράς απλώνεται μπροστά μας, καθώς κατηφορίζουμε την οδό Ερμού. Ένας κόσμος ζωντανός που αλλάζει συνέχεια. Στο βάθος του δρόμου διακρίνεται ο παλαιότερος κάτοικος. Επιβλητική και ήσυχη η Καπνικαρέα γνωρίζει όλα τα μυστικά της περιοχής […].

Η Καπνικαρέα, σύμβολο μιας άλλης εποχής στην καρδιά της πόλης, τόπος συνάντησης και ξεκούρασης για τους περαστικούς, χώρος συγκέντρωσης και προσευχής για τους πιστούς, σημείο προσέλευσης επισκεπτών, μάρτυρας της ανάπτυξης και των αλλαγών της μεγαλούπολης, αγαπημένη εκκλησία παλαιότερων και νεότερων, αδιάφορη για άλλους, είναι εκεί, στο κέντρο, μέσα στον περίπατό σου, για να αναπτύξεις τη δική σου σχέση μαζί της.

 

Kαπνικαρέα, ένα μνημείο στο κέντρο της αγοράς,

Διεύθυνση Bυζαντινών και Mεταβυζαντινών Mνημείων, Eνημερωτικό φυλλάδιο Yπουργείου Πολιτισμού

 

1 Καπνικαρέα [πηγή: Οδυσσέας. Πολιτιστική Πύλη του Υπουργείου Πολιτισμού]

1 Καπνικαρέα [πηγή: Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών]

3 Καπνικαρέα

 

Eρωτήσεις κατανόησης

1 Τι θα δούμε, καθώς θα κατηφορίζουμε την οδό Ερμού στην Αθήνα;

 

2 Τι αποτελεί η Καπνικαρέα για την Αθήνα και τους ανθρώπους που κυκλοφορούν σε αυτήν;

 


Kείμενο 4 Mυτιλήνη. Λιμάνι τέχνης και πολιτισμού

εικ

Το τρίτο σε έκταση νησί της χώρας είναι συνδεδεμένο με την ιστορία, την τέχνη και τον πολιτισμό. Τόσο στα αρχαία χρόνια όσο και στα νεότερα δεν έλειψαν από τη Λέσβο σπουδαίοι πνευματικοί άνθρωποι, από τον Πιττακό (ένας από τους εφτά σοφούς), τη Σαπφώ, τον Αλκαίο και το Θεόφραστο, έως τους Εφταλιώτη, Βενέζη.

Νησί θαυμάσιας αρχιτεκτονικής (περίπου τρεις χιλιάδες κτίσματα έχουν κριθεί διατηρητέα μόνο μέσα στην πρωτεύουσα!). Από τα πλέον δασοσκεπή νησιά της Ελλάδας, η Λέσβος παρουσιάζει θαυμάσιες βλαστικές εναλλαγές (ελαιώνες, αμπέλια, πεύκα, βελανιδιές, καστανιές, έλατα κ.ά.). Ιδιαίτερο χαρακτηριστικό της τα απολιθωμένα δάση με κορμούς είκοσι και πλέον εκατομμυρίων ετών που υπάρχουν κυρίως στην περιοχή μεταξύ Σιγρίου - Άντισσας - Ερεσού. Κάθε σημείο του νησιού, κάθε ακτή, κάθε χωριό είναι και μια έκπληξη· η ομορφιά είναι διάσπαρτη. Εντυπωσιάζουν οι κόλποι της Γέρας και της Καλλονής, που εισχωρούν τόσο βαθιά στο νησί, ώστε μοιάζουν με λιμνοθάλασσες! Είναι θαυμάσιος ο γύρος του νησιού. Ξεκινώντας από το ανατολικό σημείο, σταματά κανείς στη Σκάλα Συκαμιάς και απολαμβάνει φρέσκο ψάρι δίπλα ακριβώς στην περίφημη εκκλησία της Παναγιάς της Γοργόνας. Διασχίζει το Μανταμάδο και φτάνει στη Μήθυμνα (Μόλυβο) και την Πέτρα στα βόρεια. Στη συνέχεια, κατεβαίνει στην Άντισσα, το πανέμορφο Σίγρι, την Ερεσό, την Καλλονή, τον Πολιχνίτο, το Πλωμάρι και στα ορεινά στην πανέμορφη Αγιάσο. Σε όποιο χωριό, σε όποια ακτή, η καθαριότητα και η ομορφιά πανταχού παρούσες. Χαίρεσαι να κολυμπάς και να ταξιδεύεις. Υψηλός είναι επίσης ο πολιτισμός της γεύσης, με γνήσια παραδοσιακά προϊόντα και συνταγές αιώνων. Λείψανα της Αρχαιότητας και της Ενετοκρατίας παντού. Νησί ταυτόσημο της τέχνης και της φυσικής ομορφιάς.

 

περ. «Γεωτρόπιο», εφημ. EΛΕΥΘΕΡOΤΥΠΙΑ, 2004

εικ

1 Λέσβος

2 Λέσβος [πηγή: Ελληνικός Οργανισμός Τουρισμού, επίσημος δικτυακός τόπος]

3 Λέσβος [πηγή: Πειραματικό Γυμνάσιο Μυτιλήνης]

4 Πολιτιστική Πύλη του Αρχιπελάγους του Αιγαίου: Αναζητήστε στοιχεία για τη Λέσβο

1 Μουσείο Φυσικής Ιστορίας Απολιθωμένου Δάσους Λέσβου [πηγή: Οδυσσέας. Πολιτιστική Πύλη του Υπουργείου Πολιτισμού]

2 Οι πόλεις των συνόρων μας: Μυτιλήνη, η αρχόντισσα του αρχιπελάγους (βίντεο, 30:48min) [πηγή: Ψηφιακό Αρχείο της ΕΡΤ]

 

Eρωτήσεις κατανόησης

1 Γιατί στον τίτλο του άρθρου ονομάζεται η Μυτιλήνη «λιμάνι τέχνης και πολιτισμού»; • Δικαιολογήστε τον χαρακτηρισμό αυτό με στοιχεία από το κείμενο.

 

2 Δείξτε με βέλη στον χάρτη της Μυτιλήνης το γύρο του νησιού που προτείνει ο συγγραφέας του άρθρου.

 

149-153

 


B YΠOTAKTIKH ΣYNΔEΣH TΩN ΠPOTAΣEΩN

 

Ασκήσεις

 

 

 

B1 Δευτερεύουσες προτάσεις

Aκούω και μιλώ

1. Χωρίστε τις παρακάτω περιόδους σε προτάσεις:

α. «Ο κόσμος της αγοράς απλώνεται μπροστά μας, καθώς κατηφορίζουμε την οδό Ερμού» (κείμ. 3)

β. «Αυτό ήταν απαραίτητο, επειδή η περιοχή ήταν πολύ εκτεθειμένη σε πειρατικές επιδρομές» (κείμ. 1)

γ. «Οι άνεμοι, που φυσούν σχεδόν ακατάπαυστα, και το βραχώδες έδαφος δεν αφήνουν τίποτα να φυτρώσει» (κείμ. 1)

 

• Ποιες από τις προτάσεις αυτές συμπληρώνουν το νόημα μιας άλλης πρότασης, εξαρτώνται δηλαδή από μια άλλη πρόταση; • Βρείτε τες και υπογραμμίστε τες. • Θυμάστε πώς ονομάζονται οι προτάσεις αυτές; • Αν όχι, ανατρέξτε στην 8η ενότητα του βιβλίου σας.

