ΑΠΟ ΤΗ ΡΩΜΗ ΣΤΟ ΒYΖΑΝΤΙΟ

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 10

5. ΚΩΝΣΤΑΝΤIΝΟΣ: Η ΜΕΓΑΛΗ ΣΤΡΟΦΗ



Η ενότητα δε διδάσκεται

χρονολόγιο
776| 721| 632| 594| 550| 527| 525| 510| 509| 508| 499| 495| 494| 492| 490| 481| 480| 479| 478| 476| 467| 461| 454| 449| 446| 432| 431| 430| 429| 428| 425| 422| 421| 415| 413| 407| 406| 405| 404| 403| 401| 394| 385| 382| 379| 378| 371| 365| 362| 359| 338| 337| 336| 334| 333| 332| 331| 326| 324| 323| 301| 316| 277| 280| 272| 216| 212| 202| 197| 168| 146| 30|



εικ. Η Τετραρχία ήταν ένα σύστημα πολύπλοκο, δύσκολα επιβιώσιμο. Μετά την παραίτηση του Διοκλητιανού (305 μ.Χ.) ακολουθεί περίοδος σύγχυσης, αναταραχής και συγκρούσεων. Για την εξουσία και τον τίτλο του αυγούστου στη Δύση συγκρούονται ο Κωνσταντίνος και ο Μαξέντιος. Ο Κωνσταντίνος, στην κρίσιμη φάση του αγώνα του εναντίον του Μαξέντιου, στρέφεται προς τους Χριστιανούς. Μετά τη νίκη του στη Μουλβία γέφυρα και τον θάνατο του Μαξέντιου (312 μ.Χ.), ο Κωνσταντίνος, αύγουστος στη Δύση, εκδίδει, τον Φεβρουάριο του 313 το Διάταγμα των Μεδιολάνων , το οποίο αποτελεί μια αποφασιστική καμπή στην ιστορία των σχέσεων της Χριστιανικής Εκκλησίας και του Ρωμαϊκού Κράτους. Το Διάταγμα κηρύσσει την απόλυτη ελευθερία της κάθε θρησκευτικής λατρείας στα εδάφη της Αυτοκρατορίας, χωρίς να κάνει καμία διάκριση ανάμεσα σε Χριστιανούς σε οπαδούς άλλων θρησκειών. Λίγο αργότερα ο αύγουστος της Ανατολής Λικίνιος συνυπέγραψε το Διάταγμα στη Νικομήδεια και τίθεται συγχρόνως σε ισχύ και στα δύο τμήματα της Αυτοκρατορίας.

Μ. Κωνσταντίνος Όραμα Όραμα2 Μουλιβία Μουλιβία2 νόμισμα Παλιά και νέα Ρώμη Προτομή

εικ. Το 324 μ.Χ. ο Κωνσταντίνος εξουδετερώνει τον Λικίνιο και γίνεται απόλυτος κύριος της Αυτοκρατορίας. Τότε αποφασίζει να μεταφέρει την πρωτεύουσα του κράτους από τη Ρώμη σε μια νέα πόλη που θα έχτιζε στις όχθες του Βοσπόρου, στη θέση της αρχαίας αποικίας των Μεγαρέων, Βυζάντιο. Η ιδέα της μεταφοράς της πρωτεύουσας προΰπήρχε ως ανάγκη διοικητική. Η επιλογή της θέσης του Βυζαντίου οφειλόταν, ασφαλώς, στα στρατηγικά και γεωγραφικά πλεονεκτήματά της. Οι εργασίες για τη θεμελίωση της νέας πόλης άρχισαν τον Νοέμβριο του 324 και η καινούργια πρωτεύουσα ονομάστηκε Νέα Ρώμη. Ποτέ όμως η ονομασία αυτή δε χρησιμοποιήθηκε ευρύτατα, γιατί γρήγορα αντικαταστάθηκε από το όνομα Κωνσταντινούπολις. Τα εγκαίνια τελέστηκαν στις 11 Μαίου 330 μ.Χ. Από τότε αρχίζει η ιστορία της Κωνσταντινούπολης και, ουσιαστικά, της Ελληνικής Ανατολικής Αυτοκρατορίας, της λεγόμενης Βυζαντινής. Χρονολόγιο-Ιστοριογραμμή Μ.Κωνσταντίνου Κωνσταντινούπολη - Ρώμη: «Μέγας Κωνσταντίνος»

εικ. Ο Κωνσταντίνος, με τη μεταφορά της πρωτεύουσας, πίστευε ότι θα αναγεννήσει το ρωμαϊκό κράτος. Χωρίς να το υποπτεύεται θεμελίωσε μια ελληνική αυτοκρατορία.

