Ἡ Ἡραία εἶναι γνωστή ἀπό τήν ἐποχή τοῦ Χαλκοῦ. Ἀλλά καί στούς Ἀρκαδικούς Μύθους κατέχει σημαντική θέση ἀφοῦ ὁ πρῶτος οἰκιστής - λέγεται - ἥταν γιος τοῦ Λυκάονα. Τά εὐρήματα στήν "Μυκηναϊκή" Νεκρόπολη στά Λουτρά Ἡραίας δείχνουν μια ἀκμαία φιλήσυχη ἐμπορική πόλη τοῦ 1.600 π.Χ. Οἱ πολίτες της γνώριζαν να χαίρονται τη ζωή.

Και στην Κλασική Ἐποχή τά Ἱερά τῆς Ἡραίας ἥταν πολύ πλούσια, οἱ Ἡραιᾶτες ἀγαποῦσαν τήν μουσική και τον Ἀθλητισμό - πολλοί αναδείχτηκαν Ὁλυμπιονίκες. Στο Ἱερό τοῦ Πανός οἱ μαθητές διδάσκονταν μουσική. Τοὐλάχιστον δύο ναοί ἥταν άφιερωμένοι στον Διόνυσο. (Μέχρι σήμερα στά γύρω χωριά οἱ πολίτες καυχῶνται γιά τό ἐκλεκτό κρασί πού παράγουν). Ἡ οἰκονομική εὐχέρεια ἐπέτρεπε στον μέσο Ἡραιάτη να ἀφιερώνει στούς ναούς ἀκριβά ἀγάλματα. Ὡραῖοι πίνακες, ἐπίσης, κοσμοῦσαν τίς οἰκίες. Ὅλα παραγγέλνονταν σε κορυφαίους καλλιτέχνες τῆς ἐποχῆς (ἀναφέρονται ἔργα Ἀθηναϊκῶν ἐργαστηρίων. Ἕνα τοὐλάχιστον΄ἀπό αὐτά τά ἀριστουργήματα ἀποτυπώθηκε σε Νόμισμα του 6ου  αι. π.Χ.).

Ὅταν ὁ Παυσανίας ὁ Περιηγητής ἐπισκέφθηκε τήν Ἀρκαδία, θαύμασε τήν Ἡραία, μέ τούς μεγάλους, πλακόστρωτους δρόμους, κατάφυτους  μέ μυρσίνες. Ἐνῶ οἱ Μελαινεές καί ἡ Γόρτυς κείτονταν σέ ἐρείπια, ἡ Ἡραία ἥταν ὀργανωμένη πόλις μέ ἱερά καί κοινωνική ζωή. Ὅμως είναι οι τελευταῖες καλές εἰδήσεις για την πόλη. Ἀπό τότε δέν ἔχουμε στοιχεῖα για την τύχη τῆς .

Οἱ ἀνασκαφές ἔδειξαν ὅτι κατά τήν Ρωμαϊκή ἐποχή πολλοί πλούσιοι ἔκτιζαν ἐδῶ τίς ἐπαύλεις τους μέ θέα τόν Ἀλφειό ποταμό. Ὅπως ὑποστηρίζει ὁ ἱστορικός Τάσος Γριτσόπουλος, ὅταν οἱ Ἡραιᾶτες δέχτηκαν τον Χριστιανισμό ἵδρυσαν Ναό ἐπ' ὀνόματι τοῦ Ἁγίου Ἰωάννη τοῦ Προδρόμου [ἴσως λόγῳ τοῦ ποταμοῦ Ἀλφειοῦ και τῶν βαπτίσεων στα νερά του]. Ὁ χριστιανικός οἰκισμός πῆρε τό ὄνομα Ἅη - Γιάννης. Γιατί ὅμως μία πόλη σαν την Ἡραία δεν ἀναφέρεται ὡς ἕδρα ἱεραποστολῆς;

Τόν 12ο αι. ἡ περιοχή γύρω στα Λουτρά Ἡραίας κατοικεῖται. (Ἀπό ποιούς ἄραγε;) Κτίζονται Ναοί ὅπως ὁ Αη - Γιώργης και η Παναγία. Για οἰκοδομικό ὑλικό χρησιμοποιοῦνται "ἀρχιτεκτονικά μέλη" παρακείμενων ἐρειπωμένων ἀρχαίων ναῶν.

