Ελληνικός πολιτισμός, Διδάσκοντας την Ιλιάδα


Ραψωδία Α 54-306 Συνέλευση των Αχαιών Η σύγκρουση του Αχιλλέα με τον Αγαμέμνονα


 

Σε μετάφραση Θ. Γ. Μαυρόπουλου, εκδόσεις Ζήτρος

 

 

ΚΥΡΙΑ ΘΕΜΑΤΑ:

● Αποκάλυψη της αιτίας του κακού: ο ρόλος του Αχιλλέα

● Φιλονικία Αχιλλέα και Αγαμέμνονα

● Ἀχιλλέως μῆνις

 

ΣΤΟΧΟΙ:

• Η σύνδεση του επεισοδίου του Χρύση και του θεόσταλτου λοιμού με τη φιλονικία Αγαμέμνονα - Αχιλλέα και με το κεντρικό θέμα του έπους, την μήνιν του Αχιλλέα.

• Οι βασικοί πρωταγωνιστές του έπους και το ήθος τους, και πώς η συμπεριφορά τους προετοιμάζει την εξέλιξη της πλοκής και προοικονομεί όσα αναφέρθηκαν στο προοίμιο.

• Στοιχεία που αφορούν τη ζωή και την οργάνωση του ελληνικού στρατοπέδου στην Τροία (λειτουργία πολιτικών διαδικασιών, όπως η συνέλευση, ιεραρχία, σχέσεις των αρχηγών με τον αρχιστράτηγο, ρόλος της θρησκευτικής εξουσίας, ληστρικές επιδρομές, διανομή λείας κτλ.).

• Οι φάσεις από τις οποίες περνάει η μήνις (θυμός) του Αχιλλέα μέχρι να εδραιωθεί· η ρήξη του Αχιλλέα με τον Αγαμέμνονα είναι οριστική και αμετάκλητη.

• Η θεολογία της Ιλιάδας (ανθρωπομορφισμός των θεών, επιφάνεια Αθηνάς, ενδιαφέρον των θεών για τους ανθρώπους, θεϊκές επεμβάσεις στα ανθρώπινα).

• Η ευθύνη των ομηρικών ηρώων και τα όρια της ελευθερίας τους.

• Αγώνας λόγων και επική αφηγηματική τέχνη, τεχνικές και εκφραστικοί τρόποι που χρησιμοποιεί ο ποιητής (επική άνεση, επιβράδυνση, προοικονομία κτλ.).

• Ο λειτουργικός ρόλος της ένθετης αφήγησης και της χρήσης του μυθικού παραδείγματος (Κενταυρομαχία).

• Η αξία της σύνεσης, της ομόνοιας και της διαλλακτικότητας για την επίτευξη κάποιου κοινού σκοπού (λόγος του Νέστορα)

 



Αχιλλέας
Ερυθρόμορφος αττικός αμφορέας του Ζωγράφου του Αχιλλέα
περίπου 450 π.Χ.
Βατικανό, Μουσείο Βατικανού
Αχιλλέας

Η Ιλιάδα διαρκεί 51 ημέρες. Στην ενότητα διανύουμε την ως την 11η ημέρα

Α' ΚΕΙΜΕΝΟ

 

Ο Αχιλλέας συγκαλεί συνέλευση του στρατού.

Άρτεμη - Απόλλων
Απόλλων-Άρτεμη Ο Αχιλλέας οδηγεί τον Κάλχαντα στον Αγαμέμνονα.

