Ελληνικός πολιτισμός, Διδάσκοντας την Ιλιάδα


Ραψωδία Α 431β-494 Η Χρυσηίδα παραδίδεται στον πατέρα της. Επιστροφή της αποστολής με επικεφαλής τον Οδυσσέα στο στρατόπεδο των Αχαιών. (ανάγνωση)


 

Σε μετάφραση Θ. Γ. Μαυρόπουλου, εκδόσεις Ζήτρος

 

 

Η Ιλιάδα διαρκεί 51 ημέρες. Στην ενότητα διανύουμε την 10η ως την 21η ημέρα

Άφιξη της πρεσβείας στη Χρύσα

Χρυσηίδα

Χρυσηίδα

Χρυσηίδα

Ο Αγαμέμνονας αρνείται να επιστρέψει στην Χρυσηίδα στον πατέρα της.

Η επιστροφή της Χρυσηίδας

430 Ωστόσο ο Οδυσσέας
πήγε στη Χρύσα φέρνοντας άγια τρανή θυσία.
Σαν μπήκαν στο πολύβαθο λιμάνι εκείνοι τότε,
μάζεψαν όλα τα πανιά, τ' απόθεσαν στο πλοίο,
έλυσαν ξάρτια, πλάγιασαν στη θήκη το κατάρτι
435 γρήγορα, κωπηλατώντας στ' αραξοβόλι πήγαν.
Έριξαν αγκυρόπετρες, έδεσαν την πρυμάτσα
και βγήκαν έξω στη στεριά οι ίδιοι από το πλοίο.
Έβγαλαν και την προσφορά στο μακρορίχτη Φοίβο.
Και απ' το θαλασσόδρομο το πλοίο βγήκε η κόρη.
440 Ο Οδυσσέας ο σοφός προς το βωμό την πήγε,
στα χέρια του πατέρα της την έδωσε και είπε:
«Χρύση, σ' εσένα μ' έστειλε ο άρχοντας Ατρείδης
να φέρω εδώ την κόρη σου, στο Φοίβο να προσφέρω
θυσία για τους Δαναούς, μήπως και μαλακώσει,
445 γιατί σε πολυστέναχτες μας έχει ρίξει πίκρες.»

Θυσίες και προσευχές στον Απόλλωνα

Έτσι είπε και την έδωσε· τη δέχτηκε εκείνος
όλο χαρά· τότε γοργά άγια τρανή θυσία
κει στον καλόχτιστο βωμό έστησαν στην αράδα.
Καλόπλυναν τα χέρια τους και πήραν τα κριθάρια.
450 Ψηλά τα χέρια σήκωσε κι ευχήθηκε ο Χρύσης:
«Άκου με, αργυρότοξε, που κυβερνάς τη Χρύσα,
που αφεντεύεις δυνατά Τένεδο κι άγια Κίλλα,
λίγο πιο πριν τιμώντας με άκουσες την ευχή μου
και το στρατό των Αχαιών πολύ έχεις παιδέψει·
455 και τώρα πάλι άκουσε αυτή την πεθυμιά μου:
γλίτωσε πια τους Δαναούς απ' τον κακό χαμό τους.»
Έκαμε τέτοια δέηση· τον άκουσε ο Φοίβος.
Σαν έκαμαν τις προσευχές κι έριξαν τα κριθάρια,
έστρεψαν λαιμούς, έσφαξαν κι έγδαραν τα σφαχτά τους
460 και τα μεριά τους χώρισαν, τα σκέπασαν με λίπος,
τα δίπλωσαν και έβαλαν κομμάτια κρέας πάνω.
Τα έκαιγε ο γέροντας σε σκίζες και φλογάτο
έριχνε κρασί· δίπλα νιοι πεντόσουβλες κρατούσαν.
Αφού κάηκαν τα μεριά και γεύτηκαν τα σπλάχνα,
465 λιάνισαν τα υπόλοιπα, τα πέρασαν στις σούβλες,
τα έψησαν περίτεχνα κι απ' τη φωτιά τα πήραν.
Σαν τέλειωσαν τον κόπο τους κι ετοίμασαν το γεύμα,
έτρωγαν και δεν έλειπε μερίδα στον καθένα.
Σαν χόρτασαν του φαγητού και το ποτού τον πόθο,
470 νιοι γέμισαν με το κρασί κροντήρια ως επάνω
και σ' όλους τα εμοίρασαν, να κάνουν τη σπονδή τους.
Χορεύοντας ολημερίς κι ομορφοτραγουδώντας
να μαλακώσουν το θεό πάσχιζαν με παιάνα·
κι ο μακρορίχτης στην ψυχή χαιρόταν να ακούει.
475 Ο ήλιος σαν βασίλεψε και ήρθε το σκοτάδι,
στου πλοίου τις πρυμάτσες πλάι το έστρωσαν για ύπνο.

Επιστροφή από τη Χρύσα (11η ημέρα)

Η ροδοδάχτυλη Αυγή η πρωινή σαν βγήκε,
προς το πλατύ στρατόπεδο των Αχαιών κινούσαν·
πρίμο αέρα έστελνε σ' αυτούς ο μακρορίχτης·
480 όρθωσαν το κατάρτι αυτοί, σήκωσαν τα πανιά τους·
αέρας φούσκωνε πανιά, ηχούσε μαύρο κύμα
στην καρίνα του καραβιού, καθώς αυτό κινούσε·
έτρεχε αυτό στα κύματα και τέλειωνε το δρόμο.
Πια στο πλατύ στρατόπεδο των Αχαιών σαν πήγαν.
485 προς τη στεριά ανάσυραν τ' ολόμαυρό τους πλοίο
ψηλά στον άμμο κι έβαλαν κάτω του αντιστύλια·
κι ύστερα όλοι σκόρπισαν στα πλοία, στις σκηνές τους.
Στα γοργά πλοία έμενε ωστόσο θυμωμένος
ο αρχοντογέννητος και γοργόποδος Πηλείδης·
490 δεν πήγαινε σε σύναξη, όπου δοξάζονται άντρες,
ούτε ποτέ στον πόλεμο, μα έλιωνε η ψυχή του,
κι ας λαχταρούσε τη βοή, την ταραχή της μάχης.



