ΕΛΛΗΝΙΚΟΣ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ

ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ Α' ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ


• O ANΘPΩΠOΣ KAI H ΦYΣH - ΠOΛΗ-YΠΑΙΘΡOΣ
Γεώργιος Δροσίνης, «Θαλασσινά τραγούδια»
Γιάννης Ρίτσος και Οδυσσέας Ελύτης», «Τζιτζίκια...»
Ίταλο Καλβίνο, «Μανιτάρια στην πόλη»
• ΛΑOΓΡΑΦΙΚΑ
Λαϊκό παραμύθι, «Το πιο γλυκό ψωμί»
Αντώνης Μόλλας, «Η πείνα του Καραγκιόζη»
Δημοτικό τραγούδι, «Ύπνε μου κι έπαρέ μου το»
Μαρία Ιορδανίδου, «Τα φαντάσματα»
Κοσμάς Πολίτης, «Τα τσερκένια»
• ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΚΕΣ ΣΧΕΣΕΙΣ
Άγγελος Σικελιανός, «Της μάνας μου»
Εμμανουήλ Ροΐδης, «Η εορτή του πατρός μου»
Λάμπρος Πορφύρας, «Το στερνό παραμύθι»
Λέων Τολστόι, «Ο παππούς και το εγγονάκι»
Ζωρζ Σαρή, «Νινέτ»
Τούλα Τίγκα, «Τα πράγματα στρώνουν περισσότερο»
• ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΗ ΖΩΗ
Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης, «Στην Παναγία τη Σαλονικιά»
Κ.Π. Καβάφης, «Δέησις»
Στράτης Μυριβήλης, «Η λιτανεία»
Κάρολος Ντίκενς, «Παραμονή Χριστουγέννων»
Παντελής Καλιότσος, «Πασχαλινή ιστορία»
• EΘNIKH ZΩH
Κλέφτικο τραγούδι, «Ένας αϊτός περήφανος»
Γιάννης Βλαχογιάννης, «Η έξοδο»
Παντελής Πρεβελάκης, «Ο Κρητικός – Η Πολιτεία»
Γιώργος Θεοτοκάς, «Ανήμερα της 28ης Οκτωβρίου»
Δημήτρης Ψαθάς, «Ο πιτσιρίκοι»
Κύπρος Χρυσάνθης, «17 του Νοέμβρη 1973»
ΠΑΛΑΙOTEΡΕΣ ΜOΡΦΕΣ ΖΩΗΣ
• Κώστας Κρυστάλλης, «Ηλιοβασίλεμα»
Νίκος Καζαντζάκης, «Η Νέα Παιδαγωγική»
Νίκος Θέμελης, «Η αφήγηση του αρχιμάστορα»
Ευγενία Φακίνου, «Η ζωή στη Σύμη»
Ντίνος Δημόπουλος, «Ο Σαρλό και το αθάνατο νερό»
• ΤΑΞΙΔΙΩΤΙΚΑ ΚΕΙΜΕΝΑ
Νάνος Βαλαωρίτης, «Με πλοίο»
Κώστας Ουράνης, «Το θέλγητρο της
Τατιάνα Γκρίτση-Μιλλιέξ, «Oδοιπορικό στην Ινδία»
Τζων Φώουλς, «Κοιτώντας την Αθήνα»
Μιχάλης Γκανάς, «Γυάλινα Γιάννινα»
• Η ΑΠOΔΗΜΙΑ - O ΚΑΗΜOΣ ΤΗΣ ΞΕΝΙΤΙΑΣ...
Ιωάννης Βηλαράς, «Πουλάκι»
Γιώργος Θεοτοκάς, «Ο Δημοτικός Κήπος του Ταξιμιού»
Διδώ Σωτηρίου, «Ταξίδι χωρίς επιστροφή»
Θ. Βαλτινός, «Η καλή μέρα απ’ το πρωί φαίνεται»
Μ. Κλιάφα, «O δρόμος για τον Παράδεισο είναι μακρύς»
• ΑΘΛΗΤΙΣΜOΣ
Κωστής Παλαμάς, «O Oλυμπιακός ύμνος»
Πέτρος Χάρης, «Δρόμος 100 μέτρων»
Αγγελική Βαρελλά, «Η νίκη του Σπύρου Λούη»
• Η ΑΓΑΠΗ ΓΙΑ ΤΟΥΣ ΣΥΝΑΝΘΡΩΠΟΥΣ ΜΑΣ • OΙ ΦΙΛΙΚOΙ...
Ειρήνη Μάρρα, «Τα κόκκινα λουστρίνια»
Δημοτικό τραγούδι, «Κόρη που λάμπει»
Λίτσα Ψαραύτη, «Ο Κωνσταντής»
Γιάννης Ρίτσος, «Πρωινό άστρο»
Αργύρης Εφταλιώτης, «Αγάπης λόγια»
Οδυσσέας Ελύτης, «Όλα τα πήρε το καλοκαί...»
Όσκαρ Ουάιλντ, «Ο πιστός φίλος»
Μιμίκα Κρανάκη, «Ένα τόπι χρωματιστό»
• Η ΒΙOΠΑΛΗ - ΤO ΑΓΩΝΙΣΤΙΚO ΠΝΕYΜΑ ΤOY ΑΝΘΡΩΠOY
Λαϊκό παραμύθι, «O φτωχός και τα γρόσια»
Τ. Άγρας & Ν. Βρετάκος, «Το ξανθό...
Άντον Τσέχωφ, «O Βάνκας»
Μαρία Πυλιώτου, «Λεώνη»
• ΠΡOΒΛΗΜΑΤΑ ΤΗΣ ΣYΓΧΡOΝΗΣ ΖΩΗΣ
Αντώνης Σαμαράκης, «Γραφείον ιδεών»
Λουίς Σεπούλβεδα, «Το μαύρο κύμα»
Κρίτων Αθανασούλης, «Παράπονο σκύλου»
Ελένη Σαραντίτη, «Όπως τα βλέπει κανείς…»
• OΙ ΦΙΛOΙ ΜΑΣ ΤΑ ΖΩΑ
Ανδρέας Καρκαβίτσας, «Το μνήμα της μάνας»
Γρηγόριος Ξενόπουλος, «Η γάτα του παπά»
Ηλίας Βενέζης, «Η Δάφνη»
Λιλή Ζωγράφου, «Στρίγκλα και καλλονή»
Γιώργος Σκαμπαρδώνης, «Η Βαγγελιώ-δεν-είσαι-εντάξει»
Τζακ Λόντον, «O αδάμαστος»