Απόλλων

Αχιλλέας
Διάβασε για τη Μαντική

Μέρες εννιά βέλη θεού μες στο στρατό χτυπούσαν
τη δέκατη σε σύναξη καλούσε ο Αχιλλέας·
55 τη σκέψη αυτή του έβαλε η ασπροχέρα Ήρα·
νοιαζόταν για τους Δαναούς βλέποντας να πεθαίνουν.
Όταν λοιπόν μαζεύτηκαν κι ήρθαν στον ίδιο τόπο,
σηκώθηκε ο γοργοπόδαρος ο Αχιλλέας κι είπε:
«Ατρείδη, θα γυρίσουμε έτσι που πάει, νομίζω,
60 άπρακτοι στις πατρίδες μας, το θάνατο αν ίσως 1
ξεφύγουμε, αν πόλεμος κι αρρώστια μας ρημάζουν.
Μα έλα ας ρωτήσουμε μάντη ή ιερέα
ή ονειροκρίτη έστω -τ' όνειρο δίνει ο Δίας-
να πει γιατί έχει οργιστεί τόσο με μας ο Φοίβος,
65 αν προσφορά μας του 'λειψε, κάποια τρανή θυσία, 2
μήπως θελήσει να δεχτεί αρνιών, γιδιών την κνίσα
και το θανατικό αυτό από εμάς να διώξει.»
Έτσι είπε αυτός και κάθισε. Σηκώθηκε μπροστά τους
ο Κάλχας, γιος του Θέστορα, πρώτος από τους μάντεις, αριάδνη
70 που ήξερε τα τωρινά, τα πριν και τα κατόπι
κι οδήγησε στο Ίλιο των Αχαιών τα πλοία
χάρη στη μαντοσύνη του, που του 'δωσε ο Φοίβος.

Ο μάντης διστάζει

Καλόγνωμος τότε γι' αυτούς μίλησε κι είπε εκείνος:
«Αχιλλέα αρχοντικέ, προστάζεις να μιλήσω
75 για την οργή του Απόλλωνα του μακροσαγιτάρη.
Λοιπόν θα σου μιλήσω εγώ· μα σκέψου και ορκίσου
να με συντρέξεις πρόθυμα με λόγια και με έργα.
Θ' ανάψω, λέω, την οργή άντρα που είναι πρώτος
μες στους Αργείους και αυτοί τα λόγια του ακούουν
80 ρήγας νικά, κατώτερο άντρα αν πολεμήσει·
κι αν την οργή του καταπιεί την ίδια μέρα κιόλας, 2α
όμως κρατάει το θυμό βαθιά στα στήθη μέσα,
ώσπου να τον εκδικηθεί· σκέψου αν θα με σώσεις.»

Οι διαβεβαιώσεις του Αχιλλέα

Γύρισε ο γοργοπόδαρος ο Αχιλλέας κι είπε:
85 «Τη θεία βουλή με θάρρος πες μας την, ό,τι ξέρεις·
Κάλχα, μα τον Απόλλωνα, που τις ευχές σου ακούει
και τις βουλές στους Δαναούς τις θείες φανερώνεις,
όσο έχω τα μάτια μου και ζω σ' αυτόν τον κόσμο,
κανείς βαρύ επάνω σου χέρι δε θα σηκώσει,
90 και αν τον Αγαμέμνονα μες σ' όλους περιλάβεις,
που πρώτος απ' τους Αχαιούς πως είναι μας καυχιέται.»

Η αιτία του κακού

Αγαμέμνων-Χρύσης

Ξεθάρρεψε ο άψογος ο μάντης κι είπε τότε:
«Προσφορά μας δεν του 'λειψε ούτε καμιά θυσία·
ο ιερέας αφορμή, που αψήφησε ο Ατρείδης,
95 δε λύτρωσε την κόρη του, δε δέχτηκε τα λύτρα·
ο μακρορίχτης να γιατί δίνει, θα δώσει πίκρες
και τ' άπρεπο θανατικό δε θα μας ξεμακρύνει,
πριν στον πατέρα δώσουμε τη λαμπρομάτα κόρη
χωρίς λύτρα κι εξαγορά και στείλουμε στη Χρύσα
100 τρανή θυσία ιερή· έτσι ίσως αλλάξει.»

