ΕΛΛΗΝΙΣΤΙΚΟΙ ΚΑΙ ΡΩΜΑΪΚΟΙ ΧΡΟΝΟΙ

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 9

4. Η YΠΟΤΑΓΗ ΤΟY ΕΛΛΗΝIΚΟY ΚΟΣΜΟY



4. Η υποταγή του ελληνικού κόσμου

Συνοπτική παρουσίαση της ενότητας

Υποστηρικτικό υλικό

-Διαδραστικός χάρτης « Ο ελληνιστικός κόσμος και η Ρώμη, 200 π.Χ.», Φωτόδενδρο, εδώ

-Χάρτης με τα κυριότερα στάδια εξάπλωσης του ρωμαϊκού κράτους μέχρι το 30 π.Χ. εδώ

-Πηγή της σ. 126 του βιβλίου για την στάση των Ελλήνων απέναντι στη ρωμαϊκή πολιτική του «διαίρει και βασίλευε»

 1 ώρα 


χρονολόγιο
776| 721| 632| 594| 550| 527| 525| 510| 509| 508| 499| 495| 494| 492| 490| 481| 480| 479| 478| 476| 467| 461| 454| 449| 446| 432| 431| 430| 429| 428| 425| 422| 421| 415| 413| 407| 406| 405| 404| 403| 401| 394| 385| 382| 379| 378| 371| 365| 362| 359| 338| 337| 336| 334| 333| 332| 331| 326| 324| 323| 301| 316| 277| 280| 272| 216| 212| 202| 197| 168| 146| 30|


Oι Ρωμαίοι και ο ελληνικός κόσμος Ρωμαίοι και Έλληνες

Μετά τη νίκη επί των Καρχηδονίων (202 π.Χ.) οι Ρωμαίοι έστρεψαν τα βλέμματά τους προς τον ελληνικό κόσμο. Η επαφή τους άλλωστε με τις ελληνικές πόλεις του ιταλικού νότου τους είχε γοητεύσει. Σίγουροι για τη δύναμή τους επιχείρησαν το μεγάλο βήμα.

ΑΠΟ ΤΗΣ ΕΣΠΕΡΑΣ ΝΕΦΗ

(Ο Αγέλαος) είπε πως ποτέ δεν πρέπει να πολεμούν οι Έλληνες μεταξύ τους, αλλά να χρωστούν μεγάλη χάρη στους θεούς, αν μπορούσαν, με μια σκέψη και δένοντας τα χέρια, όπως αυτοί που περνάνε ποτάμια, να αποκρούουν τις επιθέσεις των βαρβάρων σώζοντας τον εαυτό τους και τις πόλεις τους. Αν όμως αυτό είναι εντελώς αδύνατον, έλεγε με έμφαση, τουλάχιστον τώρα έπρεπε να συμφωνήσουν και να φυλάγονται λαμβάνοντας υπόψη τους ισχυρούς στρατούς και το μεγάλο πόλεμο που είχε αρχίσει στη Δύση. Γιατί είναι φανερό στον καθένα, που και λίγο ανακατεύεται με την πολιτική, ότι, είτε ο Καρχηδόνιοι νικήσουν τους Ρωμαίους είτε οι Ρωμαίοι τους Καρχηδόνιους, είναι φυσικό να μην περιοριστούν οι νικητές με κανέναν τρόπο στην κυριαρχία της Ιταλίας και της Σικελίας, αλλά να έρθουν στην Ελλάδα και να προσπαθήσουν να επεκτείνουν τα σχέδιά τους και την εξουσία τους… Δεν πρέπει να περιμένει να σταθούν πάνω από την Ελλάδα τα νέφη που συσσωρεύονται στη Δύση…

Πολύβιος, Ε. 104. 1-3, 10 (μετ. Ν.Δ. Τριανταφυλλόπουλου)

