ΑΠΟ ΤΗ ΡΩΜΗ ΣΤΟ ΒYΖΑΝΤΙΟ

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 10

3. Η ΔIΑΔΟΣΗ ΤΟY ΧΡIΣΤIΑΝIΣΜΟY



2. Ο χριστιανισμός και η διδασκαλία του. Η πρώτη εκκλησία

3. Η διάδοση του Χριστιανισμού

Συνοπτική παρουσίαση των ενοτήτων

4. 3ος αι. μ.Χ.: Η Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία σε κρίση

Διδασκαλία της ενότητας με έμφαση στα ακόλουθα σημεία:

Αίτια της κρίσης του ρωμαϊκού κράτους, σ. 144

Το σύστημα της τετραρχίας, σσ. 144-145

Υποστηρικτικό υλικό:

-Χάρτης, ώστε να σημειωθούν οι εισβολές στην αυτοκρατορία και να κατανοηθεί από τους/τις μαθητές/τριες το σύστημα της τετραρχίας.

Για χάρτη, βλ. και: εδώ

Προτεινόμενες δραστηριότητες:

-Ερώτηση 2, σ. 145 του βιβλίου

-Σχολιασμός του γλυπτού συμπλέγματος της τετραρχίας προκειμένου να συναχθούν συμπεράσματα για το πνεύμα και τους στόχους του συστήματος αυτού.

 2 ώρες 


χρονολόγιο
776| 721| 632| 594| 550| 527| 525| 510| 509| 508| 499| 495| 494| 492| 490| 481| 480| 479| 478| 476| 467| 461| 454| 449| 446| 432| 431| 430| 429| 428| 425| 422| 421| 415| 413| 407| 406| 405| 404| 403| 401| 394| 385| 382| 379| 378| 371| 365| 362| 359| 338| 337| 336| 334| 333| 332| 331| 326| 324| 323| 301| 316| 277| 280| 272| 216| 212| 202| 197| 168| 146| 30|


Χριστιανοί μάρτυρες
Οι Χριστιανοί μάρτυρες στην Αρένα.Πίνακας του Jean-Louis Gérome. Πινακοθήκη Βαλτιμόρης.
Τι σου κάνει ιδιαίτερη εντύπωση από τον πίνακα;

Ο Παύλος

εικ. Η εμφάνιση του Παύλου στο προσκήνιο της χριστιανικής δραστηριότητας σηματοδοτεί το αληθινό άνοιγμα του Χριστιανισμού προς τους Έλληνες και μέσω αυτών προς όλους τους λαούς της Ρωμαϊκής αυτοκρατορίας. Ο Παύλος, με το εβραϊκό όνομα Σαούλ, γόνος εύπορης εξελληνισμένης εβραϊκής οικογένειας της Ταρσού της Κιλικίας, στην αρχή είχε διακριθεί ως φανατικός αντίπαλος του Χριστιανισμού, όμως αργότερα μεταβάλλεται σε φλογερό κήρυκα της διδασκαλίας του Χριστού και θέτει ως μοναδικό στόχο της ζωής του τη διάδοσή της στα έθνη. Ο Παύλος, Ρωμαίος πολίτης ο ίδιος, στις τρεις διαδοχικές αποστολικές περιοδείες του στην Κύπρο, τη Μικρά Ασία και την Ελλάδα (45-60 μ.Χ.), χρησιμοποιεί την ελληνική γλώσσα στα κηρύγματα και τις επιστολές του, οικειοποιείται ιδέες της ελληνικής φιλοσοφίας και κάνει την ελληνική σκέψη μέσο επικοινωνίας και εργαλείο της προσπάθειάς του για τη διάδοση του λόγου του Χριστού στην οικουμένη. Ο Παύλος, δέσμιος, οδηγείται στη Ρώμη το 61 μ.Χ. Εκεί θα θανατωθεί το 64 μ.Χ. κατά τον διωγμό των Χριστιανών, όταν αυτοκράτορας της Ρώμης ήταν ο Νέρωνας.

Ο ΠΛΙΝΙΟΣ Ο ΝΕΟΤΕΡΟΣ, ΚΥΒΕΡΝΗΤΗΣ ΤΗΣ ΒΙΘΥΝΙΑΣ, ΠΛΗΡΟΦΟΡΕΙ ΤΟΝ ΑΥΤΟΚΡΑΤΟΡΑ ΤΡΑΪΑΝΟ ΓΙΑ ΤΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΧΡΙΣΤΙΑΝΩΝ.