Ιωάννης Βηλαράς Βιογραφικό σημείωμα [πηγή: Πολιτιστικός Θησαυρός της Ελληνικής Γλώσσας]

Πουλάκι


Ειδυλλιακή εικόνα Έλληνα
ταχυδρόμου σε ταχυδρομικό
δελτάριο

(Συλλογή Μ. Κωνσταντίνη)

Το ποίημα αναφέρεται σε ένα παλαιό πρόβλημα του ελληνικού κόσμου, τον ξενιτεμό, ιδιαίτερα συνηθισμένο σε μερικές περιοχές (π.χ. στην Ήπειρο), λόγω ιστορικών, οικονομικών κ.ά. συνθηκών. O Ιωάννης Βηλαράς έζησε στα Γιάννενα την εποχή του Αλή πασά και ήρθε σε επαφή με τους λαϊκούς ανθρώπους και τη δημοτική ποίηση όπου το θέμα της ξενιτιάς είναι κυρίαρχο.

Πουλάκι ξένο,
ξενιτεμένο,
πουλί χαμένο,
πού να σταθώ;
Πού να καθίσω
να ξενυχτήσω,
να μη χαθώ;

Βραδιάζ’ η μέρα,
σκοτάδι παίρει,
και δίχως ταίρι
πού να σταθώ;
Πού να φωλιάσω,
σε ξένο δάσο
να μη χαθώ;

Η μέρα φεύγει.
Η νύχτα βιάζει
να ησυχάζει
κάθε πουλί.
Εγώ στενάζω,
το ταίρι κράζω,
ξένο πουλί.

Κοιτάζω τ’ άλλα
πουλιά ζευγάρι
αυτήν τη χάρη
δεν έχω πλια.
Νύχτα με δέρει
με δίχως ταίρι,
χωρίς φωλιά.