Ραψωδία Α 494-612 Σκηνές από τον Όλυμπο


Α' ΚΕΙΜΕΝΟ

ΚΥΡΙΑ ΘΕΜΑΤΑ:

● Η Θέτιδα πραγματοποιεί την υπόσχεσή της

● Ο Δίας συγκατανεύει. Η «βουλή του Δία»

● Η αντίδραση της Ήρας

● Οι σχέσεις των θεών

Ο Δίας υπόσχεται στη Θέτιδα
«Ἦ καί κυανέῃσιν ἐπ’ ὀφρύσι νεῦσε Κρονίων·
ἀμβρόσιαι δ’ ἄρα χαῖται ἐπερρώσαντο ἄνακτος
κρατός ἀπ’ ἀθανάτοιο· μέγαν δ’ ἐλέλιξεν Ὄλυμπον.»
(Α 528-530 )

ΣΤΟΧΟΙ

● Η «βουλή» του Δία, την οποία ανέφερε ο ποιητής στο προοίμιο.

● Ο τρόπος με τον οποίο συνδέεται ο θυμός του Αχιλλέα με τη «βουλή» του Δία, ώστε να αποτελέσουν μαζί τον πυρήνα και τις κινητήριες δυνάμεις του ιλιαδικού έπους.

● Οργάνωση της κοινωνίας των θεών (ιεραρχία, παντοδυναμία του Δία κτλ.) και συσχέτιση με την οργάνωση της ανθρώπινης κοινωνίας της εποχής.

● Μετά τη φιλονικία Δία και Ήρας και την ανυποχώρητη στάση του «πρώτου τη τάξει» θεού, η «βουλή», για την οποία έγινε λόγος στο προοίμιο, θα πραγματοποιηθεί και ο Αχιλλέας θα δικαιωθεί.

● Καθημερινές οικογενειακές στιγμές από τον κόσμο των θεών, τις μεταξύ τους σχέσεις (έριδες, συγκρούσεις, αλλά και τρυφερές σκηνές· συμπόνια Ήφαιστου για τη μητέρα του, προσπάθεια προστασίας της).

● Η ποιητική τέχνη του Ομήρου (ρεαλιστική παρουσίαση της κοινωνίας-οικογένειας των θεών, χωρίς εξιδανικεύσεις, εναλλαγή του σοβαρού με το κωμικό στοιχείο κτλ.).

 

Η ικεσία της Θέτιδας

Θέτιδα

Δίας και Θέτιδα.

Δίας και Θέτιδα.

Δίας και Θέτιδα.

Όταν πια συμπληρώθηκαν οι δώδεκα ημέρες,
όλοι οι θεοί στον Όλυμπο ομαδικά γυρνούσαν
495 κι ο Δίας μπρος. Η Θέτιδα δεν ξέχασε του γιου της
την παράκληση· αμέσως από το κύμα βγήκε
κι ανέβηκε χαράματα στον Όλυμπο, στα ύψη.
Μόνος βρήκε να κάθεται ο βροντολάλος Δίας
στου πολύκορφου Όλυμπου την πιο ψηλή ραχούλα.
500 Μπροστά του πήγε, κάθισε, με το αριστερό της 1
τα γόνατά του έπιασε, με το δεξί τα γένια,
κι είπε, παρακαλώντας τον, στο γιο του Κρόνου Δία:
«Δία πατέρα, αν ποτέ με έργο ή με λόγο
σ' ωφέλησα μες στους θεούς, κάμε μου αυτή τη χάρη:
505 το γιο μου το λιγόχρονο εσύ να τον τιμήσεις·
αυτόν ο Αγαμέμνονας έχει περιφρονήσει·
ο ίδιος πήγε, άρπαξε το δώρο το δικό του.
Βαθύγνωμε Ολύμπιε Δία, συ τίμησέ τον·
στους Τρώες δίνε δύναμη, οι Αχαιοί ωσότου
510 πληρώσουν ό,τι έκαμαν, τιμήσουν το παιδί μου.»
Έτσι είπε· δεν απάντησε ο νεφελοστοιβάχτης,
αλλά καθόταν σιωπηλός· η Θέτιδα ακόμη
τα γόνατά του έπιανε και του ζητούσε πάλι:
«Αλάνθαστη υπόσχεση δώσε με ένα νεύμα
515 ή αρνήσου μου -κανένα δε φοβάσαι- να ξέρω
πόσο είμαι χωρίς τιμή ανάμεσα σε όλους 2

Η απάντηση του Δία


Θέτις

Μίλησε, συγχυσμένος πια, ο νεφελοστοιβάχτης:
«Ποπό κακό! Να τα βάλω με κάνεις με την Ήρα,
καθώς με τα χροντρόλογα αυτή θα μ’ ερεθίζει·
520 κι αλλιώς μες στους θεούς αυτή μαζί μου όλο θυμώνει
και λέει πως τάχα βοηθώ στον πόλεμο τους Τρώες.
Μα τώρα φύγε συ ευθύς, η Ήρα μη σε νιώσει·
και για χάρη σου θα νοιαστώ, να γίνουν όπως θέλεις.
Και να, με το κεφάλι μου θα γνέψω, να πιστέψεις·
525 αυτό μες στους αθάνατους το πιο μεγάλο είναι
σημάδι μου· όποιο νεύμα με το κεφάλι κάνω
πίσω δεν πάει, δεν ξεγελά, δεν είναι να μη γίνει.»
Είπε, τα μαύρα φρύδια του χαμήλωσε ο Δίας·
οι χαίτες οι αθάνατες ταράχτηκαν του αφέντη
530 απ' το κεφάλι· τράνταξε τον Όλυμπο το μέγα.
Έτσι τα σκέφτηκαν οι δυο και χώρισαν· εκείνη
απ' το λαμπρό τον Όλυμπο στη θάλασσα πηδούσε
κι ο Δίας στο παλάτι του πήγε· οι θεοί όλοι
μπροστά του προσηκώθηκαν δεν τόλμησε κανείς τους 3
535 να μείνει καθιστός· όλοι στάθηκαν αντίκρυ του.