Όλο τους το λάθος, ή η πλάνη τους, περιορίζεται στο ότι συνηθίζουν να συγκεντρώνονται μια καθορισμένη ημέρα πριν από την ανατολή του ήλιου, να ψάλλουν έναν ύμνο προς τον Χριστό, να δεσμεύονται με όρκο ότι δεν θα διαπράξουν κανένα αδίκημα, όπως κλοπή, ληστεία, μοιχεία· ακόμη δεσμεύονται να μην παραβούν τον όρκο που έδωσαν και να μην αρνούνται, όταν καλούνται, να καταθέσουν ενώπιον της δικαιοσύνης. Μετά από αυτό συνηθίζουν να λαμβάνουν την τροφή τους η οποία, ανεξάρτητα από ό,τι λέγεται, είναι συνηθισμένη και αθώα.

Η υπόθεση φαίνεται αξιοπρόσεκτη και σου την αναφέρω γιατί αφορά ένα πλήθος ανθρώπων. Πλήθη κάθε ηλικίας, κάθε κοινωνικής τάξης, και των δύο φύλων, στις πόλεις και τα χωριά έχουν μολυνθεί από αυτή τη δοξασία. Νομίζω όμως ότι μπορούμε να την περιορίσουμε και να την εξαλείψουμε.

Πλίνιος ο νεότερος, Επιστολές, X, XCVI – XCVII (Μετ. Β.Σ.)

Η επιστολή γράφτηκε περί το 111 μ.Χ. Τι συμπέρασμα βγάζουμε για τη διάδοση του Χριστιανισμού στη Μικρά Ασία;

142


Η διάδοση του Χριστιανισμού Ήρθε η ώρα για να δοξαστεί ο Υιός του Ανθρώπου

εικ. Η νέα θρησκεία είναι φορέας πραότητας και παρηγοριάς. Αυτός είναι ο λόγος που κερδίζει οπαδούς σε όλες τις επαρχίες της αυτοκρατορίας. Κυρίως ο Χριστιανισμός προσελκύει αρχικά τους φτωχούς πληθυσμούς των μεγάλων πόλεων. Η ύπαιθρος, περισσότερο δεμένη με τις παραδόσεις, παραμένει, για πολύ, πιστή στην αρχαία θρησκεία.

Σιγά-σιγά όμως ο Χριστιανισμός αποκτά οπαδούς και ανάμεσα στους ανώτερους οικονομικούς, πνευματικούς και διοικητικούς κύκλους και μερικές φορές αγγίζει και μέλη του αυτοκρατορικού περιβάλλοντος.

Η οργάνωση της Εκκλησίας

Κατακόμβες
Οι κατακόμβες της Πρίσκιλας Ρώμη,
3ος αιώνας μ.Χ.. Κατά τους πρώτους
αιώνες του Χριστιανισμού οι πιστοί της Ρώμης
θάβονταν σε υπόγεια κοιμητήρια, τις κατακόμβες.
Σ’ αυτές τελούσαν και τις λατρευτικές τους τελετές.

εικ. Στο μεταξύ η Εκκλησία, η οποία δρα μέσα στο ρωμαϊκό κράτος, καθορίζει τη διοικητική της οργάνωση σύμφωνα με την οργάνωση του κράτους. Σε κάθε διοικητική μονάδα αντιστοιχεί μια επισκοπή με το δικό της επίσκοπο, ο οποίος εκλέγεται από το λαό και έχει ως έργο την πνευματική καθοδήγηση της τοπικής εκκλησίας. Ήδη στα τέλη του 2ου αιώνα στην ανατολική περιοχή της Αυτοκρατορίας οι Χριστιανοί αποτελούν την πλειονότητα των κατοίκων και η δράση της Εκκλησίας αγκαλιάζει τους τομείς της εκπαίδευσης, της κοινωνικής πρόνοιας και, συχνά, της οικονομικής διαχείρισης.