Η κατάσταση στην Ελλάδα

εικ. Την εποχή αυτή οι Έλληνες παρουσιάζονται διαιρεμένοι και αποδυναμωμένοι. Το κέντρο βάρους του ελληνισμού έχει μεταφερθεί ανατολικότερα, ενώ ένα μεγάλο μέρος του ανδρικού κυρίως πληθυσμού έχει μεταναστεύσει. Στο λιμάνι του Πειραιά έφθαναν όλο και λιγότερα εμπορικά πλοία. Τα γεγονότα του Αννιβαϊκού πολέμου (218-202 π.Χ.), που συντάραξαν την ιταλική χερσόνησο, δεν προκάλεσαν ιδιαίτερη αίσθηση στην Ελλάδα. Κάποιοι όμως διέβλεπαν τον κίνδυνο από τη συνεχή άνοδο της Ρώμης. Ο Αγέλαος ο Αιτωλός μίλησε για σύννεφα που συσσωρεύονταν στη Δύση και απειλούσαν την Ελλάδα. Οι μόνες δυνάμεις που μπορούσαν να προβάλουν αντίσταση στον ρωμαϊκό επεκτατισμό ήταν η Μακεδονία και οι δύο Συμπολιτείες.

χάρτης ελληνιστικών κρατών το 240 π.Χ.
χάρτης της Ελλάδας και των
ελληνιστικών κρατών το 240 π.Χ.

Η πολιτική του «διαίρει και βασίλευε»

εικ. Η κατάσταση που παρουσιαζόταν στην Ελλάδα ήταν ευνοϊκή για τα σχέδια των Ρωμαίων. Οι ίδιοι εφάρμοσαν πολύ αποτελεσματικά την πολιτική του «διαίρει και βασίλευε». Πέτυχαν εύκολα να επεμβαίνουν στις υποθέσεις των Ελλήνων και να τους κρατούν αποδυναμωμένους.

Η υποταγή της Μακεδονίας Οι Ρωμαίοι κατακτούν την Ελλάδα

Συγκρούσεις Ρωμαίων Ελλήνων
χάρτης με τις συγκρούσεις
Ρωμαίων-Ελλήνων

Φλαμίνιος
Ο Φλαμινίνος. Οι ελληνικές πόλεις για να τιμήσουν
τον Φλαμινίνο έκοψαν νομίσματα με τη μορφή του.
(Αθήνα, Νομισματική Συλλογή Εθνικού
Αρχαιολογικού Μουσείου)

εικ. Έτσι, όταν δημιουργήθηκε ένας συνασπισμός εναντίον του Φιλίππου Ε’ της Μακεδονίας, οι Ρωμαίοι έσπευσαν να προσφέρουν τη βοήθειά τους. Ο Ρωμαίος στρατηγός Φλαμινίνος, υποστηριζόμενος και από τις δυνάμεις της Αιτωλικής συμπολιτείας, κατάφερε να νικήσει τον Φίλιππο στη θέση Κυνός Κεφαλές (197 π.Χ.). Η Μακεδονία αναγκάστηκε να πληρώσει πολεμική αποζημίωση και να αναγνωρίσει την ελευθερία των πόλεων κι των Συμπολιτειών. Τον επόμενο χρόνο ο Φλαμινίνος στη διάρκεια των Ισθμίων διακήρυξε υπό τις επευφημίες των παρευρισκομένων την ελευθερία των Ελλήνων.