Φιλονικία Δία και Ήρας


Ο Νηρέας ανάμεσα σε δύο από τις κόρες του

Η Ήρα, η Αθηνά και ο Δίας

Ήρα

Κάθισε αυτός στο θρόνο του. Μα είχε δει η Ήρα
ότι μαζί του μίλησε η Θέτιδα, η κόρη
η ασημοποδαράτη του γέρου του πελάγου·
και με λόγια πειραχτικά στο γιο του Κρόνου είπε:
540 «Θεός ποιος πάλι, δολερέ, τα ταίριαξε μαζί σου;
Σου αρέσει πάντα μακριά από εμένα όντας
να διαλογίζεσαι κρυφά κι απόφαση να παίρνεις·
δε θέλεις πρόθυμα ποτέ ό,τι σκεφτείς να ξέρω.»
Κι είπε ο πατέρας των θεών και των ανθρώπων όλων:
545 «Ήρα, όλες τις σκέψεις μου να μάθεις μην ελπίζεις·
για σένα θα είναι δύσκολο, γυναίκα μου κι ας είσαι·
ό,τι ταιριάζει ν' ακουστεί κανείς πριν από σένα
αθάνατος ή και θνητός σίγουρα δε θα μάθει·
μα ό,τι χώρια απ' τους θεούς στο νου να βάλω θέλω,
550 γι' αυτά μη με ψιλορωτάς και μη ζητάς να μάθεις.»
Η μεγαλόματη θεά, αφέντρα Ήρα, είπε:
«Σκληρότατε του Κρόνου γιε, τι είναι αυτός ο λόγος; 4
Ούτε ποτέ ψιλορωτώ ούτε ζητώ να μάθω,
μα σκέφτεσαι ανέγνοιαστος ό,τι εσύ θελήσεις.
555 Μα τρέμω μη σε ξεγελά η Θέτιδα, η κόρη
η ασημοποδαράτη του γέρου του πελάγου·
χαράματα ήρθε κοντά, σου έπιασε τα πόδια·
νομίζω πως της έταξες τιμή στον Αχιλλέα 5
να δώσεις κι απ' τους Αχαιούς πολλούς να αφανίσεις.»
560 Γύρισε και της μίλησε ο νεφελοστοιβάχτης:
«Πάντα με υποπτεύεσαι, άθλια, δεν ξεφεύγω! 6
Δεν κάνεις τίποτε μ' αυτά και μόνο που μακραίνεις
απ' την καρδιά μου· κι είναι αυτό χειρότερο για σένα.
Αν έτσι είναι όπως λες, έτσι σ' εμένα αρέσει!
565 Να κάθεσαι σιωπηλή, τα λόγια μου ν' ακούεις,
μη δε σε σώσουν οι θεοί, οι κάτοικοι του Ολύμπου,
αν έρθω, ρίξω πάνω σου τ' ανίκητα μου χέρια.»
Είπε· και τρόμαξε η θεά, η μεγαλόματη Ήρα·
κάθισε κει σιωπηλή σφίγγοντας την καρδιά της.
570 Όλοι οι θεοί πικράθηκαν στου Δία το παλάτι.

Παρέμβαση του Ήφαιστου

δίκουπο ποτήρι

αμφικύπελλο, δίδυμη κούπα
Ήφαιστος

Το σιδηρουργείο του Ήφαιστου

Ήφαιστος

Τότε ο τεχνίτης Ήφαιστος άρχισε να μιλάει 7
για χάρη της μητέρας του, της ασπροχέρας Ήρας:
«Ποπό, κακό θα έχουμε κι αβάσταχτο θα είναι,
αν για θνητούς θα πιάνεστε οι δυο σας εδώ πέρα,
575 αν ταραχή σηκώνετε μες στους θεούς· θα φύγει
η νοστιμιά του φαγητού, αν το κακό κερδίζει.
Στη μάνα μου θα έλεγα, αν και το νιώθει μόνη,
το Δία να καλόπιανε, τον πατέρα μας, μήπως
δε σταματήσει το θυμό, το φαγητό χαλάσει.
580 Αν θέλει ο Ολύμπιος που κεραυνούς πετάει
να μας πετάξει απ' εδώ... Τρανότερός μας είναι.
Μα έλα γλυκομιλώντας καλόπιασέ τον τώρα·
κι ο Ολύμπιος καλόβολος με μας θα είναι τότε.»
Έτσι είπε· πήδησε μεμιάς και 8
585 στα χέρια της μητέρας του έβαλε και της είπε:
«Κάμε, μητέρα, υπομονή· αν κι έχεις πίκρα, βάστα,
μήπως, μόλο που σ' αγαπώ, να δέρνεσαι μπροστά μου
δω και δεν μπορέσω διόλου, κι ας σε πονεί η ψυχή μου,
να σε συντρέξω· δύσκολο με Δία να τα βάλεις!
590 Άλλη φορά που θέλησα βοήθεια να σου δώσω,
από το πόδι μ' άρπαξε κι απ' το θείο κατώφλι 9
με πέταξε· ολημερίς, ώσπου να δύσει ο ήλιος,
γυρνώντας τέλος έπεσα στη Λήμνο πεθαμένος
σχεδόν· οι Σίντιες τότε με φρόντισαν πεσμένο.» 10

Αποκατάσταση της ηρεμίας. Συμπόσιο των θεών


Ολύμπιοι θεοί

Ολύμπιοι θεοί

Απόλλωνας

Απόλλωνας

595 Έτσι είπε· γέλασε η θεά, η ασπροχέρα Ήρα
κι απ' το παιδί της δέχτηκε στα χέρια της την κούπα·
αρχίζοντας από δεξιά νέκταρ γλυκό κερνούσε
από κροντήρι παίρνοντας σ' όλους εκείνος τότε.
Γέλιο άσβηστο σηκώθηκε στους αθάνατους όλους, 11
600 που έβλεπαν τον Ήφαιστο τα πόδια του να σέρνει. 12
Έτσι έτρωγαν ολημερίς, ώσπου να δύσει ο ήλιος·
κανένας δε στερήθηκε του φαγητού μερίδιο
ούτε και του Απόλλωνα την όμορφη κιθάρα
ούτε τις Μούσες· με σειρά όμορφα τραγουδούσαν.
605 Μα όταν πια βασίλεψε το λαμπρό φως του ήλιου,
ξεκίνησε να κοιμηθεί στο σπίτι του καθένας,
που είχε χτίσει ο Ήφαιστος χώρια για τον καθένα,
ο κουτσοπόδαρος θεός, με τη σοφή του τέχνη.
Πήγαινε κι ο Ολύμπιος που κεραυνούς πετάει
610 στην κλίνη του, όπως και πριν, ο ύπνος σαν ερχόταν·
κι η Ήρα η χρυσόθρονη δίπλα του κει κοιμόταν.