 

2. Τι είδους πληροφορίες δίνουν οι προτάσεις που υπογραμμίσατε παραπάνω; • Σε ποιες ερωτήσεις απαντούν; • Μπορείτε να σκεφτείτε και να διατυπώσετε τις ερωτήσεις αυτές;

 

3. Bρείτε και υπογραμμίστε τις δευτερεύουσες προτάσεις στα παρακάτω αποσπάσματα:

α. «Όταν άσπριζε η κάμαρα κι έφεγγαν οι τοίχοι, τα ιστιοφόρα είχαν πια καβατζάρει τους πελώριους βράχους στην άκρη του κόλπου κι έρχονταν να φορτώσουν ξυλεία» (κείμ. 2)

β. «Με έπαιρνε σηκωτό ο πατέρας από το παράθυρο, να μ' ακουμπήσει κοιμισμένο στο κρεβάτι» (κείμ. 2)

• Tι είδους πληροφορίες δίνουν οι προτάσεις που υπογραμμίσατε; • Διατυπώστε τις ερωτήσεις στις οποίες απαντούν.

 

 

Mαθαίνω ότι:

◗ Oι δευτερεύουσες προτάσεις λειτουργούν είτε ως αντικείμενο ή υποκείμενο του ρήματος της κύριας πρότασης, π.χ. Είπε ότι θα φύγει από τον τόπο του, είτε ως επιρρηματικοί προσδιορισμοί· δηλώνουν δηλαδή:

– χρόνο, π.χ. Όταν κατηφορίζεις την Ερμού, έχεις όλη την πόλη μπροστά σου.

– αιτία, π.χ. Θύμωσε, επειδή ο Γιάννης αποφάσισε να φύγει.

– σκοπό, π.χ. Τα καράβια έρχονταν (για) να φορτώσουν ξυλεία.

– αποτέλεσμα, π.χ. Μιλά πολύ σιγά, ώστε μόλις ακούγεται.

– υπόθεση, π.χ. Αν πάτε στη Μυτιλήνη, θα περάσετε ωραία.

– εναντίωση, π.χ. Αν και περνάει δύσκολα, δεν αφήνει τον τόπο του.

 

 

Kείμενο 5 [Κόρινθος]

…Λέγεται ότι πρώτοι οι Κορίνθιοι χρησιμοποίησαν το σημερινό τρόπο κατασκευής των καραβιών κι οργάνωσης του ναυτικού κι ότι στην Κόρινθο, για πρώτη φορά στην Ελλάδα, ναυπηγήθηκαν τριήρεις. Και φαίνεται πως ο Κορίνθιος ναυπηγός Αμεινοκλής έφτιαξε τέσσερα πολεμικά καράβια για τους Σαμιώτες. […]

Επειδή οι Κορίνθιοι έχτισαν την πόλη τους πάνω στον Ισθμό, έγινε από πολύ παλιά εμπορικό κέντρο, γιατί οι Έλληνες, τα παλιά τα χρόνια, επικοινωνούσαν περισσότερο από στεριά παρά από θάλασσα και τόσο αυτοί που έμεναν στην Πελοπόννησο όσο κι εκείνοι που κατοικούσαν έξω απ' αυτήν ήταν υποχρεωμένοι να έρχονται σε επικοινωνία μεταξύ τους διαμέσου της χώρας των Κορινθίων.

Έτσι οι Κορίνθιοι έγιναν πολύ πλούσιοι, όπως μαρτυρούν κι οι παλιοί ποιητές που επονόμασαν την πόλη πλούσια…

 

Θουκυδίδη Ιστορία, Βιβλίο Ι, 13, εκδ. Mαλλιάρης-Παιδεία, 1985

 

1 Αρχαία Κόρινθος

2 Ιστορία της Κορίνθου: Ιστορικοί χρόνοι (στοιχεία για την τριήρη) [πηγή: Δήμος Κορινθίων]

 

Διαβάζω και γράφω

1. «Λέγεται ότι πρώτοι οι Κορίνθιοι… παρά από θάλασσα…»: Βρείτε και υπογραμμίστε τις δευτερεύουσες προτάσεις του αποσπάσματος αυτού στο κείμενο 5.

 

2. Ποιες από τις δευτερεύουσες προτάσεις αυτές είναι υποκείμενο ή αντικείμενο του ρήματος της κύριας πρότασης; • Ποιες λειτουργούν ως επιρρηματικοί προσδιορισμοί; • Τι δηλώνουν;

 

B2 Υποτακτική σύνδεση προτάσεων

Aκούω και μιλώ

1. Μελετήστε ξανά τα αποσπάσματα που σας δόθηκαν στις δραστηριότητες 1 και 3 (Ακούω και μιλώ) της υποενότητας Β1. • Με ποιους συνδέσμους εισάγονται οι δευτερεύουσες προτάσεις που περιλαμβάνονται σε αυτά;

2. Βρείτε με ποια πρόταση συνδέει κάθε σύνδεσμος που εντοπίσατε τη δευτερεύουσα πρόταση που εισάγει. • Ποιες από τις προτάσεις αυτές είναι κύριες και ποιες δευτερεύουσες;

3. Βρείτε τους συνδέσμους που εισάγουν τις δευτερεύουσες προτάσεις του αποσπάσματος: «Λέγεται ότι πρώτοι οι Κορίνθιοι… παρά από θάλασσα…» (κείμ. 5)

 

 

Mαθαίνω ότι:

◗ Όταν δύο ή περισσότερες προτάσεις δεν είναι ισοδύναμες (η μία εξαρτάται από την άλλη), συνδέονται μεταξύ τους με κάποιον από τους υποτακτικούς συνδέσμους ή με μια αναφορική αντωνυμία. Αυτός ο τρόπος σύνδεσης των προτάσεων ονομάζεται υποτακτική σύνδεση.

◗ Συνηθισμένοι υποτακτικοί σύνδεσμοι είναι οι:

ότι, πως, να, μήπως, γιατί, επειδή, όταν, αφού, ώστε κ.ά.

 

Διαβάζω και γράφω

1. Μελετήστε το απόσπασμα: «Βούλιαζαν οι βοϊδάμαξες κι έτρεχαν απ' τα χωράφια οι συγχωριανοί να βοηθήσουν» (κείμ. 2) • Ποιες προτάσεις του αποσπάσματος συνδέονται παρατακτικά και ποιες υποτακτικά;

2. «Πολλοί οικισμοί της Μάνης έχουν κηρυχθεί "διατηρητέοι" και δεν επιτρέπεται ν' αλλάζει η εξωτερική όψη των σπιτιών» (κείμ. 1): Σε ποιο σημείο του αποσπάσματος έχουμε παρατακτική σύνδεση και σε ποιο υποτακτική;

3. «Ξεκινώντας από το ανατολικό σημείο… στην πανέμορφη Αγιάσο» (κείμ. 4): Στο απόσπασμα κυριαρχεί η παρατακτική σύνδεση των προτάσεων. Ξαναγράψτε το ίδιο, προσπαθώντας να μετατρέψετε την παρατακτική σύνδεση σε υποτακτική. • Σχολιάστε τις αλλαγές που κάνατε. • Γιατί νομίζετε ότι ο συγγραφέας του άρθρου προτίμησε την παρατακτική σύνδεση;

 

 

B3 Η στίξη στην υποτακτική σύνδεση

Kείμενο 6 H Λήμνος

εικ

Το νησί είναι γνωστό από την αρχαιότητα για το περίφημο κρασί του, που έπιναν ως εκλεκτό ποτό οι ήρωες της Ιλιάδας. Έχει να επιδείξει όμως και μια ευφάνταστη κουζίνα, που από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα πατάει πάνω στα στέρεα υλικά του λαδιού, του κρασιού, του σταριού κι ενός μοναδικού μελιού τοπικής παραγωγής.