Αντίδραση του Αγαμέμνονα

Έτσι είπε αυτός και κάθισε. Σηκώθηκε μπροστά τους
ο Αγαμέμνονας, ο γιος του Ατρέα, ο αφέντης αριάδνη
θυμώνοντας· από πάθος τα σκοτεινά του σπλάχνα
ξεχείλιζαν· τα μάτια του άστραφταν σαν τις φλόγες.
105 Τον Κάλχα αγριοκοίταξε πρώτα κι ύστερα είπε:
«Μάντη κακών, λόγο καλό ποτέ σου δε μου είπες· 3
πάντα σου αρέσει στην ψυχή κακά να προφητεύεις·
καλό ούτε ξεστόμισες ούτ' έκαμες ποτέ σου.
Τώρα μπροστά στους Δαναούς χρησμολογώντας λέγεις
110 πως εξαιτίας μου κακά δίνει ο μακρορίχτης,
γιατί τα λύτρα τα λαμπρά της κόρης Χρυσηίδας
αρνήθηκα να τα δεχτώ, αφού πολύ τη θέλω
να την κρατώ στο σπίτι μου· την προτιμώ αλήθεια
και από τη γυναίκα μου, από την Κλυταιμνήστρα·αριάδνη
115 σώμα, μορφή, σκέψη και νου κατώτερα δεν έχει.
Ωστόσο, αν συμφέρει αυτό, πίσω τη δίνω αμέσως·
γερός ας είναι ο στρατός, να μου χαθεί δε θέλω.
Όμως να ετοιμάσετε για μένα άλλο δώρο,
μη χωρίς δώρο μείνω εγώ μονάχα· δεν ταιριάζει·
120 Βλέπετε με τα μάτια σας το δώρο μου να φεύγει.»

Σύγκρουση Αχιλλέα και Αγαμέμνονα

Γύρισε ο γοργοπόδαρος ο Αχιλλέας κι είπε: 4
«Ατρείδη ενδοξότατε, πιο πλεονέκτη απ' όλους,
πώς οι αντρείοι Αχαιοί δώρο θα σου προσφέρουν;
Λάφυρα αμοίραστα πολλά δεν ξέρουμε πού είναι·
125 όσα από πόλεις πήραμε τα έχουμε μοιράσει
και δεν ταιριάζει ο στρατός να τα ξαναμαζέψει.
Την κόρη τώρα λύτρωσε για του θεού τη χάρη·
και συ τριπλή και τετραπλή ανταμοιβή θα έχεις,
την Τροία την καλόχτιστη ο Δίας αν μας δώσει.»
130 Γύρισε ο Αγαμέμνονας, ο άρχοντας, και είπε: 5
«Μ' όλη την αντρειοσύνη σου, θεόμορφε Αχιλλέα,
μη με γελάς· δε με πλανάς, δε μου αλλάζεις γνώμη.
Να έχεις συ το δώρο σου το θέλεις στα καλά σου,
ενώ να το στερούμαι εγώ, και λες να τη λυτρώσω;
135 Αν οι αντρείοι Αχαιοί βρουν και μου δώσουν δώρο,
που θα μου είναι αρεστό κι αντάξιο του άλλου...
Αν δε μου δώσουν, ο ίδιος θα πάω και θα πάρω
το δώρο σου, του Αίαντα ή και του Οδυσσέα·
και σ' όποιον φτάσω σίγουρα πολύ θα μου θυμώσει.
140 Ωστόσο, αυτά και άλλοτε μπορούμε να τα πούμε·
τώρα στην άγια θάλασσα ας ρίξουμε καράβι
και κωπηλάτες διαλεχτούς ας βάλουμε σ' εκείνο·
τρανή θυσία ας βάλουμε, τη Χρυσηίδα ακόμη·