125


ΡΩΜΑΙΟΙ ΟΙ "ΕΛΕΥΘΕΡΩΤΕΣ" ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ

Τότε λοιπόν γίνονταν οι γιορτές των Ισθμίων. Πλήθος θεατές κάθονταν στο στάδιο παρακολουθώντας τα αθλητικά αγωνίσματα… Σε μια στιγμή ήχησε η σάλπιγγα, επιβάλλοντας στα πλήθη τη σιγή˙ στη μέση του στίβου προχώρησε ο κήρυκας και διακήρυξε ότι η σύγκλητος των Ρωμαίων και ο στρατηγός-ύπατος Τίτος Κοΐντιος, αφού επολέμησαν το βασιλιά Φίλιππο (Ε’) και τους Μακεδόνες, αφήνουν αφρούρητους και ελεύθερους και αφορολόγητους, με το δικαίωμα να ακολουθούν τους πάτριους νόμους τους, τους Κορίνθιους, Λοκρούς, Φωκείς, Ευβοείς, Αχαιούς, Φθιώτες, Μάγνητες, Θεσσαλούς και Περραιβούς. Στην αρχή δεν ακούστηκε το κήρυγμα πολύ καθαρά κι ήταν πολλοί που δεν τ’ άκουσαν καθόλου˙ δημιουργήθηκε λοιπόν στο στάδιο μια κίνηση του πλήθους, γεμάτη ανησυχία και θόρυβο˙ απορούσαν, ρωτούσαν τι ειπώθηκε και ζητούσαν ν’ απαγγελθεί πάλι το κήρυγμα. Όταν λοιπόν έγινε ξανά ησυχία και ο κήρυκας υψώνοντας τη φωνή σε ζωηρότερο τόνο έκανε ώστε να ακουστεί απ’ όλους το κήρυγμα, μια χαρούμενη κραυγή, απίστευτα δυνατή, απλώθηκε ως τη θάλασσα, ενώ το θέατρο είχε σηκωθεί όρθιο και κανείς δεν έδινε προσοχή στους αγωνιζόμενους αθλητές. Όλοι αναπηδούσαν κι έτρεχαν να χαιρετήσουν και να προσφωνήσουν το σωτήρα και υπερασπιστή της Ελλάδας…


Κεφαλή που εικονίζει την Κλεοπάτρα, τελευταία βασίλισσα
της Αιγύπτου (Λονδίνο, Βρετανικό Μουσείο).

ΥΠΕΡ ΤΗΣ ΑΧΑΪΚΗΣ ΣΥΜΠΟΛΙΤΕΙΑΣ ΠΟΛΕΜΗΣΑΝΤΕΣ

Ανδρείοι σεις που πολεμήσατε και πέσατε ευκλέως
τους πανταχού νικήσαντας μη φοβηθέντες.
Άμωμοι σεις, αν έπταισαν ο Δίαιος κι ο Κριτόλαος.
Όταν θέλουν οι έλληνες να καυχηθούν,
«τέτοιους βγάζει το έθνος μας» θα λένε
για σας. Έτσι θαυμάσιος θα 'ναι ο έπαινός σας.

Κ.Καβάφης.

Περσέας
Νόμισμα με την κεφαλή του Περσέα.
(Αθήνα, Νομισματική Συλλογή, Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο)


εικ. Παρά την ήττα της, η Μακεδονία διατηρούσε αρκετές δυνάμεις. Ο Φίλιππος είχε αρχίσει μάλιστα μια συστηματική προσπάθεια για να αναμετρηθεί και πάλι με τους Ρωμαίους. Το έργο ανέλαβε να συνεχίσει ο γιος του Περσέας. Νικήθηκε όμως στην Πύδνα (168 π.Χ.) από τον Αιμίλιο Παύλο και πιάστηκε αιχμάλωτος. Η Μακεδονία έχασε την ανεξαρτησία της.

Η υποταγή της νότιας Ελλάδας

εικ. Από κει και πέρα οι Ρωμαίοι μπορούσαν εύκολα να υποτάξουν και τις υπόλοιπες ελληνικές δυνάμεις. Τελευταία αντίσταση προέβαλαν οι δυνάμεις της Αχαϊκής συμπολιτείας στη Λευκόπετρα κοντά στον Ισθμό, όπου νικήθηκαν (146 π.Χ.). Βαρύ τίμημα πλήρωσε η Κόρινθος. Ο Ρωμαίος στρατηγός Μόμμιος έδωσε εντολή να καταστραφεί η πόλη και οι κάτοικοι να πουληθούν ως δούλοι.