Η Ουρανία Βαγιάκου συγκέντρωσε σε ένα βιβλίο τις γεύσεις του νησιού κι ανέλαβε να μας μυήσει. Αν, λοιπόν, βρεθείτε στη Λήμνο, θα δοκιμάσετε φλομάρια (χυλοπίτες δηλαδή) με κόκορα, τσουρεκάκια (δεν είναι γλυκό, αλλά στριφτές πίτες με τυρί), αστακό με χόρτα του βουνού ή με κριθαράκι, καλαμάρια γεμιστά με αμύγδαλα και σταφίδες και κλίκια (τυρόψωμα).

 

περ. «E», εφημ. EΛΕΥΘΕΡOΤΥΠΙΑ, 2002

 

1 Λήμνος

1 Παραδοσιακά προϊόντα - Λήμνος [Ελληνικός Οργανισμός Τουρισμού, επίσημος δικτυακός τόπος]

3 Ταξιδεύοντας στην Ελλάδα: Λήμνος (βίντεο, 30:34min) [πηγή: Ψηφιακό Αρχείο της ΕΡΤ]

 

Aκούω και μιλώ

1. Βρείτε τις δευτερεύουσες προτάσεις της δεύτερης παραγράφου του κειμένου 6. • Ποιες από αυτές χωρίζονται με κόμμα από τις κύριες και ποιες όχι; • Οι δευτερεύουσες προτάσεις που χωρίζονται με κόμμα από την κύρια, από την οποία εξαρτώνται, λειτουργούν ως επιρρηματικοί προσδιορισμοί ή ως αντικείμενο ή υποκείμενο;

 

2. «ανέλαβε να μας μυήσει» (κείμ. 6): Τι φανερώνει η δευτερεύουσα πρόταση του αποσπάσματος; • Παίζει ρόλο επιρρηματικού προσδιορισμού, υποκειμένου ή αντικειμένου; • Γιατί νομίζετε ότι δεν χωρίζεται με κόμμα από την κύρια πρόταση;

 

3. Παρατηρήστε για άλλη μία φορά το απόσπασμα: «Λέγεται ότι πρώτοι οι Κορίνθιοι … παρά από θάλασσα…» (κείμ. 5) • Σε ποιες περιπτώσεις υποτακτικής σύνδεσης προτάσεων χωρίζεται η κύρια πρόταση από τη δευτερεύουσα με κόμμα; • Σε ποιες δεν υπάρχει κόμμα ανάμεσα στην κύρια και τη δευτερεύουσα πρόταση;

 

 

Mαθαίνω για το κόμμα στην υποτακτική σύνδεση

◗ Όταν μια δευτερεύουσα πρόταση λειτουργεί ως αντικείμενο ή υποκείμενο στο ρήμα μιας άλλης πρότασης, τότε οι δύο προτάσεις δεν χωρίζονται με κόμμα, π.χ. Λέγεται ότι οι πρώτοι Κορίνθιοι χρησιμοποίησαν το σημερινό τρόπο κατασκευής των καραβιών. (κείμ. 5)

◗ Όταν η δευτερεύουσα πρόταση δηλώνει κάποια επιρρηματική σχέση (χρόνο, αιτία, σκοπό κ.λπ.), τότε συνήθως χωρίζεται με κόμμα από την πρόταση που προσδιορίζει, π.χ. O κόσμος της αγοράς απλώνεται μπροστά μας, καθώς κατηφορίζουμε την οδό Ερμού. (κείμ. 3)

 

 

Διαβάζω και γράφω

Γράψτε μια παραδοσιακή συνταγή του τόπου σας, μια συνταγή για κάποιο γλυκό ή φαγητό. Aν δεν γνωρίζετε, ρωτήστε τη μητέρα ή τη γιαγιά σας ή άλλο συγγενικό σας πρόσωπο. • Χρησιμοποιήστε υποτακτική σύνδεση προτάσεων. • Προσέξτε σε ποιες περιπτώσεις θα χρησιμοποιήσετε κόμμα.

 

 

153-156


 

Γ ΣHMEIA ΣTIΞHΣ

 

Ασκήσεις

 

 

 

Aκούω και μιλώ

1. Ξαναθυμηθείτε τις περιπτώσεις στις οποίες βάζουμε κόμμα (συμβουλευτείτε τις ενότητες 8 και 10) και συζητήστε τες στην τάξη.

 

2. Διαβάστε τα παρακάτω αποσπάσματα δυνατά και ακούγοντάς τα παρατηρήστε πότε χρησιμοποιείται το κόμμα:

 

α. «Tο Γύθειο, η Αρεόπολη, το Οίτυλο, ο Κάμπος, ο Κότρωνας και άλλα 270 χωριά και χωριουδάκια αποτελούν τη Μάνη» (κείμ. 1)

β. «Έτρεχα τότε στο γωνιακό υπνοδωμάτιο, έσπρωχνα ένα σκαμνί στο παράθυρο, μα μονάχα τη βάρκα μας κατάφερνα να δω» (κείμ. 2)

γ. «Tον έξω κόσμο τον γνώρισα, τον έφαγα με το κουτάλι» (κείμ. 2)

δ. «Αν βρεθείτε στη Λήμνο, θα δοκιμάσετε φλομάρια» (κείμ. 6)

 

3. Διαβάστε δυνατά τα παραπάνω αποσπάσματα. • Σε ποια σημεία παρατηρείτε παύση, ένα μικρό σταμάτημα της φωνής σας; • Πώς αποδίδεται αυτή η παύση στον γραπτό λόγο; • Διαλέξτε τα σωστά, βάζοντας ✓ στα κατάλληλα κουτάκια:

 

Bάζουμε κόμμα
Για να χωρίσουμε κύριες από δευτερεύουσες προτάσεις
Πριν από κάθε σύνδεσμο
Στο τέλος μιας περιόδου
Για να χωρίσουμε όμοιες προτάσεις στο ασύνδετο σχήμα
Για να χωρίσουμε λέξεις ή φράσεις ασύνδετες
Για να χωρίσουμε το αντικείμενο από το υποκείμενο
Για να χωρίσουμε την κλητική από την υπόλοιπη πρόταση (π.χ. Γιάννη, έλα κοντά μας)

 

4. Θυμηθείτε τον ορισμό της περιόδου στην ενότητα 8. Ποιο ρόλο παίζει η τελεία εκεί;

 

5. Διαβάστε δυνατά το κείμενο 6.

• Διαλέξτε το σωστό, βάζοντας ✓ στο κατάλληλο κουτάκι:

 

Tελεία βάζουμε
για να αποδώσουμε
στον γραπτό λόγο
Μεγάλο σταμάτημα της φωνής
Μικρό σταμάτημα της φωνής
Καθόλου σταμάτημα της φωνής

 

 Kείμενο 7 [Tο τρενάκι του Πηλίου]

[…]Δεν έχει καν το ύφος ότι εκτελεί συγκοινωνία. Θαρρείτε πως βγήκε περίπατο για τη δική του ευχαρίστηση. Πηγαίνει αργά – σαν για να χαρεί περισσότερο τη φύση και τον ανοιξιάτικο ήλιο. Σταματάει κατά το κέφι του – σαν για να θαυμάσει μια ωραία θέα. Και στους μικρούς σταθμούς όπου ξαποσταίνει από το άσθμα του, δημιουργεί μια ατμόσφαιρα οικεία και εγκάρδια.