κι ένας ας είναι αρχηγός απ' τους ρηγάδες όλους,
145 Αίαντας ή Οδυσσέας ή και Ιδομενέαςαριάδνη
ή του Πηλέα γιε εσύ, πιο τρομερέ απ' όλους,
να μαλακώσεις με ευχές το μακροσαγιτάρη.»
Άγρια ο γοργοπόδαρος ο Αχιλλέας είπε:
«Αλίμονο, ξεδιάντροπε και συμφεροντολόγε,
150 πώς κάποιος απ' τους Αχαιούς πρόθυμα θα σ' ακούσει 6
να κάνει δρόμο ή γερά μ' άντρες να πολεμήσει;
Οι Τρώες οι πολεμιστές δεν ήταν αφορμή μου
να 'ρθω ν' αγωνιστώ εδώ· ναι, δε μου έχουν φταίξει·
δεν άρπαξαν τα βόδια μου ούτε τα άλογά μου
155 κι ούτε ποτέ στην εύφορη, την αντροθρέφτρα Φθία
ρήμαξαν τα χωράφια μου, γιατί ανάμεσά μας
βρίσκονται σκιερά βουνά, θάλασσα αγριεμένη.
Για σένα αδιάντροπε, ήρθαμε, για χαρά σου
τους Τρώες να χτυπήσουμε, για σένα, σκυλομούρη,
160 και το Μενέλαο· γι' αυτά δε νοιάζεσαι, δε νιώθεις· αριάδνη
να πάρεις και το δώρο μου με φοβερίζεις τώρα·
μα κόπιασα γι' αυτό πολύ, για να μου το χαρίσουν.
Δεν έχω δώρο όμοιο εγώ ποτέ μ' εσένα,
όταν πόλη καλόχτιστη κουρσέψουμε των Τρώων
165 απ' το σφοδρό τον πόλεμο το πιο μεγάλο μέρος
στους ώμους μου φορτώνεται· και μοιρασιά σαν γίνει,
παίρνεις δώρο τρανότερο κι εγώ γυρνώ στα πλοία
έχοντας λίγο κι αρεστό, σαν κουραστώ στη μάχη.
Στη Φθία τώρα αναχωρώ· καλύτερα στη γη μου
170 να πάω με τα πλοία μου· νομίζω, δε θα μείνω
χωρίς τιμή να σωριάζω πλούτη, αγαθά για σένα.»
Γύρισε ο Αγαμέμνονας, ο άρχοντας, και είπε: 7
«Φύγε γοργά, αν το ποθεί τόσο πολύ η ψυχή σου·
δε σε παρακαλώ εγώ για χάρη μου να μείνεις·
175 κι άλλοι εμένα θα τιμούν και πιο πολύ ο Δίας.
Μου είσαι ο πιο μισητός απ' όλους τους ρηγάδες·
εσύ ποθείς τον πόλεμο, τις έριδες, τις μάχες·
κι αν είσαι δυνατός πολύ, θεού σου είναι δώρο.
Πάνε στο τόπο σου λοιπόν με πλοία, με συντρόφους,
180 τους Μυρμιδόνες όριζε· για σένα δε με νοιάζει
και το θυμό σου αψηφώ. Κι άκου τι φοβερίζω:
Αφού τώρα ο Απόλλωνας παίρνει τη Χρυσηίδα,
με πλοία και συντρόφους μου εκείνη θα τη στείλω,
μα στη σκηνή σου εγώ θα 'ρθω, τη Βρισηίδα τότε
185 την ωριομάγουλη, δώρο δικό σου να αρπάξω,
να ξέρεις πόσο ανώτερος εγώ είμαι από σένα
και να διστάζει να δειχτεί όμοιος κάποιος κοντά μου.»