Ὅπως φαίνεται, οἱ Φράγκοι δεν πείραξαν τους κατοίκους τῆς περιοχῆς. Ὅμως Ἡραία πόλις ἤ χωριό δεν ἀναφέρεται. Ἡ Μαργαρίτα τοῦ Πασσαβᾶ - Βαρώνη τῆς Ἄκοβα - φέρεται ὡς "Κυρία τῆς Λυσσαρέας". Ποιοί ὑπῆρξαν ὑπήκοοί της; Ποιά χωριά διοικοῦσε;... Στις γύρω χαράδρες ἀναφέρονται ὀχυρά Φραγκικῆς ἤ Βενετσιάνικης ἀρχιτεκτονικής - τίποτε ὅμως δεν εἶναι εξακριβωμένο ....
  (Το ἄρθρο παραμένει ἁνοικτό ... )

Γιῶργος  Ἲωαννίδης

Η  ΑΡΧΑΙΑ  ΗΡΑΙΑ  ΟΠΩΣ ΤΗΝ ΕΙΔΕ  Ο  ΠΑΥΣΑΝΙΑΣ
(TLG 8. 26. 1. 1 - 8. 26. 2. 7)
 

Ἡραιεῦσι δέ οἰκιστής μέν  γέγονεν Ἡραιεύς   ὁ Λυκάονος,

 

κεῖται δέ ἡ πόλις ἐν δεξιᾶ τοῦ Ἀλφειοῦ, τά μέν πολλά ἐν ἡρέμᾳ προσάντει, τά δέ καί ἐπ' αὐτόν καθήκει τόν Ἀλφειόν.

 

Δρόμοι τε παρά τῶ ποταμῶ πεποίηνται μυρσίναις καί ἄλλοις ἡμέροις
 

καί οἴκημά ἐστί σφισιν ἔνθα τῶ Διονύσῳ τά ὄργια ἄγουσιν


 

Ἔστι καί ναός ἐν τῆ Ἡραίᾳ Πανός ἅτε τοῖς Ἀρκάσιν ἔπιχωρίου,
 

τῆς δέ Ἥρας τοῦ ναοῦ καί ἄλλα ἐρείπια καί οἱ κίονες ἔτι ἐλείποντο.
 

Ἀθλητάς δέ ὁπόσοι γεγόνασιν Ἀρκάσιν ὑπερῆρκε τῆ δόξῃ Δαμάρετος Ἡραιεύς, ὅς τόν ὁπλίτην δρόμον ένίκησεν <ἐν> Ὁλυμπίᾳ πρῶτος.
 

Οἰκιστής τῆς Ἡραίας ἥταν ὁ Ἡραιεύς  γιος τοῦ Λυκάονα.
 

Ἡ πόλις βρίσκεται στη δεξιά ὄχθη τοῦ Ἀλφειοῦ. Σέ πολλά σημεῖα ἐκτείνεται καί στήν ἀπέναντι όχθη. Ὑπάρχουν  καί σπίτια σέ νησίδες στά ρηχά.
 

Κατά μῆκος τοῦ ποταμοῦ οἱ δρόμοι εἶναι κατάφυτοι ἀπό μυρσίνες καί ἄλλα ἥμερα δένδρα.
 

Καί ναοί ἀφιερωμένοι στόν Διόνυσο. Στόν ἕναν ναό τόν τιμούν ὡς "Πολιοῦχο". Ὁ ἄλλος, βοηθά στήν πρόοδο τῆς Πόλης.
 

Σέ ἕνα οἴκημα τελοῦν "ὄργια" (Ιερά Δρώμενα λατρευτικού χαρακτήρα) πρός τιμήν τοῦ Διονύσου.
 

Ἀπ τό ναό τῆς Ἥρας σώζονται λίγοι κίονες καί ἄλλα ἐρείπια ἐγκαταλελειμένα.
 

Ἀπό τούς Ἀθλητές πού ἀνέδειξε ἡ Ἀρκαδία πιο φημισμένος ἥταν ὁ Δαμάρετος Ἡραιεύς πρωταθλητής στόν Ὁλυμπιακό Ὁπλίτη Δρόμο
 

ΣΤΗΝ  ΑΡΧΑΙΑ  ΗΡΑΙΑ  ΑΝΑΦΕΡΕΤΑΙ ΚΑΙ Ο  ΕΠΙΚΟΣ  ΠΟΙΗΤΗΣ  ΡΙΑΝΟΣ
(TLG Rianos Fragm. 20. 1)
 

ΟΙ ΑΝΑΣΚΑΦΕΣ ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΑ ΗΡΑΙΑ ΤΟ 1930
ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΟΝ  ΔΕΛΤΙΟΝ 1931 - 1932  σελίδες 57 - 70

ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΗ

Όπως αναφέρει στη σελίδα 69 ο Αλέξανδρος Φιλαδελφεύς, η «σκαφική έρευνα» στην Ηραία κράτησε 45 ημέρες».  Μετά την λήξη η ομάδα που συμμετείχε στην ανασκαφή συγκέντρωσε όλα «τα μικρά ευρήματα», (νομίσματα, ενεπίγραφες πλάκες, ειδώλια), συνέταξε πρωτόκολλο περιγράφοντάς τα «επακριβώς»,τα τοποθέτησε «εντός κιβωτίου μεγάλου» και τα παρέδωσε στον Πρόεδρο της Κοινότητος Αγίου Ιωάννου κ. Ιω. Μιχαλακόπουλο προς φύλαξη διότι το σχολείο του χωριού «δεν διέθετε αποθήκη».