εικ. Τελευταία πράξη του δράματος υπήρξε η κατάληψη της Αλεξάνδρειας από τον Οκταβιανό (30 π.Χ.), με συνέπεια τη μετατροπή της Αιγύπτου σε επαρχία του ρωμαϊκού κράτους. Όψεις της ζωής στα ελληνιστικά χρόνια Στη Θεσπρωτία το 300 π.Χ.

126


Ερωτήσεις-Δραστηριότητες

1. Τι είναι η πολιτική του «διαίρει και βασίλευε». Σε ποιες περιπτώσεις χρησιμοποιούμε τη φράση; Μπορείτε να αναφέρετε ένα παράδειγμα από την ιστορία;
2. Αφού μελετήσετε το παράθεμα για τον Αγέλαο, να συζητήσετε το μήνυμα που εκπέμπει, λαμβάνοντας υπόψη τις εξελίξεις που σημειώθηκαν τα επόμενα χρόνια στην Ελλάδα.




Αντώνιος και Κλεοπάτρα
Κλεοπάτρα Κλεοπάτρα-Ανώνιος Αντώνιος

 


Η Ρώμη υποτάσσει την Ελλάδα

«Το ίδιο καλοκαίρι, αμέσως μετά την νίκη της Πύδνας, η Σύγκλητος επέφερε διπλω­ματικό πλήγμα κατά του Αντιόχου Δ' της Συρίας που είχε εισβάλει στην Αίγυπτο. Μάλι­στα, μόλις είχε διαβεί ένα παρακλάδι του Νείλου στο Πηλούσιο, τέσσερα μίλια περίπου από την Αλεξάνδρεια, όταν συνάντησε τον Ρωμαίο απεσταλμένο Κ. Ποπίλιο Λαίνα.

Όταν ο Αντίοχος τον χαιρέτησε από μακριά και του έτεινε το δεξί χέρι, ο Ποπίλιος, ο στρατηγός των Ρωμαίων, έδωσε στον Αντίοχο το αντίγραφο που είχε πρόχειρο με την απόφαση της Συγκλήτου και του είπε πρώτα να το διαβάσει. Κατά την προσωπική μου άποψη, δεν θεώρησε σκόπιμο να προβεί εκ των προ­τέρων σε φιλική χειρονομία, πριν διαγνώσει τις προθέσεις του ατόμου που του έτεινε την δεξιά, αν δηλ. ήταν φιλικές ή εχθρικές. Αλλά, όταν ο βασιλιάς, αφού το διάβασε, είπε ότι ήθελε να συζητήσει με τους φίλους του τις προτάσεις που περιλάμβανε, ο Ποπίλιος ακούγοντας την απάντηση ενήργησε με τρόπο που θε­ωρήθηκε προσβλητικός και υπερβολικά υπεροπτικός. Έτυχε δηλ. να κρατάει έ­να ραβδί από κληματαριά και μ' αυτό έκανε ένα κύκλο γύρω από τον Αντίοχο, ενώ συνάμα του είπε ότι θα έπρεπε να παραμείνει μέσα στον κύκλο, έως ότου του δώσει την απάντησή του σχετικά με το περιεχόμενο της επιστολής. Ο βασιλιάς παραξενεύτηκε από τη χειρονομία και τη βαρύτητά της, αλλά μετά α­πό λίγα λεπτά δισταγμού, απάντησε ότι θα έπραττε σύμφωνα με όλες τις υπο­δείξεις των Ρωμαίων. Τότε ο Ποπίλιος και οι ακόλουθοί του έσφιξαν την δεξιά του Αντιόχου και όλοι τον ασπάστηκαν εγκάρδια. Η επιστολή τον διέτασσε να θέσει τέλος αμέσως στον πόλεμο εναντίον του Πτολεμαίου.