 

 

 


 

στ. 498 βροντολάλος: επίθετο του Δία, όχι μόνο γιατί είχε βροντώδη φωνή αλλά και επειδή είχε σχέση με τη βροντή, ως κύριος του κεραυνού (πρβ. σχόλ. στ. 354, 398 και 420).

στ. 500 κ.εξ.: συμπληρωματικά σχόλια: Πρόκειται για μια τυπική σκηνή ικεσίας, της οποίας οι εικαστικές λεπτομέρειες τονίζονται από τον λόγο του ποιητή. Αξίζει να παρατηρήσουμε ότι η θεά δεν αναφέρεται σε συγκεκριμένη βοήθεια που είχε προσφέρει κάποτε στον Δία (πρβ. επεισόδιο με τον Βριάρεω [στ. 397 κ.εξ.]- μόνο έναν υπαινιγμό διακρίνουμε στον λόγο της («αν κάποτε.. σ' έχω ωφελήσει», στ. 504-505), που είναι σύμφωνος εξάλλου με το τυπικό της προσευχής (πρβ. προσευχή Χρυσή). Στο σημείο αυτό μπορούμε να επισημάνουμε τη λεπτότητα, την ευγένεια και τον σεβασμό της Θέτιδας προς τον Δία. Πρέπει επίσης να τονίσουμε τη θέση που έχουν στον λόγο της Θέτιδας η τιμή-δόξα (τίμησε στ. 506, τον ατίμασε στ. 507, να τον υπερδοξάσουν στ. 511) και η δικαιοσύνη (δικαίωσε στ. 509, να δικαιώσουν στ. 511).

στ. 501 τα γόνατά του έπιασε, με το δεξί τα γένια: Αυτή την οδηγία είχε δώσει ο Αχιλλέας στο στ. 407

στ. 505 λιγόχρονο: λιγόχρονο: σύμφωνα με τον μύθο, ο Αχιλλέας θα πέθαινε νέος, πριν από τη λήξη του Τρωικού πολέμου. Αντιστάθμισμα για τον πρόωρο θάνατο ήταν η τιμή που θα κέρδιζε ο ήρωας.

στ. 510 τιμήσουν: να τον ικανοποιήσουν αποδίδοντάς του πολλές τιμές.

στ. 514 αλάνθαστη ... νεύμα: δώσε μου σίγουρη υπόσχεση και επιβεβαίωσέ τη με ένα σου νεύμα.

στ. 516 πόσο είμαι χωρίς τιμή ανάμεσα σε όλους:η πιο περιφρονημένη ανάμεσα στους θεούς. Η Θέτιδα, σε περίπτωση που δεν ικανοποιηθεί το αίτημά της, θα το θεωρήσει δείγμα περιφρόνησης προς το πρόσωπό της.

στ. 516 συμπληρωματικά σχόλια: Μια πιθανή άρνηση του Δία δε θα ερμηνευθεί από τη Θέτιδα ως έλλειψη ευγνωμοσύνης εκ μέρους του, αλλά ως προσωπική ταπείνωση. Ίσως ο πληροφορημένος ακροατής του Ομήρου έφερνε στο μυαλό του τον παλιό μύθο σύμφωνα με τον οποίο η θαλασσινή θεά καταδικάστηκε να παντρευτεί θνητό, επειδή θα γεννούσε γιο ισχυρότερο από τον πατέρα του (βλ. Παράλληλο κείμενο). Μια πρώτη ταπείνωση λοιπόν για τη θεά ήταν ο γάμος της με θνητό· και σαν να μην έφτανε αυτό, ο θνητός γιος της θα πέθαινε νέος. Η άρνηση επομένως του Δία θα σήμαινε μια συνεχή υποβάθμιση της Θέτιδας. Ίσως έτσι εξηγείται η εύκολη υποχώρηση του πατέρα των θεών.

στ. 524 Και να, με το κεφάλι μου θα γνέψω: Η επίσημη επιβεβαίωση της υπόσχεσης του Δία δίνεται με το κούνημα της κεφαλής του θεού προς τα κάτω.

στ. 534-535 μπροστά του προσηκώθηκαν: Η εκδήλωση σεβασμού προς τον Δία διατυπώνεται με έμφαση, θετικά και αρνητικά: «μπροστά του προσηκώθηκαν ... όλοι στάθηκαν αντίκρυ του» (σχήμα παραλληλίας).

στ. 534-535: συμπληρωματικά σχόλια: Το μεγαλείο που αποδίδει η έκφραση δεν αποκαλύπτει μόνο τον σεβασμό των άλλων θεών απέναντι στο Δία, αλλά και τονίζει την αυστηρή ιεραρχική τάξη που ίσχυε στον κόσμο των θεών, ανάλογη με αυτήν που ίσχυε στην ομηρική κοινωνία.

στ. 538 ασημοποδαράτη: που έχει τα πόδια κάτασπρα, λαμπερά, όπως το ασήμι.

στ. 547 ό,τι ταιριάζει ν' ακουστεί : Η Ήρα μπορεί να μάθει πρώτη ό,τι μπορεί να πληροφορηθεί οποιοσδήποτε άλλος, αθάνατος ή θνητός. Ο Δίας, ωστόσο, έχει το δικαίωμα να κρατάει κάποιες σκέψεις του κρυφές, χωριστά (ανάμερα, στ. 550) από τους άλλους θεούς.