Οι διωγμοί Οι κατακόμβες στην Τρυπητή της Μήλου

εικ. Αντίθετοι με τα θεάματα οι Χριστιανοί αποφεύγουν την επιδεικτική δημόσια ζωή. Για να αποφύγουν την επαφή με τους οπαδούς της αρχαίας θρησκείας τελούν μυστικά τις λατρευτικές εκδηλώσεις τους. Αυτό τους καθιστά ύποπτους. Ακόμη η αντίθεσή τους στη λατρεία του αυτοκράτορα εμφανίζεται επικίνδυνη για την ενότητα του κράτους. Όχι και τόσο συστηματικοί κατά τους δύο πρώτους αιώνες, οι διωγμοί κατά των Χριστιανών γενικεύονται και γίνονται φοβεροί κατά τον 3ο αιώνα μ.Χ. Ο Δέκιος (249-251) και ο Διοκλητιανός (284-305) εξαπολύουν τους φοβερότερους διωγμούς κατά των Χριστιανών σε όλη την έκταση της Αυτοκρατορίας.

Ο ΠΡΩΤΟΣ ΔΙΩΓΜΟΣ ΚΑΤΑ ΤΩΝ ΧΡΙΣΤΙΑΝΩΝ: 64 μ.Χ.

(Μία φήμη απέδιδε στον Νέρωνα την πυρπόληση της Ρώμης).

Για να διαλύσει αυτή τη φήμη ο Νέρων εφεύρε υποθετικούς ενόχους και υπέβαλε σε φρικτά βασανιστήρια αυτούς που το πλήθος μισούσε και τους ονόμαζε Χριστιανούς. Αυτό το όνομα προέρχεται από τον Χριστό, τον οποίο κατά τη διάρκεια της βασιλείας του Τιβερίου ο ανθύπατος Πόντιος Πιλάτος θανάτωσε. Εξουθενωμένη προσωρινά, αυτή η νέα θρησκεία αναγεννήθηκε όχι μόνο στην Ιουδαία, όπου το κακό είχε γεννηθεί, αλλά ακόμη και μέσα στη Ρώμη, όπου, ό,τι το σιχαμερό και βρωμερό υπάρχει στον κόσμο, συρρέει και βρίσκει άφθονη πελατεία. Άρχισαν στην αρχή να συλλαμβάνουν αυτούς που διακήρυτταν την πίστη τους. Ύστερα, στηριζόμενοι στις ομολογίες των πρώτων, συνέλαβαν ένα πλήθος άλλων όχι τόσο γιατί θεωρούνταν ένοχοι για την πυρκαγιά, αλλά περισσότερο για την πίστη τους. Δεν αρκέστηκαν να τους θανατώσουν. Τους έντυναν με δέρματα ζώων και τους άφηναν να τους ξεσκίζουν τα σκυλιά. Άλλους τους έδεναν σε σταυρούς, τους περιέλουζαν με εύφλεκτο υγρό και, κατά το βράδυ, τους έβαζαν φωτιά και σαν πυρσοί φώτιζαν τα σκοτάδια.

Τάκιτος, Χρονικά, XV, XLIV (Μετ. Β.Σ.)

Ο Τάκιτος είναι Ρωμαίος ιστορικός. Σας κάνει εντύπωση η αντικειμενικότητά του;

143


Ερωτήσεις-Δραστηριότητες

1. Ποιος ο ρόλος του Παύλου στη διάδοση του Χριστιανισμού;
2. Πώς, κατά τη γνώμη σας, βοήθησε η ελληνική γλώσσα στη διάδοση του Χριστιανισμού;
3. Γιατί, κυρίως, οι Ρωμαίοι αυτοκράτορες καταδίωξαν τους Χριστιανούς;




ΕΝ ΑΘΗΝΑΙΣ ΜΟΝΟΙ (Α' θεσσ. γ', 1) (Ο Παύλος στην Αθήνα 51 μ.Χ.)

«Ο Παύλος είχε μείνει πια πολύ καιρό στο Άστυ. Σύμφωνα με τη συνήθειά του εστράφηκε, πρώτα, προς τους πολυάριθμους συμπατριώτες του, που την ύπαρξή τους στην τότε Αθήνα την μαρτυρούν και μερικές επιγραφές. Τα πρώτα Σάββατα, επήγε στην Συναγωγή, κι εκεί μίλησε στους Εβραίους και στους "φοβουμένους τον θεόν". Αλλ' η επιτυχία, φαίνεται, ήταν πολύ περιορισμένη, ίσως επειδή οι Εβραίοι των Αθηνών είχαν επηρεασθεί από τον ειδωλολατρικό πολιτισμό, που στεκόταν ψηλά, και είχαν γίνει κοσμικοί, ενώ στη Συναγωγή πήγαιναν πολύ λίγοι. Έπρεπε λοιπόν, να δοκιμάσει τι μπορούσε να γίνει με τους ειδωλολάτρες, με τους φιλοσόφους, και να μάθει τις θρησκευτικές τους αντιλήψεις. Γι' αυτό, άρχισε να περιφέρεται, καθημερινώς, μέσα στην πόλη, ζητώντας κάτι κατάλληλο που θα μπορούσε να πει για να εκφράσει αυτό που του έκαιγε την ψυχή.