Γυρίζω να ’βρω
πού να καθίσω
να ξενυχτήσω
καν μοναχό.
Κάθε κλαράκι
βαστάει πουλάκι
ζευγαρωτό.

Δεν με γρωνίζουν,
κι εδώ με διώχνουν
κι εκεί μ’ αμπώχνουν.
Πού να σταθώ;
Αχ, πώς να γένω,
πού να πηγαίνω,
να μη χαθώ;

Λυγάν οι κλάδοι,
τα φύλλα σειούνται,
γλυκοτσιμπιούνται
τ’ άλλα πουλιά.
Κι εγώ το ξένο
το πικραμένο,
χωρίς φωλιά.

Από ’να σ’ άλλο
πετάω δενδράκι,
να βρω κλαράκι
για να σταθώ,
για ν’ ακουμπήσω,
να ξενυχτήσω,
να μη χαθώ.

Απορριμμένο
σε άγρι’ αγκάθια
πικρά μου πάθια
και ξενιτιές,
θρηνώντας μένω,
κι εκεί διαβαίνω
κακές νυχτιές.

Λ. Πολίτη, Ποιητική Ανθολογία, τόμ. 4, Δωδώνη

Παράλληλα κείμενα

Δημοτικά τραγούδια της ξενιτιάς [Κείμενα Νεοελληνικής Λογοτεχνίας Β΄ Γυμνασίου] Δημοτικά τραγούδια της ξενιτιάς [Κείμενα Νεοελληνικής Λογοτεχνίας Β΄ Γυμνασίου]

Τραγούδια της ξενιτιάς [πηγή: Καλλιτεχνικός Σύλλογος Δημοτικής Μουσικής Δόμνα Σαμίου] Τραγούδια της ξενιτιάς [πηγή: Καλλιτεχνικός Σύλλογος Δημοτικής Μουσικής Δόμνα Σαμίου]

Το τραγούδι της ξενιτιάς» (στίχοι: Ερρ. Θαλασσινός, μουσική: Μίκης Θεοδωράκης) «Το τραγούδι της ξενιτιάς» (στίχοι: Ερρ. Θαλασσινός, μουσική: Μίκης Θεοδωράκης)

 

Λεξιλόγιο

*παίρει: παίρνει *βιάζει: πιέζει *κράζω: φωνάζω, καλώ *πλια: πια, πλέον *δέρει: δέρνει *γρωνίζουν: γνωρίζουν *αμπώχνουν: διώχνουν, απωθούν *οι κλάδοι: τα κλαδιά *σειούνται: κουνιούνται *απορριμμένο: παρατημένο, πεταμένο *πάθια: πάθη, συμφορές

 

123



ΕΡΓΑΣΙΕΣ

  • 1. Αντί να εμφανίσει ο ποιητής έναν ξενιτεμένο να μιλά για τις δυσκολίες της ξενιτιάς, παρουσιάζει ένα πουλάκι να τις αφηγείται. Πώς λέγεται αυτή η τεχνική; Την έχετε συναντήσει σε άλλα κείμενα του Ανθολογίου σας ή άλλου βιβλίου;
  • 2. Ποιο είναι το σοβαρότερο πρόβλημα που αντιμετωπίζει το ξενιτεμένο πουλί; Σε ποιες στροφές διατυπώνεται αυτό;
  • 3. Εξηγήστε την επανάληψη του ρήματος «ξενυχτήσω». Πώς λειτουργεί μέσα στο ποίημα;