στ. 552 συμπληρωματικά σχόλια: Το έντονα απαγορευτικό ύφος του Δία (στ. 550) προκαλεί το ξέσπασμα της Ήρας και έτσι η ένταση της σκηνής βαθμιαία ανεβαίνει. Το παράπονο των πρώτων λόγων της Ήρας γίνεται ανοιχτή κατηγορία εναντίον του Δία (στ. 553).

στ. 559-560 συμπληρωματικά σχόλια: Ακούγεται η «βουλή» του Δία ως υποψία την οποία απεύχεται η Ήρα, που προστάτευε πάντα τους Αχαιούς και μισούσε θανάσιμα τους Τρώες, επιθυμώντας την ολοσχερή καταστροφή τους.

στ. 561-567 συμπληρωματικά σχόλια: Οι φραστικές απειλές συμβάλλουν στη αυξητική πορεία της έντασης και σηματοδοτούν την όξυνση της σύγκρουσης. Οι απειλές του Δία που ακούγονται σ' αυτήν και σε άλλες σκηνές του έπους απηχούν μάλλον τις συγκρούσεις μεταξύ των θεών σ' ένα μακρινό παρελθόν, πολύ πριν ο Δίας επιβάλει την εξουσία του και επικρατήσει στον κόσμο τάξη και αρμονία.

στ. 570 Η σκηνή στο παλάτι του Δία (συνέλευση των θεών, σύγκρουση Δία και Ήρας) παρουσιάζει κάποιες αντιστοιχίες με την αγορά των Αχαιών και τη σύγκρουση του Αχιλλέα με τον Αγαμέμνονα. Και οι δυο σκηνές πραγματοποιούνται έπειτα από μια ικεσία (Χρύση, Θέτιδας), κέντρο τους έχουν μια σύγκρουση (Αγαμέμνονα και Αχιλλέα, Δία και Ήρας), ο ανώτερος στην ιεραρχία επικρατεί (Αγαμέμνονας, Δίας), ο κατώτερος ιεραρχικά υποχωρεί (Αχιλλέας, Ήρα), έχουν ίδιο ύφος (εριστικό, βίαιο), κεντρικό θέμα τους είναι η τιμή, σε στιγμές κρίσης εκδηλώνεται συμφιλιωτική παρέμβαση (Νέστορας, Ήφαιστος), οι υπόλοιποι (στρατός, θεοί) παρακολουθούν βουβοί. Διαφορές: η παρέμβαση του Ήφαιστου είναι πιο αποτελεσματική από του Νέστορα, η υποχώρηση του Αχιλλέα είναι μικρή σε σύγκριση με την ολοκληρωτική παραίτηση της Ήρας.

στ. 571 συμπληρωματικά σχόλια: Τη σοβαρότητα της συμφιλιωτικής παρέμβασης του Ήφαιστου διασπούν τα εξής: οι κωμικές εικόνες (στ. 581 και 587) των επιχειρημάτων του, οι έντονα κωμικές εικόνες του προσωπικού του παθήματος (στ. 590-594) και κυρίως η εικόνα του ως οινοχόου, ρόλος που ταίριαζε σε σύμβολα αρμονίας και ομορφιάς, όπως ο Γανυμήδης ή η Ήβη.

στ. 576 Επικρατεί το κακό, δηλαδή οι καβγάδες και η αναταραχή.

στ. 581 πετάξει: ο Ήφαιστος έχει γνωρίσει τη βίαιη συμπεριφορά του Δία (στ. 591 κ.εξ.). Κάποτε ο πατέρας των θεών τον πέταξε από τον Όλυμπο και έπειτα από εναέρια τροχιά έπεσε στη Λήμνο, της οποίας οι κάτοικοι ονομάζονταν Σίντιες. Εκεί υπήρχε ηφαίστειο στο όρος Μόσυχλος, κέντρο λατρείας του θεού της φωτιάς.

στ. 584 δίκουπο ποτήρι: ποτήρι που ήταν κοίλο και από τις δύο πλευρές και είχε τον πυθμένα στη μέση, σαν δυο ποτήρια κολλημένα πάτο με πάτο. Τέτοια ποτήρια έχουν βρεθεί στην Κύπρο, στην Κρήτη και σε άλλα μέρη της Ελλάδας.

στ. 584 συμπληρωματικά σχόλια: Να τονιστεί το κωμικό στοιχείο της σκηνής: ο χωλός θεός σε ρόλο οινοχόου!

στ. 591 συμπληρωματικά σχόλια: Ο ποιητής προσαρμόζει μια γνωστή ιστορία στις ανάγκες της σκηνής. Σύμφωνα με την παράδοση, η Ήρα είχε πετάξει τον Ήφαιστο από τον Όλυμπο και όχι ο Δίας· αυτό έγινε, όταν γεννήθηκε ο δύσμορφος θεός (Σ 393 κ.εξ.).

στ. 594 συμπληρωματικά σχόλια: Οι Σίντιες ήταν κάτοικοι της Λήμνου, μάλλον θρακικής καταγωγής· ο Στράβωνας τους ταυτίζει με τους Σιντούς που κατοικούσαν στη Σιντική. Αυτοί περιέθαλψαν τον Ήφαιστο, όταν έπεσε με την ψυχή στο στόμα (ετοιμοθάνατος, αν και θεός! — έντονη η αντίληψη του ανθρωπομορφισμού) στο νησί τους, που έκτοτε έγινε κέντρο λατρείας του θεού.

στ. 599: συμπληρωματικά σχόλια: Η σκηνή της έριδας της Ήρας με τον Δία δεν επινοήθηκε από τον ποιητή μόνο και μόνο για να μας δώσει στοιχεία από τη ζωή και την οργάνωση-ιεραρχία της θεϊκής κοινότητας, αλλά συμβάλλει αποφασιστικά και στην πλοκή του μύθου: η ανυποχώρητη στάση του Δία και η υπογράμμιση της εξουσίας και της δύναμής του μας βεβαιώνουν ότι θα τηρήσει την υπόσχεσή του προς τη Θέτιδα και είμαστε έτοιμοι να δούμε πλέον πώς θα γίνει αυτό, ώστε να δικαιωθεί ο Αχιλλέας.