Ρώμη

Ο ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ ΣΤΡΕΦΕΤΑΙ ΠΡΟΣ ΤΟ ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΣΜΟ Κωνσταντίνος και Χριστιανισμός

(28 Οκτωβρίου 312 μ. Χ.)

Ο Κωνσταντίνος έλαβε θεϊκό μήνυμα, κατά τον ύπνο του, να χαράξει στις ασπίδες των στρατιωτών του το σημάδι του Θεού και μετά να αρχίσει τη μάχη. Yπάκουσε και χάραξε το όνομα του Χριστού με ένα Χ. Δυναμωμένος μ’ αυτό το σύμβολο ο στρατός ορμά στη μάχη… Ο αγώνας είναι λυσσαλέος και το χέρι του Θεού απλώνεται πάνω στη μάχη. Ο στρατός του Μαξέντιου υποχωρεί. Ο ίδιος εγκαταλείπει τη μάχη και καταφεύγει στη γέφυρα. Αποκόπτεται από τους στρατιώτες του. Παρασυρμένος από τον όγκο των φυγάδων ρίχνεται στον Τίβερη και πνίγεται. Αυτός ο φρικτός πόλεμος είχε, επιτέλους, τελειώσει.

Λακτάντιος, De mortibus persecutorum, 44 (Μετ. Β.Σ.)

146


ΑΝΕΞΙΘΡΗΣΚΙΑ ΣΤΗΝ ΑΥΤΟΚΡΑΤΟΡΙΑ: ΤΟ ΔΙΑΤΑΓΜΑ ΤΩΝ ΜΕΔΙΟΛΑΝΩΝ, 313 μ.Χ.

(Προοίμιο)

Ευρισκόμενοι στο Μιλάνο, εγώ ο Αύγουστος Κωνσταντίνος και εγώ ο Αύγουστος Λικίνιος, κάτω από καλούς οιωνούς και αναζητούντες με φροντίδα κάθε τι που θα απέβλεπε στο γενικό καλό… πιστέψαμε ότι έπρεπε να τακτοποιήσουμε όλα εκείνα τα οποία αφορούν στην οφειλόμενη λατρεία προς το Θείον και να παραχωρήσουμε στους Χριστιανούς και σε όλους τους υπηκόους μας την ελεύθερη άσκηση των λατρευτικών τους καθηκόντων στη θρησκεία της επιλογής τους. Είθε, επομένως, το Θείον, στην ουράνια κατοικία του, να εκδηλώσει την ικανοποίησή του και να στείλει τις χάρες του και σε μας και στους λαούς που ζουν υπό την εξουσία μας.

Λακτάντιος, De mortibus persecutorum 47 (Μετ. Β.Σ.)

Άσκηση αυτοαξιολόγησης

Ο ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ ΜΟΝΟΚΡΑΤΟΡΑΣ

(324 μ.Χ.)

Ενώ ο Λικίνιος ήταν νεκρός, ο μεγάλος νικητής Κωνσταντίνος, λάμποντας με όλες τις αρετές που του χάρισε η ευσέβεια… ξανάπαιρνε την Ανατολή που ήταν κτήμα του και αποκαθιστούσε τη μόνη αυτοκρατορία των Ρωμαίων στην οικουμενικότητά της, όπως ήταν άλλοτε. Από το σημείο που ανατέλλει ο ήλιος, ολόκληρη η γη, και προς τις δύο κατευθύνσεις, από το βοριά μέχρι το νοτιά και μέχρι τα ακρότατα σημεία της δύσης, οδηγήθηκε κάτω από την ειρηνική ηγεμονία του.

Ευσέβιος, Εκκλησιαστική ιστορία, 10, 9, 6 (Μετ. Β.Σ.)

147


ΣΥΝΟΨΗ ΤΟΥ ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ

Η Ρωμαϊκή ειρήνη, έργο των Ρωμαίων αυτοκρατόρων, δημιούργησε στην έκταση της αυτοκρατορίας πρωτοφανείς συνθήκες ελεύθερης διακίνησης ανθρώπων, ιδεών, θρησκειών και ηθών. Ο Χριστιανισμός, η ίδρυση της Εκκλησίας και η εδραίωσή της μέσα στο πλαίσιο του ρωμαϊκού κράτους από τον 1ο μέχρι και τον 3ο αιώνα μ.Χ. διαφοροποιεί βαθύτατα την Αυτοκρατορία. Ο 3ος αιώνας μ.Χ. σφραγίζεται από μια βαθύτατη οικονομική, κοινωνική και θεσμική κρίση η οποία κλονίζει το ρωμαϊκό κράτος. Οι Ιλλυριοί αυτοκράτορες και ιδίως ο Διοκλητιανός επιχειρούν να ανορθώσουν την Αυτοκρατορία της οποίας το κέντρο βάρους στρέφεται όλο και περισσότερο προς την Ανατολή. Τελικά ο Κωνσταντίνος κηρύσσει την ανεξιθρησκία στο κράτος και μεταφέρει την πρωτεύουσά του από τη Ρώμη στη Νέα Ρώμη, την Κωνσταντινούπολη.