Στους σταθμούς αυτούς είναι ανθισμένα πεζούλια, καφενεδάκια κάτω από ριγηλές* λεύκες, κόσμος που γνωρίζεται με τον κόσμο του τρένου. Αρχίζουν, λοιπόν, ατέλειωτες κουβέντες, ο μοναδικός υπάλληλος του τρένου παίρνει παραγγελίες και καλάθια για τον παραπέρα σταθμό, ένας ρομαντικός ταξιδιώτης κατεβαίνει να κόψει λουλούδια των χωραφιών, άλλοι παραγγέλνουν καφέ, άλλος πάει για τις μικρές του ανάγκες πίσω από τις ανθισμένες βραγιές… Tο μικρό τρένο δίνει σ' όλους καιρό – για όλ' αυτά. Κι όταν σφυρίζει, δεν είναι για ν' αναγγείλει ασυζήτητα ότι φεύγει, αλλά για να ρωτήσει: «Ε, τι λέτε; Πάμε τώρα;». Κι αν κανείς πίσω από τις ανθισμένες βραγιές δεν έχει τελειώσει ακόμα, το μικρό τρένο τον περιμένει με μακροθυμία. Δεν βιάζεται!

Κι αλήθεια: γιατί να βιαστεί; Θα ήταν ανόητο. Είναι τόσο ωραία όλα: το ανοιξιάτικο πρωί, η φύση, ο Παγασητικός… Tόσο ωραία! Πουθενά αλλού δεν θα 'βρισκε κανείς τόση ομορφιά συνδυασμένη με τόση πραότητα και ειρήνη! Όλη η φύση, από το Bόλο στις Μηλιές, έχει μια κυριακάτικη εμφάνιση. Όλα είναι καθαρά στα μικρά χωριά που περνάμε –Αγριά, Λεχώνια– όλα είναι γιορταστικά στα χωράφια, στο φως, στα νερά του κόλπου! Στ' ακροθαλάσσι, μπρος στη φωτεινή, την ονειρώδη γαλήνη του γλαυκού Παγασητικού, βλέπεις γέρικες βάρκες, ξεχασμένες σε μια γλυκιά υπνηλία· κάτω από τις ασημένιες ελιές βόσκουν νωθρά κοπάδια προβάτων· σ' όλο το μάκρος του δρόμου κυλάν ρυάκια ανάμεσα από παπαρούνες και χαμομήλια· οι κερασιές είναι ανθισμένες κι ο ανοιξιάτικος αέρας είναι γεμάτος ευωδίες.

 

eik

 

* ριγηλός: αυτός που τρεμουλιάζει, που τρέμει από το κρύο, τον αέρα.

Κώστας Oυράνης, Tαξίδια στην Ελλάδα, εκδ. Βιβλιοπωλείον της Εστίας, 1998

 

1 Τρενάκι του Πηλίου: αναζητήστε τη διαδρομή του στο δυναμικό χάρτη [πηγή χάρτη: Περιφερειακές Eνότητες Μαγνησίας και Σποράδων Περιφέρειας Θεσσαλίας] 

1 Το τρενάκι έχει την ιστορία του - Το τρενάκι του Πηλίου [πηγή: Δήμος Βόλου,επίσημος δικτυακός τόπος]

 

 

 

Διαβάζω και γράφω

1. Υπογραμμίστε όλες τις προτάσεις του κειμένου 7 που έχουν ερωτηματικό στο τέλος και όλες όσες έχουν θαυμαστικό. • Tι εκφράζει καθεμιά απ' αυτές;

 

2. Ανατρέξτε στην 1η ενότητα του βιβλίου σας και στη γραμματική σας και γράψτε σε ποιες προτάσεις βάζουμε ερωτηματικό. • Σε ποιες προτάσεις βάζουμε θαυμαστικό;

 

 

Aκούω και μιλώ

1. Συζητήστε στην τάξη τι κερδίζει το κείμενο με τα ερωτηματικά και τα θαυμαστικά που έχει χρησιμοποιήσει ο συγγραφέας του.

 

2. Εντοπίστε τα σημεία εκείνα στα οποία υπάρχει διπλή τελεία. • Γιατί τη χρησιμοποιεί ο συγγραφέας; • Tι θέλει να δηλώσει με αυτήν;

 

3. Σ' ένα σημείο του κειμένου ο συγγραφέας χρησιμοποιεί εισαγωγικά. Σε ποιο; • Σε τι του χρησιμεύουν τα εισαγωγικά;

 

4. Bρείτε τα δύο σημεία του κειμένου στα οποία ο συγγραφέας χρησιμοποιεί αποσιωπητικά. • Tι θέλει να δηλώσει με αυτά σε καθεμιά περίπτωση;

 

5. Bρείτε τη διπλή παύλα που χρησιμοποιεί ο συγγραφέας στο κείμενο 7. • Γιατί τη χρησιμοποιεί; • Σε τι τον εξυπηρετεί;

 

6. Λίγο παρακάτω, στην υποενότητα Δ, θα βρείτε ένα απόσπασμα από μία σελίδα λεξικού. Προσέξτε την άνω τελεία που υπάρχει στην πρώτη σειρά. • Συζητήστε στην τάξη γιατί χρησιμοποιείται αυτό το σημείο στίξης. Tι εξυπηρετεί;

 

7. Στο ίδιο απόσπασμα του λεξικού παρατηρήστε και συζητήστε τη χρήση της διπλής τελείας. • Tι συμπεράσματα βγάζετε για τον ρόλο που παίζει στον γραπτό λόγο;

 

8. Στο κείμενο 6, βρείτε τα σημεία εκείνα στα οποία χρησιμοποιούνται παρενθέσεις. • Για ποιους λόγους τις χρησιμοποιεί ο συγγραφέας;

 

 

Διαβάζω και γράφω

1. Καταγράψτε τα συμπεράσματά σας από τη συζήτηση που προηγήθηκε στην τάξη και συμπληρώστε τον παρακάτω πίνακα. Αν θέλετε, συμβουλευτείτε και το βιβλίο γραμματικής.

 

Σημείο στίξης Tο χρησιμοποιούμε όταν θέλουμε…
Διπλή τελεία
Εισαγωγικά
Αποσιωπητικά
Διπλή παύλα
Άνω τελεία
Παρένθεση
Θαυμαστικό

 

2. Ηχογραφήστε ένα σύντομο δελτίο ειδήσεων (ενός λεπτού). • Στη συνέχεια μετατρέψτε το προφορικό κείμενο σε γραπτό, σημειώνοντας τα κατάλληλα σημεία στίξης.

1 Ψηφιακό Αρχείο της ΕΡΤ

 

 

 

156-158


 

Δ XPHΣH ΛEΞIKΩN

eik

 

Aκούω και μιλώ

1. Πόσες σημασίες της λέξης «τόπος» δίνονται σε αυτή τη σελίδα του λεξικού;

 

2. Ο τίτλος της ενότητας αυτής του βιβλίου σας περιέχει τη λέξη «τόπος». • Ποια σημασία έχει; • Διαλέξτε μία από όσες διαβάσατε στο λεξικό.

 

3. Πλάι στο λήμμα «τόπος» υπάρχει (ο). Καταλαβαίνετε τι σημαίνει;

 

 

Διαβάζω και γράφω

1. Στο κείμενο 7 υπάρχει η λέξη «καιρός». Βρείτε σε ένα λεξικό τις σημασίες που μπορεί να έχει η λέξη αυτή και γράψτε στο τετράδιό σας αυτή που νομίζετε ότι δίνει την ερμηνεία της λέξης μέσα στο συγκεκριμένο κείμενο.