Επέμβαση της Αθηνάς την κρίσιμη στιγμή

Αχιλλέας

Αχιλλέας

Αχιλλέας

Η οργή του Αχιλλέα.

Η οργή του Αχιλλέα.
Εμφάνιση Αθηνάς
Αχιλλέας

Αχιλλέας

Ο θυμός του Αχιλλέα και η εμφάνιση της Αθηνάς

Αχιλλέας

Έτσι είπε. Και συγχύστηκε ο Αχιλλέας τότε· 8
στα δασιά στήθη του η ψυχή διπλά διαλογιζόταν,
190 το κοφτερό του το σπαθί να σύρει απ' το μερί του,
να τους σκορπίσει όλους τους, να σφάξει τον Ατρείδη
ή να κρατήσει την οργή και το θυμό να πνίξει.
Καθώς στο νου και στην ψυχή αυτά διαλογιζόταν
κι από τη θήκη έσερνε το μακρουλό σπαθί του,
195 η Αθηνά απ' τον ουρανό ήρθε· την είχε στείλει
η Ήρα, που αγαπούσε, νοιαζόταν και τους δύο· 9
στάθηκε πίσω κι έπιασε τ' ολόξανθα μαλλιά του·
μόνος αυτός την έβλεπε, κανένας απ' τους άλλους.
Ο Αχιλλέας τά 'χασε, γύρισε πίσω κι είδε
200 την Αθηνά· τα μάτια της φριχτή έβγαζαν λάμψη.
Και λόγια ανεμάρπαστα μιλώντας τότε είπε:
«Να 'ρθεις τι σ' έκαμε, τέκνο του ασπιδοφόρου Δία;
Μήπως του Αγαμέμνονα να δεις την αδικία;
Μα κάτι τώρα θα σου πω κι ό,τι θα πω θα γίνει:
205 γι' αυτή την ξιπασιά γοργά θα χάσει τη ζωή του.» 10
Η γλαυκομάτα Αθηνά του είπε απαντώντας:
«Για να σου πάψω την οργή, αν ίσως με ακούσεις,
ήρθα από τον ουρανό· με έστειλε η Ήρα,
που και τους δυο σας αγαπά, σας νοιάζεται η ψυχή της.
210 Έλα και πάψε την οργή, μη σέρνεις το σπαθί σου.
Αλλά με λόγια βρίσε τον, όπως και θα το κάνεις.
Ωστόσο τώρα θα σου πω και σίγουρα θα γίνει:
Κάποτε τρίδιπλα λαμπρά δώρα θα σου χαρίσουν
γι' αυτήν εδώ την προσβολή. Κρατήσου, άκουσε μας.» 11
215 Γύρισε ο γοργοπόδαρος ο Αχιλλέας κι είπε:
«Πρέπει να σεβαστώ, θεά, το λόγο και των δυο σας,
κι ας έχω τόση την οργή· πιο καλά έτσι είναι·
αυτόν που ακούει τους θεούς κι εκείνοι εισακούουν.»
Στην ασημένια τη λαβή βαριά το χέρι πήγε,
220 το μακρουλό το ξίφος του ξανάσπρωξε στη θήκη
κι υπάκουσε στην Αθηνά· στον Όλυμπο εκείνη
στου Δία τα ανάκτορα προς τους θεούς τραβούσε.
Με λόγια πια πειραχτικά ο Αχιλλέας πάλι
στο γιο του Ατρέα μίλησε, δεν έπαυε ο θυμός του:
225 «Μεθύστακα, σκυλόματε, μα με καρδιά λαφίνας,
ποτέ σου δεν το τόλμησες με το στρατό σε μάχη 12
ή με αντρείους Αχαιούς να πας για μια ενέδρα.
Αυτό βέβαια θάνατος σου φαίνεται πως είναι.
Αλήθεια, είναι πιο καλό μες στο στρατόπεδο μας
230 απ' όποιον σου αντιμιλά τα δώρα του ν' αρπάζεις.
Καθώς ανάξιους κυβερνάς, φαίνεσαι λαοφάγος.
Αλλιώς για ύστατη φορά, Ατρείδη, θ' αδικούσες.
Όμως θα πω και μεγάλο όρκο θα κάνω τώρα:
Μα τούτο το ραβδί εδώ, που πια κλαδιά και φύλλα
235 δε θα βγάλει, μια κι άφησε στα όρη τον κορμό του,
δε θα ξαναφυτρώσει πια· χαλκός έχει θερίσει
τα φύλλα και τη φλούδα του· πια το κρατούν στα χέρια
δικαιοκρίτες Αχαιοί, που απ' το Δία παίρνουν
δικαιοσύνης ορισμούς - να, ο τρανός μου όρκος!
240 Θ' αποζητήσουν κάποτε τον Αχιλλέα όλοι
οι Αχαιοί· δε θα μπορείς, με όλο σου τον πόνο,
ο ανδροφόνος Έκτορας όσο στη γη θα στρώνει
πολλούς, να τους παρασταθείς· θα σκίζεται η καρδιά σου
με λύπη, που δεν τίμησες των Αχαιών τον πρώτο.»
245 Έτσι είπε ο Αχιλλέας· πέταξε το ραβδί του 13
το χρυσοκάρφωτο στη γη και κάθισε ο ίδιος.
Από την άλλη ξέφρενος έστεκε ο Ατρείδης.