148


Ερωτήσεις-Δραστηριότητες

1. Με βάση τον χάρτη προσδιορίστε τα στρατηγικά και γεωγραφικά πλεονεκτήματα της Κωνσταντινούπολης σε σχέση με τη Ρώμη.
2. Τι, κατά τη γνώμη σας, οδήγησε τον Κωνσταντίνο να στραφεί προς τους Χριστιανούς;
3. Γιατί το Διάταγμα των Μεδιολάνων χαρακτηρίζεται ως καμπή στην ιστορία του ρωμαϊκού κράτους αλλά και της Χριστιανικής Εκκλησίας;




Μέγας Κωνσταντίνος: αετ ΙΜΕ Βικιπαίδεια, Εικόνες για τον Μέγα Κωνσταντίνο: Βικιπαίδεια


ΚΤΙΣΗ ΤΗΣ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥΠΟΛΗΣ

«Η ιδέα της δημιουργίας μιας πόλης που θα συναγωνιζόταν τη Ρώμη ανήκει απο­κλειστικά στον Κωνσταντίνο. Η θεμελίωση της Νέας Ρώμης οφείλεται σε μια κεραυνο­βόλο απόφαση. Στις 18 Σεπτεμβρίου του 324 μ.Χ., όταν αρχίζει η αποφασιστική μάχη κατά του Λικινίου (όχι μακριά από τη Χαλκηδόνα), ο Κωνσταντίνος δεν είναι καθόλου βέβαιος για τη νίκη του. Στις 8 Νοεμβρίου η δημιουργία της νέας πρωτεύουσας έχει α­ποφασιστεί. Τι να συνέβη στην ψυχή του Κωνσταντίνου σ' αυτό το βραχύ διάστημα; Αναγκαστικά περιοριζόμαστε στις συγκυρίες. Ο Ευσέβιος διηγείται ότι ο αυτοκράτορας, την ώρα του υπέρτατου αγώνα κατά του αντιπάλου του, βρισκόταν σε μια ψυχολογι­κή κατάσταση ανάλογη με αυτή της 28ης Οκτωβρίου 312. Ο Λικίνιος, παρά το διάταγ­μα της ανεξιθρησκίας, δεν είχε κάνει το αποφασιστικό βήμα και δεν είχε γίνει χριστιανός. Απεναντίας περνούσε τον καιρό του συμβουλευόμενος μάγους.

Ο Κωνσταντίνος, κλεισμένος σε ένα ναΐδριο όπου είχε τοποθετηθεί ένας σταυρός, συνεχώς προσευχόταν. Συνομιλούσε με τον θεό "όπως ο Μωυσής". Νικητής μετά α­πό μια μάχη κατά την οποία ο αντίπαλός του ηττήθηκε, ο Κωνσταντίνος χρεωστούσε στον θεό μια λαμπρή ένδειξη ευγνωμοσύνης. Την εκδήλωσε μεταφέροντας την πρω­τεύουσα του κράτους μακριά από τη μολυσμένη με την ειδωλολατρία Ρώμη σε μια νέα πόλη, απόλυτα χριστιανική. Ασφαλώς θα σκέφθηκε το Βυζάντιο κατά τη διάρκεια των μαχών εναντίον του Λικινίου, λίγες εβδομάδες νωρίτερα, κοντά στα τείχη της παλαιάς αποικίας των Μεγαρέων. Ασφαλώς εντυπωσιάστηκε από τη στρατηγική της θέση. Αλ­λά, χωρίς μια έντονη ψυχολογική κρίση, πώς θα ήταν δυνατόν να μεταφέρει στην Α­νατολή την πρωτεύουσα της Αυτοκρατορίας τη στιγμή μάλιστα που η εξόντωση του αντιπάλου του αποκαθιστούσε την ενότητα του ρωμαϊκού κόσμου; Όλα αυτά που οι σύγχρονοι ιστορικοί αναφέρουν για τη ζωτικότητα της Ανατολής σε σύγκριση με τη δυ­σπραγία της Δύσης, είναι, για τη συγκεκριμένη εποχή καθαρές υποθέσεις που επινοή­θηκαν για να ερμηνεύσουν ένα γεγονός.