Πολύβιος 29.27.1-8

Η απότομη και προσβλητική χειρονομία του Ρωμαίου ευγενούς προς τον βασιλιά της Συρίας ήταν σκόπιμη και ήθελε να δείξει με τίνος το μέρος βρισκόταν τώρα η δύ­ναμη. Όπως μας δίνει να καταλάβουμε και ο Πολύβιος, η χρονιά της Πύδνας έφερε το τέλος της πραγματικής ανεξαρτησίας σε ολόκληρη την ελληνική Ανατολή, ιδίως όμως στην κυρίως Ελλάδα όπου η Αχαϊκή Συμπολιτεία υπέστη αυστηρές κυρώσεις αμέσως μετά τη λήξη του πολέμου, επειδή δήθεν αμφισβητούνταν η νομιμοφροσύνη της. Χί­λιοι εξέχοντα πολιτικοί άνδρες μόνο από την Αχαΐα -ο Πολύβιος ήταν ένας από αυτούς- στάλθηκαν στη Ρώμη για να ανακριθούν και κρατήθηκαν στην Ιταλία δεκαέξι ολόκληρα χρόνια· οι αριθμοί των ανθρώπων που εκτοπίστηκαν για παρόμοιους λό­γους από άλλα μέρη δε μας είναι γνωστοί. Η ίδια η Μακεδονία χωρίσθηκε σε τέσσε­ρις ανεξάρτητες δημοκρατίες ενώ αργότερα, μετά την εξέγερση κάποιου επίδοξου η­γεμόνα το 149, υποβιβάστηκε σε ρωμαϊκή επαρχία. Το 146 οι Αχαιοί έλαβαν ένα τε­λεσίγραφο, η αποδοχή του οποίου θα σήμαινε τον κατακερματισμό της Συμπολιτείας. Αναγκάσθηκαν να καταφύγουν σε μία μάταιη εξέγερση που γρήγορα κατεστάλη. Η Κόρινθος προσέβαλε τους απεσταλμένους της Ρώμης και με διαταγή της Συγκλήτου κα­ταστράφηκε από τα θεμέλια.»

F. W. Walbank, Ο ελληνικός κόσμος, μετ. Τ. Δαρβέρη, εκδ. Βάνιας, Θεσσαλονίκη 1999, σσ. 336-339

Απολείπειν ο Θεός Αντώνιον

Σαν έξαφνα, ώρα μεσάνυχτ' ακουσθεί
αόρατος θίασος να περνά
με μουσικές εξαίσιες, με φωνές-
την τύχη σου που ενδίδει πια, τα έργα σου
που απέτυχαν, τα σχέδια της ζωής σου
που βγήκαν όλα πλάνες, μη ανωφέλευτα θρηνήσεις.
Σαν έτοιμος από καιρό, σα θαρραλέος,
αποχαιρέτα την, την Αλεξάνδρεια που φεύγει.
Προ πάντων να μη γελασθείς, μην πεις πως ήταν
ένα όνειρο, πως απατήθηκεν η ακοή σου·
μάταιες ελπίδες τέτοιες μην καταδεχθείς.
Σαν έτοιμος από καιρό, σα θαρραλέος
σαν που ταιριάζει σε που αξιώθηκες μια τέτοια πόλη,
πλησίασε σταθερά προς το παράθυρο,
κι άκουσε με συγκίνησιν, αλλ' όχι
με των δειλών τα παρακάλια και παράπονα,
ως τελευταία απόλαυση τους ήχους,
τα εξαίσια όργανα του μυστικού θιάσου,
κι αποχαιρέτα την, την Αλεξάνδρεια που χάνεις.