Μεσολάβηση του Νέστορα

Πετάχτηκε ο Νέστορας, ομιλητής της Πύλου
γλυκός· γλώσσα γλυκύτερη από το μέλι είχε·
250 είδε να χάνονται πιο πριν δύο γενεές ανθρώπων
που έζησαν και έδρασαν στην ιερή την Πύλο
κι ήταν αυτός πια βασιλιάς στη γενεά την τρίτη.
Καλόγνωμος τότε γι' αυτούς μίλησε κι είπε εκείνος:
«Ποπό, στων Αχαιών τη γη κακό μεγάλο φτάνει! 14
255 Πόση χαρά θα νιώσουν πια ο Πρίαμος κι οι γιοι του
και πόσο θα καταχαρούν οι άλλοι Τρωαδίτες,
αν πληροφορηθούν αυτά, οι δυο σας πως χτυπιέστε,
που απ' όλους είστε ανώτεροι στη σκέψη και στη μάχη!
Μα ακούστε με! Είστε κι οι δυο νεότεροι από μένα.
260 Εγώ παρέα έκαμα μ' άντρες καλύτερους σας
παλιότερα· κι αυτοί ποτέ δε με περιφρονούσαν.
Δεν είδα ως τώρα, δε θα δω ποτέ πια τέτοιους άντρες,
Πειρίθοο και Δρύαντα, τον αρχηγό ανθρώπων,
Καινέα και Εξάδιο, Πολύφημο τον άξιο, αριάδνη
265 Θησέα, του Αιγέα γιο, μ' αθάνατους παρόμοιο.
Απ' όσους ζουν πάνω στη γη ήταν οι πιο αντρείοι·
ήταν αντρείοι, τα 'βαζαν με τους αντρειωμένους,
μ' άγρια του βουνού θεριά, κι αφάνισαν τα πάντα.
Μ' αυτούς συναπαντήθηκα φερμένος απ' την Πύλο,
270 απ' έναν τόπο μακρινό· με κάλεσαν οι ίδιοι·
μαχόμουν κι από μόνος μου· μ' αυτούς δε θα μπορούσε
να αντιμετρηθεί κανείς απ' τους θνητούς του κόσμου.
Μα έπαιρναν τη γνώμη μου, μου άκουγαν το λόγο.
Λοιπόν ακούστε με και σεις· συμφέρει και στους δυο σας.
275 Την κόρη συ μην αφαιρείς, κι αν έχεις την αντρεία,
αλλ' όπως του την έδωσαν άφησε να την έχει.
Και συ τώρα μη ρίχνεσαι στο ρήγα, Αχιλλέα,
σαν όμοιός του· γιατί ποτέ όμοια τιμή δεν έχει
ο σκηπτροφόρος βασιλιάς που τον δοξάζει ο Δίας.
280 Αν είσαι αντρείος, αν θεά σε γέννησε μητέρα,
αυτός είναι ανώτερος· πιο πολλούς κυβερνάει.
Ατρείδη, πάψε την οργή· μην κρατάς, σ' εξορκίζω,
θυμό για τον Αχιλλέα, για όλους μας που είναι
τους Αχαιούς προπύργιο στον πόλεμο τον άγριο.»
285 Γύρισε ο Αγαμέμνονας, ο άρχοντας, και είπε: 15
«Ναι, γέροντα, όλα αυτά πολύ σωστά τα είπες·
όμως αυτός επιθυμεί να είναι πάνω απ' όλους,
να είναι σ' όλους αρχηγός, όλους να κυβερνάει,
σ' όλους να δίνει εντολές· κανείς δε δέχεται όμως.
290 Αν οι αθάνατοι θεοί τον έκαμαν αντρείο,
γι' αυτό του δίνουν άδεια να λέει τις βρισιές του;»
Τον έκοψε και μίλησε ο άξιος Αχιλλέας:
«Στ' αλήθεια θα με έλεγαν δειλό και τιποτένιο,
αν σ' ό,τι κάνεις, σ' ό,τι πεις εγώ υποχωρούσα.
295 Σ' άλλους να δίνεις εντολές, όχι εντολές σε μένα!
Γιατί εγώ δε γίνεται τα λόγια σου ν' ακούσω.
Και κάτι άλλο θα σου πω και βάλε το στο νου σου:
Δε θα πιαστώ στα χέρια εγώ για χάρη αυτής της κόρης
με σένα ή με όποιον σας· δίνετε, παίρνετέ μου·
300 απ' όσα όμως στο γοργό μαύρο καράβι έχω
δε θα μου πάρεις τίποτε χωρίς εγώ να θέλω·
αν θέλεις, μπρος δοκίμασε, για να το μάθουν όλοι·
το μαύρο αίμα σου μεμιάς θα τρέξει στο κοντάρι.»
Λόγια αφού αντάλλαξαν βαριά ανάμεσά τους,
305 σηκώθηκαν και διάλυσαν τη σύναξη στα πλοία.