στ. 600 κ.εξ.: συμπληρωματικά σχόλια: Το χαρούμενο συμπόσιο με το οποίο κλείνει η σκηνή στον Όλυμπο μας δείχνει ότι η ζωή των θεών είναι ανέμελη, χωρίς βάσανα, και οι συγκρούσεις και οι μικροδιαφορές μεταξύ τους δε διαρκούν πολύ.

στ. 603 του Φοίβου: Η ραψωδία άρχισε με την εικόνα του Απόλλωνα ως θεού τιμωρού με φαρέτρα και βέλη. Εδώ έχουμε την εντελώς αντίθετη εικόνα του: είναι ο θεός της μουσικής, που συνοδεύει με την κιθάρα του το τραγούδι των Μουσών.

 

αρχή

 



 

Μια παλιά ιστορία για τον Δία και τη Θέτιδα

 

«[...] Σαν ο Δίας κι ο λαμπρός ο Ποσειδώνας
ποιος θα σμίξει με τη Θέτη συνορίσαν,
θέλοντάς την ο καθένας για γυναίκα
να την έχει πανώρια · κι ο καημός τους
είχε αψώσει· μα τ' αθάνατα τα φρένα
των θεών δεν τους αφήσαν να τη σμίξουν,
το προφήτεμα σαν άκουσαν. Η Θέμη,
η σωστή τους ορμηνεύτρα, ανάμεσά τους
ριζικόγραφτο τους λάλησε πως ήταν
η θεά να κάμει γιον η πελαγίσια
πιο μεγάλο βασιλιά από τον πατέρα. [...]
" [...] Μ' αφήστε τα πια τούτα·
και θνητώνε στρώμα ας λάχει και το γιο της
να πεθαίνει ας δει στους χτύπους του πολέμου,
του Άρη εκείνον στων χεριών τη μπόρεση όμοιον
κι αστραπής στων ποδαριών του τη γοργάδα" [...]».

 

(Πίνδαρος, Ισθμιόνικος 8, 45-55, μτφρ. Π. Λεκατσάς, εκδ. Δίφρος, Αθήνα χ.χ.)

 

«ό,τι εγώ ανάμερα...», στ. 550-551:
Ω βάθος πλούτου και σοφίας και γνώσεως Θεού! Πόσον ανεξερεύνητοι είναι αι κρίσεις αυτού, και ανεξιχνίαστοι αι οδοί αυτού! Διότι ποίος εγνώρισε τον νουν του Κυρίου; ή ποίος έγινε σύμβουλος αυτού;

(Απόστολος Παύλος, Επιστολή προς Ρωμαίους, ια', 33-34).

 


 

ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ – ΘΕΜΑΤΑ ΓΙΑ ΣΥΖΗΤΗΣΗ Ή ΕΡΓΑΣΙΑ

 

1. Στην ενότητα αυτή ο ποιητής παρουσιάζει σκηνές από την κατοικία των θεών στον Όλυμπο. Με κριτήριο το χώρο και το σκηνικό, να χωρίσετε την ενότητα σε σκηνές και στη συνέχεια κάθε σκηνή, αν είναι δυνατόν, να τη χωρίσετε σε επεισόδια με κριτήριο τα πρόσωπα που συμμετέχουν. Πιο συγκεκριμένα, να σημειώσετε: α) τους στίχους κάθε σκηνής και επεισοδίου, β) τα πρόσωπα που δρουν κάθε φορά και γ) να δώσετε από έναν τίτλο σε κάθε σκηνή ή επεισόδιο.

2. Ποια υπόσχεση έδωσε ο Δίας στη Θέτιδα και με ποιον τρόπο την καθησύχασε ότι η υπόσχεσή του θα πραγματοποιηθεί οπωσδήποτε;

3. Η σκηνή στο παλάτι του Δία (συνέλευση των θεών, σύγκρουση Δία και Ήρας) παρουσιάζει κάποιες αντιστοιχίες με την αγορά των Αχαιών και τη σύγκρουση του Αχιλλέα με τον Αγαμέμνονα που μελετήσατε στις προηγούμενες ενότητες της ραψωδίας Α. Να συγκρίνετε τις δύο σκηνές και να σημειώσετε τις ομοιότητες και τις διαφορές τους, κάνοντας συγκεκριμένες αναφορές σε χωρία του κειμένου.

4. Η συμφιλιωτική παρέμβαση του Ήφαιστου (στ. 573 κ.εξ.), ενώ είναι σοβαρή, δίνει στη σκηνή και έναν κωμικό τόνο. α) Να σημειώσετε τα σοβαρά και τα κωμικά στοιχεία του ρόλου του Ήφαιστου. β) Τι συμβουλεύει τη μητέρα του ο θεός της φωτιάς και ποια ιστορία της διηγείται; γ)Τέλος, να δείξετε πόσο αποτελεσματική ήταν η παρέμβασή του στην αλλαγή της ατμόσφαιρας.

5. Σε όλη την ενότητα είναι έντονος ο ανθρωπομορφισμός των θεών. Αφού μελετήσετε προσεκτικά τη σκηνή, να σημειώσετε: α) ποια ανθρώπινα χαρακτηριστικά (ιδιότητες, αντιδράσεις, συμπεριφορές, τρόπος ζωής κτλ.) παρατηρείτε στον κόσμο των θεών και β) ποια χαρακτηριστικά του τρόπου ζωής τους ή ποιες ιδιότητες τους διαφοροποιούν από τους ανθρώπους; Να τεκμηριώσετε τις απαντήσεις σας με στοιχεία από το κείμενο.