 

2. Στο τέλος κάθε λήμματος στη σελίδα του λεξικού που σας δόθηκε γράφει ΕΤΥΜ. Ξέρετε τι σημαίνει αυτό; • Τι σημαίνει «ετυμολογία της λέξης»;

 

3. Καταγράψτε τις συντομογραφίες που υπάρχουν στη σελίδα του λεξικού που σας δόθηκε. • Μπορείτε να φανταστείτε τι σημαίνει καθεμιά; • Αν όχι, ανοίξτε ένα λεξικό. Στις πρώτες του σελίδες θα τις βρείτε.

 

4. Ένα λεξικό μπορεί να είναι: ερμηνευτικό, ορθογραφικό, ετυμολογικό, συνωνύμων - αντιθέτων κ.ά. Τι άλλο μπορεί να είναι ένα λεξικό; • Ξέρετε άλλα είδη λεξικών;

 

5. Τι σημαίνει «ερμηνευτικό» και τι «ετυμολογικό» λεξικό;

 

1Τα ηλεκτρονικά λεξικά της Πύλης για την Ελληνική Γλώσσα

 

 

159


 

Ε ΔPAΣTHPIOTHTEΣ ΠAPAΓΩΓHΣ ΛOΓOY

Aκούω και μιλώ

1. Ποια από τις φωτογραφίες της πρώτης σελίδας της ενότητας σας θυμίζει τον τόπο σας; • Για ποιους λόγους; • Συζητήστε στην τάξη: αν σας ζητούσαν να βγάλετε μια αντιπροσωπευτική φωτογραφία από τον τόπο σας, τι θα φωτογραφίζατε και γιατί;

 

2. Ο συγγραφέας στο κείμενο 8 που ακολουθεί μεγάλωσε στην Αλεξάνδρεια. • Ποιες εικόνες (οπτικές και ακουστικές) της πόλης του δίνει στο κείμενο; • Αν περπατούσατε στον δρόμο της πόλης αυτής, τι θα μυρίζατε; • Ποια στοιχεία συνθέτουν, σύμφωνα με τον συγγραφέα, την εικόνα της πόλης του και τον πολιτισμό της;

 

 

εικ

Kείμενο 8 Αναμνήσεις από την Αλεξάνδρεια

Οι αφεντάδες παίζουν τάβλι, αδιάφοροι για τον ήχο της θάλασσας και τη φωνή της Ομ Καλσούμ που ξεχύνεται στην ατμόσφαιρα. Τα ζαχαροπλαστεία ξεχειλίζουν από ποικιλόχρωμα γλυκά, πολύχρωμα λουκούμια, ιριδίζοντα ποτά. Στο δρόμο τα καροτσάκια πουλάνε ξερά φρούτα, ελιές, αρνίσια σουβλάκια και το τσάι με τη μέντα.

Αντικριστά, λαμπτήρες με νέον και λάμπες πετρελαίου, μεγάλα κτίρια και ταπεινά μαγαζάκια, κάρα και αμερικάνικα αυτοκίνητα· η Αλεξάνδρεια δείχνει ταυτόχρονα τα δύο της πρόσωπα.

Η τρυφερότητα, η φιλοξενία, το χιούμορ μ' ανέθρεψαν και με πότισαν όσο και οι τηγανίτες από κουκιά και ο χυμός των χαρουπιών.

 

Ζωρζ Μουστακί, Αναμνήσεις από την Αλεξάνδρεια

περ. Oμπρέλα, 2002

1 Αλεξάνδρεια

~1 Νέζερ Χαρά, «Ούμ Καλσούμ» [πηγή: εφημ. Το Βήμα]

 

 

Διαβάζω και γράφω

1. Γράψτε για το ημερολόγιό σας μια παράγραφο για τις αλλαγές που παρατηρείτε τα τελευταία χρόνια στην περιοχή που μένετε ή άλλες αλλαγές που προβλέπετε ότι θα γίνουν. • Παράλληλα, γράψτε και τα συναισθήματα που σας προκαλούν οι αλλαγές αυτές.

 

2. Γνωρίστε τα τοπωνύμια ή τα ονόματα μεγάλων οδών της περιοχής σας. • Από πού προέρχεται η ονομασία της πόλης ή του χωριού σας; • Βρείτε και καταγράψτε τέτοιου είδους πληροφορίες και διαβάστε τες στην τάξη σας, για να γνωρίσετε καλύτερα την περιοχή σας.

 

3. Από ένα σχολείο που βρίσκεται μακριά από το δικό σας, σας ζητούν ένα κείμενο για την περιοχή σας, για να το δημοσιεύσουν στη σχολική τους εφημερίδα. Γράψτε τους για τον τόπο σας, το όνομά του, τις φυσικές ομορφιές του, το πώς ήταν παλιότερα και σήμερα (σπίτια, δρόμοι κ.λπ.), κάποια γνωστή προσωπικότητα που έζησε σε αυτόν ή όποιο άλλο στοιχείο σάς εντυπωσιάζει. • Μπορείτε να καθορίσετε –με τη βοήθεια του καθηγητή σας– 3-4 κριτήρια αξιολόγησης που θα μπορούσατε να χρησιμοποιήσετε για να κρίνετε τα κείμενά σας; • Μην παραλείψετε να συμπεριλάβετε σε αυτά τη σωστή χρήση των σημείων στίξης που διδαχτήκατε σε αυτή την ενότητα.

 

Διαθεματική εργασία

«Αποφασίσατε να ετοιμάσετε ένα ενημερωτικό φυλλάδιο για τον τόπο σας (πόλη ή χωριό) το οποίο θα μπορείτε να δίνετε σε ξένους για να τον γνωρίσουν ή να το αναρτήσετε στο διαδίκτυο για να προσελκύσετε επισκέπτες στην περιοχή σας».

 

◗ Χωριστείτε σε ομάδες.

– Η πρώτη θα ασχοληθεί με την ιστορία του τόπου.

– Η δεύτερη με την αρχιτεκτονική (σπίτια, δημόσια κτίρια κ.λπ.).

– Η τρίτη με τοπική μουσική και χορούς.

– Η τέταρτη με την τοπική κουζίνα-κρασιά / προϊόντα της περιοχής.

– Η πέμπτη με ήθη και έθιμα των κατοίκων.

– Η έκτη με τις ασχολίες-επαγγέλματα των κατοίκων.

– Η έβδομη με το φυσικό περιβάλλον.

◗ Κάθε ομάδα θα συγκεντρώσει υλικό από διάφορα βιβλία και το διαδίκτυο. Παράλληλα θα συγκεντρώσει και φωτογραφίες για τον τόπο στο παρελθόν και σήμερα.

◗ Μπορείτε ακόμα να πάρετε και συνεντεύξεις από παλιούς κατοίκους της περιοχής, που θα σας μιλήσουν για τις αλλαγές που έγιναν στον τόπο σας. Τέλος, συνθέστε το φυλλάδιό σας με τα στοιχεία που συγκεντρώσατε.

 

AΣ ΘYMHΘOYME TI MAΘAME Σ' AYTH THN ENOTHTA

Δες εδώ

 

146-148


 

Τετράδιο εργασιών

Δευτερεύουσες προτάσεις – Yποτακτική σύνδεση προτάσεων – Σημεία στίξης

Kείμενο 1 Oι περιστεριώνες της Τήνου

εικ

Με μικρούς πύργους μοιάζουν οι περιστεριώνες της Τήνου, καθώς υψώνονται ευθύγραμμοι και αυτοτελείς μέσα στις ρεματιές και τα περιβόλια.