Όσο όμως εκοίταζε εδώ κι εκεί, τόσο περισσότερο κι έχανε την πρώτη δυνατή εντύπωση που πήρε από την Ακρόπολη, τόσο γινόταν πιο καταφάνερη η βαθιά θρησκευτική κατάπτωση που επικρατούσε τότε. Σε μία από αυτές τις περιπλανήσεις του, αισθάνθηκε μια δυνατή συγκίνηση. Ξαφνικά τα πόδια του εκόλλησαν στο χώμα. Εκεί, σε μια γωνία του δρόμου, στεκόταν κάποιος ναΐσκος, με έναν βωμό που είχε την επιγραφή: "Αγνώστω θεώ"... Ο Παύλος έμεινε κατάπληκτος με την επιγραφή, την εξήγησε όμως με άλλο τρόπο. Στην αφιερωτική αυτήν επιγραφή, ο Απόστολος εδιάβαζε την ορμή προς κάτι ανώτερο και καλύτερο απ' ό,τι είχαν διδαχθεί οι Αθηναίοι, κάποιο αόρατο ψαχούλεμα για την ανεύρεση του αληθινού θεού, "ει άρα γε ψηλαφήσειαν αυτόν και εύροιεν". Αυτό το θέμα έκαμε στον Παύλο βαθιάν εντύπωση και αύξησε τη συμπόνια του για τους δυστυχισμένους αυτούς ανθρώπους, που, μέσα στο Πάνθεόν τους, δεν εύρισκαν τον τρόπο για να σβήσουν τη δίψα που είχαν για να γνωρίσουν το θείον. Ελάτρευαν ανώνυμους θεούς, κι έτσι, χωρίς να το καταλαβαίνουν, προσκυνούσαν κάποιο υπεργήινο μυστήριο... Μέχρι τώρα, ο Παύλος, στην ιεραποστολική του δράση, εργαζόταν σε περιοχές τις οποίες, κατά κάποιο τρόπο, είχε προπαρασκευάσει ο Ιουδαϊσμός ή οι προσήλυτοί του. Στην Αθήνα όμως η σκηνή άλλαζε εντελώς. Πάνω στον Άρειο Πάγο, ο Παύλος βρίσκεται σ' ένα περιβάλλον τελείως ανεπηρέαστο από αυτά τα στοιχεία. Γι' αυτό αλλάζει εδώ τη συνηθισμένη του τακτική. Έπρεπε να αρχίσει την ομιλία του από κάπου αλλού. Η ομιλία του μας μεταφέρει σ' ένα περιβάλλον καθαρά ειδωλολατρικό. Τα σημεία που εδιάλεξε ο Παύλος από τους παλαιότερους φιλοσόφους, ως αφετηρία της ομιλίας του, δεν έδειχναν καθόλου εσωτερική συγγένεια ιδεών, ομοιότητα στην θρησκευτική ωριμότητα και στην ψυχική διάθεση, αλλά μόνον κάποια μακρινή ομοιότητα στις εκφράσεις και τις παραστάσεις, καθώς και στο καθολικά ανθρώπινο βάθος της ψυχής, που εκ φύσεως κλίνει προς την χριστιανική αλήθεια, καθώς και κάποια συναίσθηση της ανάγκης για τη λύτρωση, όπου επίγεια και θρησκευτικά ελατήρια συμπλέκονται.