Αφού ελήφθη η απόφαση, το έργο προχώρησε με μια θαυμαστή ταχύτητα. Η αρ­χαία πόλη του Βυζαντίου δεν είχε παίξει μέχρι τότε κανένα ιδιαίτερο ρόλο στην ιστο­ρία, παρ' όλη τη θεωρία που αποδίδει στη γεωγραφική της θέση μια αξία σχεδόν κα­ταλυτική. Ο Κωνσταντίνος τη χρησιμοποίησε απλώς σαν πυρήνα της νέας πρωτεύουσας. Το νέο τείχος τετραπλασίαζε ή πενταπλασίαζε την επιφάνειά της. Οι εργασίες θεμελίωσης άρχισαν τον Νοέμβριο του 324 και τα εγκαίνια της Νέας Ρώμης έγιναν στις 11 Μαΐου 330.

Οι ειδωλολατρικοί ναοί, άγρια λεηλατηθέντες (αφαίρεσαν απ' αυτούς τις χάλκινες θύρες, τις επίχρυσες στέγες, τα αγάλματα) χρησίμευσαν για να διακοσμήσουν τη νέα πρωτεύουσα. Η διοίκηση, που παρέμενε ειδωλολατρική, ύψωσε το άγαλμα της θεάς Τύχης, αλλά, μόλις ο αυτοκράτορας εγκαταστάθηκε στην πόλη δεν έγινε αποδεκτή κα­μία ειδωλολατρική εκδήλωση. Ο Κωνσταντίνος αγάπησε τόσο πολύ τη νέα του πρω­τεύουσα ώστε, εκτός από σπάνιες διακοπές, δεν την εγκατέλειψε ποτέ μέχρι τον θάνατό του (337 μ.Χ.).

Η Κωνσταντινούπολη γεννήθηκε από την ιδιοτροπία ενός δεσπότη που βρισκόταν υπό την επήρεια μιας έντονης θρησκευτικής έξαρσης. Και όμως λίγες πολιτικές πράξεις, απόλυτα μελετημένες είχαν τόσο σοβαρές και διαρκείς συνέπειες. Επί πολλούς συνεχόμενους αιώνες ένα ισχυρό κράτος συνέδεσε τις τύχες του με αυτήν την πόλη. Σε πολλές περιπτώσεις η Κωνσταντινούπολη αναγέννησε την Αυτοκρατορία. Η ελληνική παι­δεία, αρχαία και μεσαιωνική, διασώθηκε από μια ολοκληρωτική καταστροφή, γιατί βρή­κε στις όχθες του Βοσπόρου, ένα απόρθητο άσυλο. Τίποτε από αυτά δεν θα συνέβαι­νε χωρίς τη θέληση του Κωνσταντίνου. Αλλά αυτό ήθελε; Μάλλον όχι.

Η Νέα Ρώμη, στη σκέψη του, όφειλε να είναι τελείως ρωμαϊκή. Σ' αυτή μετέφερε έ­να μέρος της Συγκλήτου και έκτισε ανάκτορα για τις παλαιές ευγενείς ρωμαϊκές οικογένειες που εγκαταστάθηκαν εκεί. Οι νόμοι ήταν οι ρωμαϊκοί. Η γλώσσα της αυλής, της διοίκησης ήταν η λατινική. Η Νέα Ρώμη θα ήταν το εργαλείο του θριάμβου της πίστης, η πρωτεύουσα του Χριστιανισμού.

Και να τι έγινε. Η Κωνσταντινούπολη εξελίχθηκε σε μια ελληνική πόλη. Δύο αιώνες μετά την ίδρυσή της οι απόγονοι των Ρωμαίων που εγκαταστάθηκαν στην pars Orientis είχαν ξεχάσει τη γλώσσα των πατέρων τους, αγνοούσαν τελείως τη λατινική λογοτεχνία, θεωρούσαν την Ιταλία και τη Δύση ως μια περιοχή ημιβάρβαρη. Αλλάζοντας γλώσσα, άλλαζαν και ψυχή. Ο Κωνσταντίνος πίστευε ότι αναγεννά τη Ρωμαϊκή αυτο­κρατορία. Χωρίς να το υποπτεύεται ίδρυε μια νέα αυτοκρατορία, τη Βυζαντινή.»

FERDINAND LOT, La fin du monde antique et le debut du Moyen âge, Παρίσι 1927 (L’ evolution de l’ humanité), σ. 41-43. (Μετ. Β.Σ.).