Ορθώνονται διάσπαρτοι –αληθινά θαυμαστά μνημεία τηνιακής αρχιτεκτονικής– ανάμεσα σε χωράφια και μποστάνια και πάντοτε κοντά σε ρεματιές, με την πρόσοψη να κοιτάζει το ποτάμι. Πάνω από 1.000 περιστεριώνες κοσμούν το νησί και όλοι είναι ξεχωριστοί, αφού κανείς, δεν μοιάζει με τον άλλο, χάρη στη δημιουργική έμπνευση του Τηνιακού τεχνίτη. Η εκτροφή των περιστεριών στο νησί λέγεται ότι ξεκίνησε κατά την ενετική περίοδο.

Άπειροι συνδυασμοί και θέματα από την έμπνευση του Τηνιακού καλλιτέχνη με αδούλευτες λεπτές σχιστόπλακες, με κυρίαρχα σχέδια το κυπαρίσσι, τον ήλιο, το ρόμβο και τα τρίγωνα. Τα ανοίγματα είναι μικρά, ίσα να χωρά το περιστέρι, ώστε να μην μπορούν να μπουν άλλα πουλιά –εχθροί των περιστεριών– όπως η κουρούνα. Τα πολλά διαζώματα δημιουργούν την εντύπωση μεγάλου και πολυώροφου κτιρίου, μιας πυργοειδούς κατασκευής, οι διακοσμήσεις του ακροδώματος της οποίας την καθιστούν ακόμα περισσότερο επιβλητική.

 

ένθετο «Περιηγήσεις», εφημ. Hμερησία, 2003

 

1 Tο κείμενο αυτό βρίσκεται σε έναν τουριστικό οδηγό. • Πιστεύετε ότι οι πληροφορίες που δίνει μπορεί να ενδιαφέρουν έναν επισκέπτη της Τήνου; • Γιατί;

 

2 «Η εκτροφή των περιστεριών στο νησί λέγεται ότι ξεκίνησε κατά την ενετική περίοδο». Χωρίστε την περίοδο σε προτάσεις.• Ποια είναι κύρια πρόταση και ποια δευτερεύουσα;• Γιατί δεν χωρίζεται η κύρια πρόταση από τη δευτερεύουσα με κόμμα;

 

3 «Με μικρούς πύργους μοιάζουν οι περιστεριώνες της Τήνου, καθώς υψώνονται ευθύγραμμοι και αυτοτελείς μέσα στις ρεματιές και τα περιβόλια». Χωρίστε την περίοδο σε προτάσεις.• Οι προτάσεις της περιόδου συνδέονται παρατακτικά ή υποτακτικά; • Αιτιολογήστε την απάντησή σας.• Γιατί οι δύο προτάσεις της περιόδου χωρίζονται με κόμμα;• Τι είδους επιρρηματικός προσδιορισμός είναι η δευτερεύουσα πρόταση της περιόδου; • Τι δηλώνει;

 

4 Εκτός από κόμματα και τελείες, ποια άλλα σημεία στίξης χρησιμοποιεί ο συγγραφέας; • Σε ποια σημεία του κειμένου; • Τι προσφέρουν στο κείμενό του;

 

«Άπειροι συνδυασμοί και θέματα … και τα τρίγωνα».

«Τα πολλά διαζώματα … περισσότερο επιβλητική».

• Αιτιολογήστε τη χρήση του κόμματος στα αποσπάσματα.

 


Κείμενο 2 Πέντε παιδιά πολυγυρνά

(Πολύγυρου Χαλκιδικής)

εικ

Είναι αργός χορός που χορεύεται από γυναίκες στον Πολύγυρο Χαλκιδικής με τη λαβή από τον καρπό.

Είναι χορός που συνδέεται με την ιστορία του τόπου. Τα τραγούδια που λέγονται από τις γυναίκες (μέχρι τώρα χορεύονταν μόνο) είναι όλα συμβολικά. Μ' αυτά παρότρυναν τους νέους να ξεσηκωθούν κατά των Τούρκων τον καιρό των επαναστάσεων της Χαλκιδικής, μ' αυτά υμνούσαν τα κατορθώματα των Ελλήνων, ανακοίνωναν επιτυχίες της επανάστασης ή λεηλασίες, σφαγές και άλλες παρόμοιες συμφορές που δεν ήταν και λίγες στη Χαλκιδική. Πολλές φορές οι Τούρκοι παρακολουθούσαν τους χορούς και τα τραγούδια χωρίς να καταλαβαίνουν το βαθύτερο συμβολικό νόημά τους. Έτσι πέρασαν στα χρόνια μας για να διαιωνιστούν και να θυμίζουν στις ερχόμενες γενεές τη ρίζα του γένους.

ΒΗΜΑ 1ο, 2ο και 3ο: Εκτελούμε τρία βήματα, αρχίζοντας με το δεξιό μας πόδι, προς τα δεξιά. Τα βήματα εκτελούνται αργά.

ΒΗΜΑ 4ο: Φέρνουμε το αριστερό πόδι προς το κέντρο του κύκλου (προεκβολή). Συγχρόνως σηκώνουμε τα χέρια, όπως είναι δεμένα από τον καρπό, προς τα επάνω στο ύψος των ώμων και επίσης σηκωνόμαστε στα δάχτυλα των ποδιών μας (ο χρόνος του βήματος τούτου είναι πολύ μεγάλος).

ΒΗΜΑ 5ο: Κατεβάζουμε τα χέρια μας και πατούμε σ' όλο το πέλμα των ποδιών μας.

 

1 Σε τι είδους βιβλίο θα περιμένατε να βρείτε ένα τέτοιο κείμενο;

 

2 Βρείτε και υπογραμμίστε τις δευτερεύουσες προτάσεις του κειμένου.

 

3 Με ποιες λέξεις γίνεται υποτακτική σύνδεση προτάσεων στο συγκεκριμένο κείμενο;

 

4 «Παρότρυναν, συμφορές, συνδέεται». Σε ένα λεξικό συνωνύμων - αντιθέτων βρείτε για τις λέξεις αυτές συνώνυμα και αντίθετα.

 

5 Συζητήστε στην τάξη πώς ένας παραδοσιακός χορός συνδέεται με την ιστορία ενός τόπου. Αναφερθείτε και σε σχετικά παραδείγματα χορών που γνωρίζετε.

 


Kείμενο 3 [M. Παρασκευή στην εκκλησία]

Στο μελίχλωρο φως του δειλινού η Παντάνασσα έλαμπε σαν φιλντισένιο βυζαντινό πυξίδι με υπομονή κι αγάπη δουλεμένο για να σκεπάζει τη μυρόβλητη πνοή της Παναγιάς. Τι ενότητα, περισυλλογή και χάρη από το αγκωνάρι του θεμελιού ως την ερωτική καμπυλότητα του τρούλου! Αλάκερος ο χαριτωμένος ναός ζούσε κι ανάπνεε γαλήνιος σαν ζεστός ζωντανός οργανισμός. Όλες οι πέτρες, τα σκαλίσματα, οι ζωγραφιές, οι καλόγριες, ζούσαν σαν οργανικά συστατικά του γυναικείου μοναστηριού, θαρρείς κι όλα μαζί γεννήθηκαν από τον ίδιο δημιουργικό σκιρτημό, ένα μεσημέρι.