ΔΙΑΘΕΜΑΤΙΚΕΣ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ

  • 1. Η εμπειρία της ξενιτιάς για τον σύγχρονο Έλληνα είναι περιορισμένο φαινόμενο. Είναι όμως πολύ συνηθισμένο για τους κάθε λογής μετανάστες που έχουν εγκατασταθεί στην Ελλάδα. Oργανώστε μια μικρή έρευνα σε ανθρώπους του περίγυρού σας (συμμαθητές, φίλους, γείτονες κ.λπ.) και ζητήστε τους να σας μιλήσουν για το πώς αισθάνεται ένας ξενιτεμένος στη χώρα μας. Συζητήστε στην τάξη τα πορίσματα της έρευνας.
  • 2. Ένα συνηθισμένο θεματικό μοτίβο στα δημοτικά τραγούδια της ξενιτιάς είναι ο γυρισμός του ξενιτεμένου, που έχει πανάρχαια καταγωγή. Το μοτίβο αυτό το συναντάμε ήδη στην ομηρική Oδύσσεια. Αναζητήστε δημοτικά τραγούδια που να αναφέρονται στο γυρισμό του ξενιτεμένου και συγκρίνετέ τα (προσπαθώντας να βρείτε ομοιότητες) με τη ραψωδία ψ της Oδύσσειας (ειδικότερα με τους στίχους 109-121 και 177-209).

  • Πρόσθετες διαθεματικές εργασίες
    1. Συγκεντρώστε πληροφορίες για το φαινόμενο της μετανάστευσης στον ελληνικό χώρο από την περίοδο της τουρκοκρατίας κ.ε. Για ποιους λόγους μετανάστευαν κατά καιρούς οι Έλληνες και σε ποιες περιοχές κατευθύνονταν;
    2. Ακούστε τραγούδια του Στ. Καζαντζίδη, που αναφέρονται στους καημούς της ξενιτιάς. Να καταγράψετε κατόπιν και να παρουσιάσετε στην τάξη τα βασικά θεματικά μοτίβα που επικρατούν σ' αυτά τα τραγούδια.
    3. Ακούστε το ποίημα μελοποιημένο και χορέψτε το σε ρυθμό τσάμικο.
    4. Μελετήστε συλλογές ή ανθολογίες δημοτικών τραγουδιών της ξενιτιάς και εντοπίστε τις ειδικότερες θεματικές ενότητες στις οποίες διακρίνονται.


Ιωάννης Βηλαράς (1771- 1823)


Ιωάννης Βηλαράς

Διάβασε για τη ζωή και το έργο του εδώ.


Θεματικά κέντρα
Δυσκολίες της ξενιτιάς.
Απομόνωση του ξενιτεμένου.

Ενδεικτική ερμηνευτική προσέγγιση
Το ποίημα αυτό του Ιωάννη Βηλαρά έχει μελοποιηθεί και έχει ενταχθεί στο αντίστοιχο corpus των δημοτικών τραγουδιών. Από τον χώρο της δημοτικής παράδοσης άλλωστε έλκει και την καταγωγή του, αφού ο ποιητής είχε άμεση σχέση με τον χώρο αυτό λόγω της πολύχρονης παραμονής του στη βεβαρημένη από το πρόβλημα της μετανάστευσης περιοχή της Ηπείρου. Το βασικό θέμα του είναι τα προβλήματα του ξενιτεμένου, και ειδικότερα η μοναξιά και η απομόνωση που βιώνει ο ξένος, αποκομμένος από την κοινωνία στην οποία έχει καταφύγει, για να αντιμετωπίσει τα οικονομικά ή άλλου είδους προβλήματα του.
Το ίδιο μοτίβο αποτελεί ειδική ενότητα στα δημοτικά τραγούδια της ξενιτιάς. Σύμφωνα με το μελετητή Guy Saunier, στην ελληνική δημοτική ποίηση έχουν πολύ στενή σχέση «η ξενιτιά και ο θάνατος: η ιδέα ότι ο ξενιτεμός συγγενεύει με τον θάνατο και οδηγεί μοιραία προς τον θάνατο συναντιέται σε όλα τα στάδια της λαϊκής σκέψης για την ξενιτιά. Η ξενιτιά ταυτίζεται έτσι με το κακό, και στη γλώσσα των τραγουδιών "ο ξένος" (με την έννοια, τούτη τη φορά, του ξενιτεμένου) γίνεται συνώνυμο του δυστυχισμένου, του αδικημένου, του αθώου θύματος του κακού». Στο συγκεκριμένο ποίημα το βίωμα της μοναξιάς και της απομόνωσης που φαίνεται πως βασανίζει περισσότερο τον ξενιτεμένο, επιτείνεται ακόμη περισσότερο κατά τη διάρκεια της νύχτας, όταν ο φόβος αυξάνει και η ανάγκη της συντροφιάς γίνεται εντονότερη.