Κ. Καβάφη

Πολιτική και πολιτισμική ενότητα του Ελληνισμού

«Η κατάκτηση ολόκληρου του ελληνιστικού κόσμου από τους Ρωμαίους και η ένταξή του στη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία επιταχύνει την πορεία προς την ενότητα, που γί­νεται στην περίοδο αυτή ακόμα πιο βαθιά. Οι ελληνικοί και εξελληνισμένοι πληθυσμοί που κατακερματίζονται κατά την ελληνιστική περίοδο στα διάφορα κράτη των διαδό­χων και στις ανεξάρτητες ή ημιανεξάρτητες πόλεις βρίσκουν μέσα στη Ρωμαϊκή Αυτο­κρατορία την πολιτική τους ενότητα. Με τη γνωστή εξέλιξη της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας προς μιαν όλο και περισσότερο συγκεντρωτική μοναρχία, η έστω και θεωρητική ανεξαρτησία των διαφόρων ελληνιστικών κρατών εξαφανίζεται, η αυτονομία των πό­λεων εξασθενεί, για να πάρει τελικά τη μορφή μιας απλής κοινοτικής αυτοδιοίκησης. Οι οικονομικοί φραγμοί ανάμεσα στους διάφορους αυτόνομους πολιτικούς οργανισμούς παύουν να υφίστανται, ο Ελληνισμός βρίσκει την οικονομική του ενότητα μέσα στην απέραντη ρωμαϊκή αγορά, που είχε κέντρο τη Μεσόγειο. Αποτέλεσμα της νέας κατάστασης ήταν η γενική επιβολή της ελληνικής κοινής στην Ανατολή και στη Νότια Βαλκανική. Ο εξελληνισμός επεκτείνεται και βαθαίνει, ιδιαίτερα στις ανατολικότερες επαρχίες της Μικράς Ασίας. Ιδιαίτερο ρόλο έπαιξε εδώ η διάδοση του Χριστιανισμού, ο οποίος χρησιμοποίησε ως επίσημο όργανο την ελληνική κοινή και, ύστερα από την κα­τάπαυση των διωγμών, γίνεται γρήγορα η επικρατέστερη θρησκεία στο μεγαλύτερο τμή­μα της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας. Έτσι ήδη από τον 4ο αιώνα, όπου με την ίδρυση της Κωνσταντινούπολης μεταφέρεται και τυπικά το κέντρο βάρους της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας στην Ανατολή και όπου τοποθετείται συμβατικά η εμφάνιση της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας, το ελληνικό στοιχείο, σε αντίθεση με τα διάφορα βάρβαρα ή ημιβάρβαρα φύλα που περιλαμβάνει η Ανατολική Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία, έχει απορροφή­σει σε τέτοιο βαθμό τα διάφορα ιθαγενή στοιχεία και παρουσιάζει τέτοια συνοχή, ώ­στε ν' αποτελέσει ευθύς εξ αρχής το κύριο στοιχείο, πάνω στο οποίο θα στηριχθεί ο νέος στην ουσία του κρατικός σχηματισμός και το οποίο θα του δώσει τη σφραγίδα του.»

Ν. Γ. Σβορώνος, Το ελληνικό έθνος, εκδ. Πόλις, Αθήνα 2004, σσ. 31-33.

Επίκουρος

«...Ως συνέπεια αυτών των αρχών, για τον Επίκουρο και τους Επικούρειους ζωή σύμ­φωνα με τη φύση σημαίνει προσανατολισμός προς στοιχειώδεις φυσικούς κανόνες. Αυ­τοί μας διδάσκουν ότι οι ζώντες οργανισμοί από την ίδια τους τη φύση εκτιμούν πάνω από οτιδήποτε άλλο και επιζητούν την ηδονή, κι αντίθετα προσπαθούν με κάθε μέσο να αποφύγουν τον πόνο. Μεγαλύτερος στόχος είναι επομένως η ύψιστη ηδονή. Αυτό δεν σημαίνει βέβαια την ακραία «ηδονιστική» προσήλωση σε κάθε είδους απολαύσεις, γιατί κι αυτές ενδέχεται με τη σειρά τους να προκαλέσουν κορεσμό. Ανώτατη ηδονή είναι η ελευθερία από τον σωματικό και ψυχικό πόνο, η γνήσια ηρεμία, η αταραξία, η ισόθεη ευτυχία. Συνεπώς, αυτά που επιδιώκει όλος ο κόσμος, ο πλούτος και η δύνα­μη δεν έχουν καμιά αξία…