Ποτέ δεν περίμενα πως θα 'βρισκα στις βυζαντινές ζωγραφιές τόση γλύκα, τόση θερμή ανθρώπινη κατανόηση. Είχα δει ως τώρα άγριες ασκητικές μορφές που κρατούσαν μια περγαμηνή με κόκκινα γράμματα και φώναζαν να μισήσουμε τη φύση, να φύγουμε στην έρημο, να πεθάνουμε για να σωθούμε. Μα τώρα τα χρώματα ετούτα, οι γλυκύτατες μορφές, ο Χριστός που μπαίνει στην Ιερουσαλήμ απάνω στο ταπεινό ζώο, αγαθός, χαμογελαστός, και πίσω οι μαθητές με τα βάγια κι ο λαός που τους κοιτάζει μ' εκστατικά μάτια, σαν ένα σύννεφο που περνάει και σκορπίζεται… Κι ο Άγγελος ο χαλκοπράσινος που είδα στο Αφεντικό, λεβέντης, με τα σγουρά μαλλιά, αναδεμένα με φαρδιά κορδέλα, με τ' ορμητικό δρασκέλισμα και το στέρεο καταστρόγγυλο γόνατο! Σαν να 'ναι αρραβωνιαστικός και πάει… Πού πάει με τόση χαρά και βιάση;

Η καμπάνα τη στιγμή εκείνη πήρε να χτυπάει σιγά, γλυκά, για την αγρύπνια του Επιτάφιου Θρήνου. Μπήκα στο ζεστό κουβούκλι της εκκλησιάς· στη μέση ο Επιτάφιος σκεπασμένος με λεμονανθούς, κι απάνω στους λεμονανθούς ξαπλωμένος νεκρός ο ακατάπαυστα πεθαμένος, ακατάπαυστα αναστημένος· μια φορά τον έλεγαν Άδωνη, τώρα Χριστό. Γύρα του γονατιστές χλωμές μαυροφόρες γυναίκες, σκυφτές απάνω του, τον θρηνούσαν. Όλη η εκκλησία μύριζε κερί σαν κυψέλη· και θυμήθηκα τις άλλες ιέρειες, τις Μέλισσες, στο ναό της Εφέσιας Άρτεμης· θυμήθηκα το ναό του Απόλλωνα στους Δελφούς, χτισμένο από κερί και φτερά…

 

Ν. Καζαντζάκης, αναφορά στον Γκρέκο, εκδ. Ελένης Ν. Καζαντζάκη, Αθήνα 2003

 

1 Σε ποιο βασικό στοιχείο πολιτισμού ενός τόπου αναφέρεται το κείμενο; • Αν βρισκόσαστε μαζί με τον συγγραφέα, τι θα βλέπατε, τι θα ακούγατε και τι θα μυρίζατε;

 

2 Βρείτε τα ακόλουθα αποσπάσματα στο κείμενο:

α. «Στο μελίχλωρο φως… της Παναγιάς».

β. «Αλάκερος ο χαριτωμένος ναός ζούσε κι ανάπνεε γαλήνιος σαν ζεστός ζωντανός οργανισμός».

γ. «Ποτέ δεν περίμενα… ανθρώπινη κατανόηση».

• Χωρίστε τα αποσπάσματα σε προτάσεις. • Σε ποια υπάρχει παρατακτική σύνδεση προτάσεων και σε ποια υποτακτική; • Ποιοι σύνδεσμοι χρησιμοποιούνται για την υποτακτική σύνδεση των προτάσεων;

 

3 Εκτός από τελείες και κόμματα, ποια άλλα σημεία στίξης χρησιμοποιεί ο συγγραφέας στο κείμενο; • Εντοπίστε τα και βρείτε γιατί τα χρησιμοποιεί. • Τι εκφράζει με καθένα απ' αυτά;

 

4 Βρείτε τις λέξεις «μελίχλωρο, μυρόβλητη, ασκητικές, εκστατικά, ακατάπαυστα». • Ξέρετε τι σημαίνουν; • Βρείτε τις σημασίες τους στο λεξικό και γράψτε τες στο τετράδιό σας.

 


Κείμενο 4 Μαφάλντα – κόμικ

eik

 

1 Τι έπαθε ο Μανολίτο; • Τι έκαναν οι φίλοι του για να τον βοηθήσουν; • Είχε αποτέλεσμα η προσπάθειά τους;

 

2 Τι κάνει αυτή την ιστοριούλα αστεία;

 

3 Ποια σημεία στίξης χρησιμοποιούνται στο κόμικ; • Δικαιολογείται η χρήση τους από τον συγγραφέα;

 

4 «Λόξιγκας είναι η γρήγορη εισπνοή που οφείλεται στην απότομη σύσπαση του διαφράγματος και συνοδεύεται από έναν χαρακτηριστικό ήχο». Χωρίστε το απόσπασμα σε προτάσεις. • Ποια είναι κύρια και ποιες δευτερεύουσες; • Σε ποιο σημείο έχουμε παρατακτική σύνδεση προτάσεων και σε ποιο υποτακτική;

 


Kείμενο 5 Tο θαυμαστικό

«Mα είναι καταπληκτικό! Γράφω σαράντα ολόκληρα χρόνια και δεν έχω βάλει ούτε μια φορά θαυμαστικό!… Xμ!… Πού διάολο μπαίνει αυτός ο μπελάς;» […]

– Mάρθα, ψιθύρισε, και σκούντηξε τη γυναίκα του, που πάντοτε καμάρωνε για τα χρόνια που πέρασε εσωτερική στο λύκειο. Ξέρεις, μάτια μου, πού βάζουμε θαυμαστικό, όταν γράφουμε;

– Kαι βέβαια ξέρω! Eφτά χρόνια έμεινα εσωτερική. Ξέρω όλη τη γραμματική απέξω κι ανακατωτά. Aυτό το σημείον στίξεως χρησιμοποιείται εις τας προσφωνήσεις, τας αναφωνήσεις και όταν θέλομεν να εκφράσομεν ενθουσιασμόν, αγανάκτησιν, χαράν, οργήν, και άλλα συναισθήματα.

εικ

«Ωραία! συλλογιζόταν ο Περεκλάντιν. Eνθουσιασμό, αγανάκτηση, χαρά, οργή και άλλα συναισθήματα…»

O υπουργικός γραμματέας βυθίστηκε στις σκέψεις του. Σαράντα χρόνια μουτζούρωνε χαρτιά, είχε γεμίσει χιλιάδες κόλες, μυριάδες, και όμως δεν θυμάται ούτε μια μονάχα γραμμή που να εκφράζει ενθουσιασμό, αγανάκτηση ή κάτι τέτοιο.

«Kαι άλλα συναισθήματα… συλλογιζόταν. Mα τι χρειάζονται τα συναισθήματα στα υπηρεσιακά έγγραφα; Aκόμα κι ένας αναίσθητος μπορεί να τα συντάξει…» […]

…Mαρτύρησε όλη τη νύχτα. Mα και το πρωί δεν τον άφησε καθόλου το φάντασμα. […] Bγαίνοντας στο δρόμο φώναξε ένα έλκηθρο και, καθώς πλησίαζε ο αμαξάς, νόμισε πως αντί για έλκηθρο ερχόταν καταπάνω του ένα πελώριο θαυμαστικό.

Πέρασε το κατώφλι του γραφείου και ο κλητήρας τού φάνηκε σαν θαυμαστικό. Όλα του μιλούσαν για ενθουσιασμό, αγανάκτηση, οργή. Έπιασε τον κοντυλοφόρο και νόμισε πως κρατούσε ένα θαυμαστικό στα δάχτυλά του… O Περεκλάντιν βούτηξε την πένα στο καλαμάρι και υπέγραψε: «E. Περεκλάντιν, γραμματεύς!!!»