6. Οι πληροφορίες του Παράλληλου κειμένου παρουσιάζουν μια άλλη εκδοχή του μύθου για τις σχέσεις Δία και Θέτιδας. Δικαιολογούν αυτές τη στάση του Δία απέναντι στη μητέρα του Αχιλλέα αλλά και την αντίδραση της Ήρας;

 

ΔΙΑΘΕΜΑΤΙΚΕΣ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ - ΣΧΕΔΙΑ ΕΡΓΑΣΙΑΣ

1. Σε ποια σημεία της ενότητας Α 54-306 οι ενέργειες και οι λόγοι τόσο του Αχιλλέα όσο και του Αγαμέμνονα έχουν θετικές συνέπειες για το σύνολο του στρατού και ανταποκρίνονται στους κανόνες αρμονικής και υγιούς συνύπαρξης ατόμου και κοινωνίας; Σε ποιες περιπτώσεις συμβαίνει το αντίθετο; Στη δεύτερη περίπτωση υπάρχουν στιγμές που κάθε ήρωας νιώθει την ανάγκη να δικαιολογήσει την αρνητική στάση του; Να επισημάνετε τα σχετικά χωρία.

2. Αφού χωριστείτε σε ομάδες, να ασχοληθείτε με τα εξής θέματα: α) Όταν οι θεοί εισβάλλουν στον ανθρώπινο χώρο, με ποιον τρόπο εμφανίζονται και πώς κάνουν αισθητή την παρουσία τους στους θνητούς; β) Από τη νεοελληνική ιστορία και παράδοση ή από άλλα διαβάσματά σας μπορείτε να θυμηθείτε περιπτώσεις εμφάνισης υπερφυσικών δυνάμεων (διάφορα καλά ή κακά πνεύματα στα παραμύθια) ή Αγίων, ιδιαίτερα σε στιγμές δύσκολες (π.χ. μάχες με επιδρομείς κτλ.) και να τις περιγράψετε; γ) Προσέξτε ιδιαίτερα τον τρόπο εμφάνισης της Θέτιδας («σαν ομίχλη» στ. 360): σκεφτείτε άλλα παρόμοια φαινόμενα (Δροσουλίτες στην Κρήτη, αντικατοπτρισμός στην έρημο κτλ.) και προσπαθήστε να τα εξηγήσετε με τις γνώσεις που έχετε από τη Φυσική. δ) Διαλέξτε μια σκηνή που σας εντυπωσίασε ή σας άρεσε από τον κόσμο των θεών και να την αποδώσετε με όποιον τρόπο καλλιτεχνικής έκφρασης προτιμάτε. [Ενδεικτικές Έννοιες Διαθεματικής προσέγγισης: Μεταβολή, Ομοιότητα - Διαφορά, Πολιτισμός]

3. Αφού μελετήσετε το εικονογραφικό υλικό που πλαισιώνει τις ενότητες της Α ραψωδίας: α) Να επισημάνετε τις λεπτομέρειες του ομηρικού κειμένου που τονίζει ο κάθε καλλιτέχνης στο έργο του. β) Να διαλέξετε μία σκηνή της ίδιας ραψωδίας που σας εντυπωσίασε ιδιαίτερα και να την αποδώσετε με τον καλλιτεχνικό τρόπο που προτιμάτε (εικαστικό, λογοτεχνικό ή άλλο). γ) Μερικοί από σας φανταστείτε ότι είστε δημοσιογράφοι και καλύπτετε κάποια γεγονότα της Α ραψωδίας: πώς θα συντάσσατε το άρθρο της ανταπόκρισής σας και τι θα προβάλλατε περισσότερο; Όλοι να παρουσιάσετε την εργασία σας στην τάξη και να τη συζητήσετε με τους συμμαθητές σας. [Ενδεικτικές Έννοιες Διαθεματικής προσέγγισης: Πολιτισμός, Τέχνη, Επίδραση, Πληροφόρηση]

Το εικονογραφικό υλικό της Α' ραψωδίας

αρχή

 



 

1. Η παρουσία του Δία

 

«Δεν πρέπει να μείνει αμφιβολία για τη δύναμη του Δία, κι αν ακόμα δεν ξεχάσαμε πως κάποτε στάθηκε αδύνατος, όπως μας είπε ο ποιητής για να θυμίσει την ευεργεσία της Θέτιδας. Από την υπόμνηση εκείνη του Αχιλλέα μαθαίνουμε πως έχουν γίνει αγώνες στον κόσμο των θεών. Στο 590 ο Ήφαιστος τις θυμίζει ανάλογα. Οι μύθοι της θεομαχίας που βρήκε ο Όμηρος θα ήσαν πολλοί, το μάλωμα όμως που αρχίζει εδώ με την Ήρα είναι επινόηση του ίδιου του ποιητή και γίνεται ειδικά για τη στάση που θα έπαιρνε ο Δίας σχετικά με την ικανοποίηση της μήνιδας· γι' αυτήν ενδιαφέρεται η Ήρα πιο πολύ απ' όλους τους θεούς, και γκρινιάζει στον Δία, γιατί φοβάται ότι θα βοηθήσει τους Τρώες (521). Ο Δίας αγριεύει, αλλά δίνει και μια υπόσχεση στην Ήρα, να πει σ' αυτήν πρώτη ό,τι θα μπορεί ν' ακουστεί από το σχέδιο του (547). Την υπόσχεση αυτή θα φροντίσει ο ποιητής να τη βαστάξει ο Δίας. Οι κρίκοι που δένουν το έργο ολόκληρο μπαίνουν από την αρχή στερεοί. — Θα είναι λάθος να νομίσουμε πως η σκηνή που βλέπουμε να μαλώνουν οι θεοί είναι ολόκληρη κωμική, όπως μπορεί να φανεί σε μας, που δεν πιστεύουμε σ' αυτούς. Η αντίδραση της Ήρας στο σχέδιο του Δία είναι σοβαρή και θα έχει τη συνέχεια της στο Δ, στο Ξ και αλλού. Ο ποιητής τη βάζει να εκδηλωθεί και αυτή στο Α, όπου δένονται τα κύρια νήματα της πλοκής του έργου. Ο εύθυμος τόνος δίνεται μόνο με τον Ήφαιστο τη στιγμή που γελούν και οι θεοί.»