Ο Πλάτων και ο Αριστοτέλης στην εποχή του Παύλου δεν είχαν μεγάλες σχολές στην Αθήνα, παρ' όλο που οι ιδέες τους επιζούσαν ακόμα μέσα στις άλλες σχολές. Οι ακροατές του Παύλου, στον Άρειο Πάγο, ουσιαστικά ανήκαν σε δύο φιλοσοφικές κατευθύνσεις, στους Στωικούς και στους Επικούρειους. Ο Παύλος αρχίζει με ένα λογοπαίγνιο. Η λέξη "δεισιδαιμονέστερος" αρχικώς (στον Ξενοφώντα και τον Αριστοτέλη), είχε τη σημασία, πάνω-κάτω, εκείνου που φοβάται πολύ τον θεό· στην εποχή όμως του Παύλου είχε πια και την έννοια την σημερινή, δηλαδή εκείνου που είναι προληπτικός και φοβάται τους δαίμονες. Η αγάπη των Ελλήνων για τα θαύματα, και το πάθος τους για το θείο, χαρακτηρίζονται με την λέξη «δεισιδαίμων» που μπορεί να σημαίνει, ταυτοχρόνως, και ευσέβεια και δεισιδαιμονία, ανάλογα με τον αν θέλει κανείς να την πάρει ως εκδήλωση του κανονικού ή του πλανεμένου θρησκευτικού συναισθήματος. Οι ακροατές μπορούσαν να νομίζουν ότι η λέξη αυτή είχε την σημασία επαίνου και, ασφαλώς, έτσι θα 'γινε. "Άνδρες Αθηναίοι, κατά πάντα ως δεισιδαιμονεστέρους υμάς θεωρώ". Μ' αυτό ο Παύλος πήρε ήδη τους ακροατές με το μέρος του. Κερδίζει πιο πολύ την προσοχή τους, όταν τους αναγγέλλει τη λύση του αινίγματος "άγνωστος Θεός". Σεις, λέγει, με κατηγορείτε ότι είμαι "καταγγελεύς ξένων δαιμονίων" και ότι ήθελα να φέρω σε σας ξένους θεούς. Το αντίθετο. Στις περιπλανήσεις μου μέσα στην πόλη σας, παρατηρώντας τα ιερά σας, τα "σεβάσματα υμών", πήρα έναν βωμό με την επιγραφή "αγνώστω Θεώ". Φαίνεται, λοιπόν, ότι σέβεσθε και λατρεύετε κάτι που δεν το ξέρετε. Έχετε κάποιο δίκιο. Γιατί αυτό ο άγνωστος Θεός, και ο αληθινός, αλλά απόκρυφος Θεός, που σας κηρύττω εγώ, έχουν τούτο το κοινό μεταξύ τους, ότι περιβάλλονται από ένα μυστήριο. Ο μυστηριώδης Θεός δε θα έπρεπε, βέβαια, να σας είναι τελείως άγνωστος! Έδειξε δείγματα της υπάρξεώς του με τα δημιουργήματά του, την φύση, τον ουρανό και τη γη, που είναι έργο των χειρών του. Ως πολίτες μιας πόλεως που έβγαλε έναν Πλάτωνα, δεν χρειάζεται να σας αποδείξω την ύπαρξη ενός υψίστου Θεού, που είναι απείρου ανώτερος από τους φτωχούς θεούς του Ολύμπου. Σεις κλειδώνετε τους θεούς σας στο στενό κελί των ναών σας. Αλλ' ο αληθινός Θεός "ουρανού και γης Κύριος υπάρχων, ουκ εν χειροποιήτοις ναοίς κατοικεί". Εικόνες και αγάλματα του Απείρου δεν υπάρχουν· δεν πρέπει κανείς να τον λατρεύει μ' αυτά. Περιβάλλετε τους θεούς σας με στίφη από λειτουργούς των ναών και ιερόδουλες, τους βάζετε εμπρός τους φαγητά, τους προσκαλείτε στις θυσίες, τους δίνετε να ρουφήξουν μυρουδιές των φαγητών σας, τους ευφραίνετε με πολύτιμα κρασιά, σα να είχαν ανάγκη από τις υπηρεσίες και τα δώρα σας. Αλλ' ο Θεός δεν έχει ανάγκη απ' αυτά τα πράγματα· εμείς έχουμε ανάγκη από τα δώρα του. Αυτός μας δίνει και τροφή και πιοτό και "ζωήν και πνοήν και τα πάντα". Σεις λέτε ότι οι θεοί κατοικούν εκεί πάνω, ψηλά, σε μια μακάρια ηρεμία, και δεν ενδιαφέρονται για τα ανθρώπινα και τους ανθρώπους που, ως άτομα του Σύμπαντος, ρίχθηκαν πάνω στη γη τυχαίοι, τυφλά, όπως τα ζάρια. Όχι! Ο Θεός χαίρεται το έργον των χειρών του, και τίποτα δεν περιφρονεί απ' όσα εδημιούργησε. Έχει το σχέδιόν του για το ανθρώπινο γένος... Όλοι οι άνθρωποι, από ένστικτο, θέλουν να εύρουν τον Θεό, αλλά σεις οι Έλληνες περισσότερον απ' όλους. Οι ευσεβείς ποιητές σας και οι προφήτες σας, όπως ο Όμηρος, ο Πυθαγόρας, ο Πίνδαρος, τον ανεζήτησαν μέσα σε κάτι σκοτεινούς μύθους, οι καλλιτέχνες σας μέσα στον αιώνιο νόμο της ομορφιάς, οι φιλόσοφοί σας τον εζήτησαν μέσα σ' όλους τους δρόμους της αιτιώδους σκέψεως, όπως ο Αριστοτέλης, ή της ερευνητικής νοσταλγίας του ουρανίου έρωτος, όπως ο θείος Πλάτων. Οι μυσταγωγοί σας τον ανεζήτησαν στις μαγικές μυστηριακές λατρείες, που δίνουν δήθεν τη θέωση, οι υπάλληλοί σας στο πνεύμα του αυτοκράτορος και της θεάς Ρώμης. Ο σκοπός της νοσταλγίας σας για την ένωση με τον Θεό είναι καλός, αλλά ζητάτε να την πετύχετε με μεγάλες λοξοδρομίες ή τρέχοντας σε πλανερά μονοπάτια. Και όμως, είναι τόσο εύκολο να βρείτε τον Θεό. Ο Θεός είναι μέσα μας κι εμείς μέσα σ' αυτόν. Έτσι εκήρυξε ένας από τους ποιητές σας, ο Επιμενίδης: «εν αυτώ γαρ ζώμεν και κινούμεθα και εσμέν». Κι αυτός είναι ο λόγος που είναι τόσο κοντά στο πνεύμα μας, στην ψυχή μας. Η θεϊκή αιτία που μας δίνει την ύπαρξη είναι εκείνη που μας δίνει τη γνώση. Γι' αυτό μας δόθηκε κι η ικανότητα να ερευνούμε, "ει άραγε ψιλαφήσειαν αυτόν και εύροιεν".»