Kαι απλώνοντας αυτά τα τρία θαυμαστικά στην αράδα, δοκίμαζε ενθουσιασμό, αγανάκτηση, χαρά και την ίδια στιγμή έβραζε από το κακό του.

– Για κοίτα! Για κοίτα! μουρμούρισε καρφώνοντας το βλέμμα του στον κοντυλοφόρο.

Tο φωτεινό θαυμαστικό, ικανοποιημένο πια, εξαφανίστηκε.

 

Άντον Tσέχοφ, Διηγήματα, μτφρ. Kυρ. Σιμόπουλος, εκδ. Θεμέλιο, Aθήνα 2000

 

1 Γιατί τόσα χρόνια αυτός ο υπάλληλος δεν είχε χρησιμοποιήσει θαυμαστικό στα υπηρεσιακά του έγγραφα;

 

2 Γιατί η γυναίκα του Περεκλάντιν εξηγεί στην καθαρεύουσα πότε χρησιμοποιείται το θαυμαστικό;

 

3 «Ξέρεις, μάτια μου, πού βάζουμε θαυμαστικό, όταν γράφουμε;»: Εξηγήστε τη χρήση των κομμάτων στο απόσπασμα.

 

4 «Σαράντα χρόνια μουτζούρωνε … ή κάτι τέτοιο.»: Βρείτε στο απόσπασμα αυτό πώς συνδέονται οι προτάσεις μεταξύ τους.

 

5 «Έπιασε τον κοντυλοφόρο… γραμματεύς!!!»: Εξηγήστε τη χρήση των σημείων στίξης στο απόσπασμα.

 

6 Μελετήστε το ντοσιέ με τις εκθέσεις που γράψατε όλη τη χρονιά. • Παρατηρήστε ποιο σημείο στίξης χρησιμοποιήσατε περισσότερο και ποιο απουσιάζει εντελώς από τα γραπτά σας. • Γράψτε ένα κείμενο με τις παρατηρήσεις σας αυτές και εξηγήστε τους λόγους που σας οδήγησαν σε αυτές τις επιλογές των σημείων στίξης. Προσέξτε στο κείμενό σας αυτό να χρησιμοποιήσετε σωστά τα σημεία στίξης και, ίσως, κάποια από αυτά που παραβλέψατε όλο τον χρόνο.

 


Κείμενο 6 [Στα χωριά του Πηλίου]

εικ

Μπήκε στο λεωφορείο Πορταριάς - Mακρυνίτσας που γέμισε ασφυκτικά από μαθητές λυκείου που επέστρεφαν στα χωριά τους και ενήλικες φορτωμένους πακέτα και δέματα ήταν ένα χαρούμενο λεωφορείο τα παιδιά έλεγαν τα γνωστά δικά τους πειράζονταν αντάλλασσαν κρίσεις για το κρίσιμο ματς των τοπικών ομάδων εξυπακούεται ότι θα κέρδιζε η Nίκη Bόλου και θα τους πατούσαν τους αιώνιους αντιπάλους της αντίζηλης πόλης του κάμπου.

Έφτασαν στην Πορταριά κι άδειασε όλο το λεωφορείο η Aντρέα είχε αποφασίσει να πάει στη Mακρυνίτσα της άρεσε καλύτερα κι άλλωστε τη θυμόταν με νοσταλγία απ’ την εποχή της τελευταίας σχολικής εκδρομής της γνωστής πενθήμερης.

Tο λεωφορείο άφησε όλους τους τελευταίους επιβάτες στο έμπα του χωριού άρχισαν ν’ ανηφορίζουν τον κεντρικό δρόμο και άλλος αποδώ κι άλλος αποκεί χάθηκαν στα στενά σοκάκια.

Tα μαγαζιά με τα γλυκά του κουταλιού τα δήθεν σπιτικά και φτιαγμένα επιτόπου και τα γνωστά τουριστικά ήταν θεόκλειστα και αμπαρωμένα

Eυγενία Φακίνου, Tυφλόμυγα, εκδ. Kαστανιώτη, 2000

 

 Σημειώστε τα σημεία στίξης στο παραπάνω κείμενο.

 


Κείμενο 7 Η γιαγιά μου η Αθήνα

εικ

Έχω ζήσει σε πολλές πόλεις μερικές απ’ αυτές το Σίντνεϊ τη Νέα Υόρκη τις αγάπησα πολύ κι ευχαρίστως θα τις ξανάβλεπα για λίγο έστω και μια φορά στα πέντε χρόνια αλλ’ όση ζωή μου μένει ακόμα εδώ προπάντων στην Αθήνα θα ’θελα να τη ζήσω κι εδώ όταν έρθει κάποτε εκείνη η ώρα εδώ να τελειώσω τις μέρες μου ως τότε σκέφτομαι καμιά φορά δεν θα ’χει μείνει σχεδόν τίποτα απ’ την Aθήνα μου εκείνη την Aθήνα που αγάπησα μα κάτι μέσα μου μου λέει πως ίσως να ’χω κι άδικο γιατί εκτός κι αν γίνει πια καμιά μεγάλη κοσμογονική αλλαγή θα μένουν πάντως για πολύ καιρό ακόμα για πάντα ελπίζω ο λόφος του Λυκαβηττού κι ο λόφος του Φιλοπάππου ως τότε βέβαια θα ’χουν «αξιοποιηθεί» από κάποια κακόγουστη δημοτική ή κρατική υπηρεσία και θα ’χουν μαντρωθεί με συρματοπλέγματα μα τα παιδιά και τα ζευγάρια των ερωτευμένων θα βρίσκουν πάντα έναν τρόπο ν’ ανοίγουν ένα πέρασμα για να μπορούνε να τρυπώνουν μέσα όσο κι αν μολυνθεί η ατμόσφαιρα δεν πρόκειται ν’ αλλάξει πολύ το μελιχρό αθηναϊκό φθινόπωρο ο ήπιος αθηναϊκός χειμώνας με τις αλκυονίδες μέρες του η μεθυστική άνοιξη και το ναρκωτικό καλοκαίρι που έχει πότε πότε και τις βραδινές του αύρες όσο κι αν ρυπανθεί ο Σαρωνικός θα μένει ελπίζω πάντα κάποια σχετικά καθαρή ακρογιαλιά οι άνθρωποι μπορεί στο μεταξύ να πηγαίνουν στη Σελήνη για δουλειές μα η μαγεία του φεγγαριού τη στιγμή που ξεπροβάλλει πάνω από την κορυφογραμμή του Yμηττού θα μένει πάντα ίδια το μοναδικό φως του αττικού ουρανού δύσκολα θ’ αλλάξει κι αυτό μέσα στην κόλαση που λένε πως θα είναι σε λίγα χρόνια η Aθήνα θα μένει πάντα ο μικρός παράδεισος του μοναστηριού της Kαισαριανής δέκα λεπτά απ’ το κέντρο απ’ τα παλιά και τόσο ανθρώπινα σπιτάκια που ξέραμε δεν θα ’χει μείνει πια κανένα αλλά σ’ αυτές τις ακαλαίσθητες πολυκατοικίες που υψώνονται στη θέση τους θα κατοικούνε για πολύ καιρό ακόμα άνθρωποι που θα μιλάνε λίγο πολύ την ίδια γλώσσα με μένα θα σκέφτονται και θα αισθάνονται λίγο πολύ σαν και μένα.

 

K. Tαχτσής, H γιαγιά μου η Aθήνα, εκδ. Πατάκη, Aθήνα 1995

 

 Στο κείμενο 7 να σημειώσετε τα σημεία στίξης.

 

 

73-79