Ένα πουλί θαλασσινό κ' ένα πουλί βουνήσιο,
τα δυο πουλιά εμάλωναν, τα δυο πουλιά μαλώνουν.
Γυρίζει το θαλασσινό και λέει του βουνήσιου:
- Σύρε, πουλί μ', στον τόπο σου, σύρε στους εδικούς σου.
- Μη με μαλώνεις, βρε πουλί, και μη με παραδιώχνεις
τι εγώ πουλύ δεν κάθουμαι στον τόπο το δικό σου.
Αν κάτζω Μάη και Θερτή και ούλον τον Αλωνάρη
Κι αν πάρω κι απ' τον <Άγουστο> πέντ' έξι δέκα μέρες
κι απ' έκεια πάω στον τόπο μου, πάω και στους δικούς μου.

Το δημοτικό τραγούδι της ξενιτιάς, επιμέλεια G. Saunier, Ερμής, Αθήνα 1990, σ. 63

ΑΠΟΧΩΡΙΣΜΟΣ

Α'. Η μάνα

Φουρτούνιασεν η θάλασσα και βουρκώθηκαν τα βουνά!
Είναι βουβά τ' αηδόνια μας και τα ουράνια σκοτεινά,
κι η δόλια μου ματιά θολή.
- Παιδί μου, ώρα σου καλή!

Είν' η καρδιά μου κρύσταλλο και το κορμί μου παγωνιά!
Σαλεύει ο νους μου, σαν δενδρί, που στέκ' αντίκρυ στο χιονιά
και είναι ξέβαθο πολύ,
παιδί μου, ώρα σου καλή!

Βοΐζει το κεφάλι μου, σαν του χειμάρρου τη βοή!
Ξεράθηκαν τα χείλη μου και μου εκόπη κι η πνοή
σ' αυτό το ύστερο φιλί.
παιδί μου, ώρα σου καλή!

Να σε παιδέψ' ο Πλάστης μου, καταραμένη ξενιτιά!
Μας παίρνεις τα παιδάκια μας και μας αφήνεις στη φωτιά
και πίνουμε τόση χολή,
όταν τους λέμε «ώρα καλή»!

Β'. Το παιδί

― Φυσά βοριάς, φυσά θρακιάς, γεννιέται μπόρα φοβερή!
Με παίρνουν, μάνα, σαν φτερό, σαν πεταλούδα τρυφερή
και δεν μπορώ να κρατηθώ·
μάνα, μην κλαις, θα ξαναρθώ.

Βογγούν του κόσμου τα στοιχειά, σηκώνουν κύμα βροντερό!
Θαρρείς ανάλυωσεν η γη και τρέχ' η στράτα, σαν νερό
κι εγώ το κύματ' ακλουθώ.
Μάνα, μην κλαις, θα ξαναρθώ.

Όσες γλυκάδες και χαρές μας περιχύνει ο ερχομός,
τόσες πικράδες και χολές μας δίνει ο μαύρος χωρισμός!
Ωχ! Ας μπορούσα να σταθώ...
Μόνα, μην κλαις, θα ξαναρθώ.

Πλάκωσε γύρω καταχνιά κι ήρθε στα χείλη μου η ψυχή!
Δώσ' μου την άγια σου δεξιά, δώσ' μου συντρόφισσαν ευχή
να με φυλάγει, μη χαθώ,
μάνα, μην κλαις, θα ξαναρθώ.

Γ.Μ. Βιζυηνός, Τα ποιήματα, τόμ. 2, Ίδρυμα Κώστα και Ελένης Ουράνη, Αθήνα 2003, σ. 21-32


Ιωάννης Βηλαράς
Βικιπαίδεια Ιωάννης Βηλαράς
Βιογραφικά και ποιήματα Ιωάννης Βηλαράς
Βιβλιονέτ Ιωάννης Βηλαράς, Βιβλιονετ

Τραγούδια για την ξενιτιά στον «Ελληνικό Πολιτισμό» επ

Ήρωες

 

Τόπος

 

Χρόνος

 

Γλώσσα

 

Στίχος-Μέτρο

 

Ενότητες

 

Το σχόλιό σας...