J. HOLZNER, Παύλος (Μετ. Ιερ. Κοτσώνη) σ. 223-237.

• Ο Λακτάντιος έγραψε το έργο του De mortibus persecutorum (Περί των θανάτων των διωκτών) ανάμεσα στα έτη 315-316 μ.Χ. στην αυλή του Κωσταντίνου. Εκεί, στους Τρεβήρους, εκτελούσε τα καθήκοντα του παιδαγωγού για τον υιό του Κωνσταντίνου, Κρίσπο. Με το έργο του στηλιτεύει τους ηγεμόνες οι οποίοι καταδίωξαν τον Χριστιανισμό και θέλει να αποδείξει ότι ο θεός τους τιμώρησε όλους με ένα φρικτό θάνατο. Στο έργο του Λακτάντιου παρουσιάζονται με τα μελανότερα χρώματα οι τετράρχες· μόνο ο Κωνστάντιος, επειδή ήταν πατέρας του Κωνσταντίνου, εξαιρείται.

• Το Διάταγμα των Μεδιολάνων. Η προσέγγιση του Κωνσταντίνου προς τον Χριστιανισμό μεταβλήθηκε σε πολιτική πράξη στη συνάντηση που είχε με τον Λικίνιο στο Μιλάνο (τέλη Ιανουαρίου αρχές Φεβρουαρίου 313). Κατά τη συνάντηση συμφωνήθηκε ανάμεσα στους δύο αυγούστους η πολιτική που θα ακολουθούσαν απέναντι στους Χριστιανούς και τα μέτρα που θα ελάμβαναν για την αποκατάσταση της θρησκευτικής ειρήνης στην αυτοκρατορία. Αντίθετα προς την επιστημονική άποψη που επικρατούσε παλαιότερα ότι οι δύο αύγουστοι προέβησαν στο Μιλάνο στην έκδοση διατάγματος περί ανεξιθρησκίας (edictum). Σήμερα επικρατεί η άποψη ότι οι αποφάσεις που ελήφθησαν δεν έλαβαν την τυπική μορφή διατάγματος.

Βλέπε Αικ. Χριστοφιλοπούλου, Βυζαντινή Ιστορία Α' 324-610, Αθήνα 1975, σ. 132.