Η γαλήνη της ψυχής απειλείται από τις πολλές δραστηριότητες, κυρίως τις πολιτικές. Η πολιτική εμπεριέχει πολλές αβεβαιότητες, και αυτές ακριβώς πρέπει να απο­φεύγουμε. Έτσι και εδώ ο σοφός είναι καταρχήν απολιτικός. Σπάνια μάλλον στην ι­στορία του πνεύματος εκφράστηκε με τόση διαύγεια ο προσανατολισμός προς την κα­θαρά ατομική ευτυχία, και σίγουρα δεν είναι σύμπτωση που αυτό έγινε σε μια εποχή της ελληνικής ιστορίας με τεράστιες αλλαγές, τις οποίες ο Επίκουρος έζησε συνειδη­τά, εν μέρει μάλιστα ως άμεσο θύμα τους. Ακόμα κι αν όλος ο κόσμος ερχόταν ανά­ποδα, καταφύγιό του παρέμενε η μοναξιά του κήπου. Ο Επικούρειος δεν ξεπερνά τις απρόσμενες μεταβολές της Τύχης, απλώς προσπαθεί να τις αγνοήσει, όχι λιγότερο ελεύθερος και ανεξάρτητος στον εσωτερικό του κόσμο απ' ότι ο Στωικός...»

H.-J. Gehrke, Ιστορία του Ελληνιστικού Κόσμου, Μετάφραση/ Βιβλιογραφική Ενημέρωση Α. Χανιώτης, Επιμ. Κ. Μπουραζέλης, Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Tραπέζης (Αθήνα 2000) σελ. 130-131.

Ελληνορωμαϊκός πολιτισμός

«... Δεν πρόφθασαν να ολοκληρώσουν την κατάκτηση των ελληνικών χωρών και οι γόνοι της ρωμαϊκής αυτοκρατορίας άρχισαν να παίρνουν τον δρόμο για την ελληνική ανατολή: να φοιτήσουν στις ελληνικές σχολές, να αποκτήσουν τα πιστοποιητικά της ανώτερης ελληνικής παιδείας. Το ιδανικό της ελληνικής παιδείας τους γοήτευσε: δεν είχαν άλλωστε να αντιτάξουν ανάλογη παράδοση μπροστά στην πληρότητα των παι­δευτικών θεσμών της Ελλάδας, διάσημοι Ρωμαίοι, και αυτοκράτορες ακόμη, μαθήτευσαν στους Έλληνες ηττημένους, κάθισαν στα θρανία των ελληνικών σχολών και κολακεύθηκαν με τη συντροφιά των Ελλήνων φιλοσόφων (Αντώνιος, Τραϊανός, Αδριανός κτλ.). Αντί να επιβάλουν τη γλώσσα τους έμαθαν οι ίδιοι τη γλώσσα των Ελλήνων. Α­κόμη και στον 2ο αιώνα μ.Χ., όταν η λατινική γλώσσα έχει ήδη αποκτήσει πνευματι­κή αυτοδυναμία, πολλοί Ρωμαίοι γράφουν στα ελληνικά (Κλαύδιος Αιλιανός, Μάρκος Αυρήλιος κ.ά.), υιοθετούν τις λογοτεχνικές μορφές, τον φιλοσοφικό στοχασμό, τα αρ­χιτεκτονικά πρότυπα, τις αθλητικές εκδηλώσεις και στο τέλος σε μεγάλο βαθμό και τον τρόπο ζωής των Ελλήνων. Μολονότι δεν μπορούμε να αρνηθούμε την πρωτοτυπία στην πνευματική παραγωγή των Ρωμαίων, με κανένα τρόπο ωστόσο δεν είναι δυνατό να παραβλέψουμε την επίδραση του ελληνικού πνεύματος σε όλα τα έργα των Ρωμαίων, ακόμη και στο μεγαλύτερο επίτευγμά τους, στο δίκαιο...»

Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, ΣΤ' Αθήνα 1976, σελ. 392-393 (Β. Κύρκος)