 (Κομνηνού-Κακριδή Ό., Σχέδιο και τεχνική της Ιλιάδας, σελ. 22)

2. Η θεϊκή οικογένεια

 

«Ο Ζευς είναι ο βασιλεύς. Στην αρχή, ο κόσμος έχει μοιραστεί ανάμεσα σ' αυτόν και τους αδελφούς του: τον Πλούτωνα και τον Ποσειδώνα - αλλά αυτός είναι ο πρωτότοκος και έχει την υπέρτατη αρχή. Παρά τις έντονες διαμαρτυρίες του, ο Ποσειδών υπακούει στις διαταγές του (Ο 211). Όσον αφορά τους άλλους θεούς, δεν μπορούν παρά να υπακούουν. Η Ήρα είναι η γυναίκα του, η Αθηνά η κόρη του, που μόνος του τη γέννησε, ο Απόλλων και η Άρτεμις, η Αφροδίτη και ο Άρης, ο Ήφαιστος είναι παιδιά του - είναι ο υπέρτατος πατέρας. Αλλά, πράγμα παράξενο, αυτή η ιδιαίτερη εξουσία παρουσιάζεται, στον Όμηρο, χωρίς κανένα στοιχείο μεγαλειότητας. Κατά κάποιο τρόπο, είναι υπόθεση ισχύος. [...] Και κυρίως είναι αξιοσημείωτο ότι ο Ζευς συνεχώς επαναφέρει στην τάξη την οικογένειά του, που είναι έτοιμη για ανυπακοή. Υπάρχουν στη συμπεριφορά του και στη δική τους χαρακτηριστικά στοιχεία φυσικότητας που προσεγγίζουν την κωμωδία. Αυτό που φοβάται περισσότερο, όπως οι πιο πολλοί άνθρωποι, είναι η γυναίκα του· και η πρώτη του αντίδραση, στη ραψωδία Α της Ιλιάδας, όταν η Θέτις του ζητάει τη βοήθειά του για τον Αχιλλέα, είναι να απαντήσει [...] (Α 518-521). Και είναι γεγονός ότι η Ήρα, με τόση ταχύτητα εμφανιζόμενη, προαισθάνεται κάτι, διαμαρτύρεται, ερωτά, και δεν υποχωρεί τελικά παρά μόνο στην απειλή. Πρέπει ο Ήφαιστος να χρησιμοποιήσει τότε για καταπράυνση την περιγραφή της οικογενειακής σκηνής και να αποκαταστήσει τη γενική ευθυμία. [.]

Εξάλλου, η Ήρα, με τις οικογενειακές της σκηνές, δεν είναι καθόλου η μόνη θεότητα που φροντίζει για το Δία ούτε παρουσιάζεται με την όψη που ευχαρίστως θα αποκαλούσαμε πολύ ανθρώπινη. Όλοι αυτοί οι θεοί φιλονικούν, παραπονιούνται ο ένας κατά του άλλου στον Δία και εμπαίζονται για τα αμοιβαία τους ελαττώματα. Αυτές τις ενέργειες τις κάνουν τόσο περισσότερο, όσο ο πόλεμος της Τροίας τους διαιρεί: η Ήρα, η Αθηνά και ο Ποσειδών είναι ολόψυχα ταγμένοι με τους πολιορκητές, αλλά ο Απόλλων τάσσεται ολόψυχα στο πλευρό των Τρώων: είναι αυτός ο οποίος, με προδοσία, φονεύει τον Πάτροκλο στη ραψωδία Π- και η Αφροδίτη δε φροντίζει παρά μόνο για τον Αινεία, το γιο της, πράγμα που την κατατάσσει επίσης στο τρωικό στρατόπεδο. Όλες αυτές οι θεότητες ελλοχεύουν λοιπόν η μία την άλλη, έτοιμες συνεχώς να παρέμβουν, πριν καταλήξουν σε ανοιχτή ρήξη (όπως το κάνουν στη ραψωδία Φ), και ο Ζευς δυσκολεύεται να διοικήσει αυτή τη θορυβώδη οικογένεια. Δε θα πρέπει προφανώς να υπερβάλλουμε σ' αυτή τη θεώρηση, η οποία ουδέποτε καταλήγει στο ευτράπελο. Ο Ζευς θριαμβεύει πάντοτε· και η θεϊκή ισχύς δεν τίθεται υπό αμφισβήτηση. Αντίθετα, είναι χωρίς αμφιβολία αυτή η θεϊκή ισχύς ιδιαίτερα που κάνει αισθητό, με την αντιπαράθεση, αυτό τον ανθρώπινο χαρακτήρα στους αθανάτους. Με αυτό συνδέεται ένα άλλο γεγονός: γιατί όχι μόνο οι θεοί ομοιάζουν με τους ανθρώπους, αλλά επιπλέον υποφέρουν γι' αυτούς. Το πείσμα που δείχνουν στους αγώνες τους προέρχεται από την προσήλωσή τους σε ορισμένους θνητούς. [...]

Στην Ιλιάδα οι αφοσιώσεις αυτές των θεών στους ανθρώπους σημειώνονται με μορφή φιλονικιών: στην Οδύσσεια προσλαμβάνουν μια νέα μορφή ακόμη πιο εμφανή. Οι θεοί, στην Οδύσσεια, είναι αριθμητικά λιγότεροι αυτοί που παρεμβαίνουν. Αλλά μια αληθινή τρυφερότητα συνδέει την Αθηνά με τον Οδυσσέα: η θεά συνοδεύει τον ήρωα, ανά πάσα στιγμή, σε κάθε βήμα του. Η θεϊκή οικογένεια είναι λοιπόν συνετισμένη και απλοποιημένη- αλλά το αποτέλεσμα είναι το ίδιο: οι θεοί αγωνίζονταν για τους ανθρώπους· στο εξής, μια θεότητα πασχίζει για έναν άνθρωπο, ο οποίος εξ αίματος δεν αποτελεί τίποτε γι' αυτήν.»

Romilly J. de «Οι θεοί και το υπερφυσικό στο ομηρικό έπος»,

στο Έπος και Δράμα, μετάφραση-επιμέλεια Αναστ. Α. Στέφος, σελ. 64-66)

 

αρ