 

 

 


 

στ. 54 Τυπικός αριθμός που σημαίνει μεγάλη ποσότητα. Εδώ δηλώνει μεγάλη χρονική διάρκεια (= μέρες και μέρες). Οι τυπικοί ομηρικοί αριθμοί είναι συνήθως πολλαπλάσια του 3, π.χ. δώδεκα ημέρες διαρκεί το ταξίδι των θεών στη χώρα των Αιθιόπων, εννιά ημέρες κουβαλούν ξύλα για την πυρά του 'Εκτορα (Ω 785) κτλ.
στ. 56 ασπροχέρα Ήρα: Η Ήρα και η Αθηνά, εξαιτίας της προσβολής που τους έκανε ο Πάρης με την κρίση του δίνοντας «το μήλον της έριδος» στην Αφροδίτη, θα βρίσκονται σε όλη τη διάρκεια του πολέμου στο πλευρό των Ελλήνων. Το επίθετο λευκοχέρα χρησιμοποιείται για να τονίσει την ομορφιά μιας θεάς ή μιας θνητής.

 

Το μήλο της Έριδος και η κρίση του Πάρη Κρίση του Πάρη (εικόνα) Κρίση του Πάρη (αγγειογραφία) [πηγή: Metropolitan Museum] αριάδνη

στ. 59 γοργοπόδαρος: παραδοσιακό κοσμητικό επίθετο του Αχιλλέα (πρβ. στ. 122 φτερόποδος = πολύ γρήγορος στα πόδια, σαν να είχε φτερά και να πετούσε).

στ. 60 συμπληρωματικά σχόλια 1: Ο Αγαμέμνονας θα αργήσει να πάρει τον λόγο (στ. 107)· η παρουσία του, ωστόσο, είναι έντονη σ' αυτή την πρώτη σκηνή της ενότητας: σ' αυτόν απευθύνεται ο Αχιλλέας (στ. 60), αυτόν υπαινίσσεται ο Κάλχας (στ. 79-80) και αυτόν θα αναφέρει ρητά ο Πηλείδης (στ. 91-92).

στ. 63-64 μάντης, ιερέας, ονειροκρίτης: οι μάντεις ερμήνευαν γενικά τα σημάδια των θεών· οι ιερείς ήταν υπεύθυνοι για τις τελετουργίες προς τους θεούς, αλλά και προφήτευαν μέσω των θυσιών, ενώ οι ονειροκρίτες προφήτευαν με βάση τα όνειρα, τα οποία επίσης έστελναν οι θεοί. Η αναφορά σε όλους αυτούς συγχρόνως δηλώνει με έμφαση την κρισιμότητα της κατάστασης, ώστε να απαιτείται με κάθε μέσο να αποκαλυφθεί η αιτία του κακού.

στ. 66 τρανή θυσία εκατόμβη: θυσία εκατό βοδιών, δηλαδή πλούσια θυσία, στην οποία τα ζώα που σφαγιάζονται μπορεί να μην είναι βόδια, αλλά αρνιά και γίδια, όπως εδώ, και ίσως λιγότερα από εκατό (π.χ. Ζ  93 και 115).

στ. 66 συμπληρωματικά σχόλια 2: Τόσο τα άστοχα ερωτήματα του Αχιλλέα όσο και ο δισταγμός του Κάλχα που ακολουθεί καθυστερούν (επιβράδυνση) και μας οδηγούν σιγά σιγά στο κεντρικό θέμα της σκηνής: την αποκάλυψη της αιτίας του κακού.

στ. 69-73 Ο Κάλχας ήταν οιωνοσκόπος (ή ορνεοσκόπος), εξηγούσε δηλαδή το πέταγμα των πουλιών, αλλά και μάντης με την ευρύτερη έννοια· τη μαντική του ικανότητα την όφειλε στον Απόλλωνα. Αυτός είχε προφητέψει στην Αυλίδα την ανάγκη θυσίας της Ιφιγένειας, γεγονός που υπαινίσσεται ο ποιητής στους στ. 72 και 107.
Κάλχας Κάλχας

στ. 76 ορκίσου: ορκίσου ότι θα με υπερασπιστείς με κάθε μέσο. Ο Κάλχας αποσκοπεί να εξασφαλίσει την προστασία του Αχιλλέα με λόγια και πράξεις.

στ. 93 άψογος: τέλειος, φημισμένος.

στ. 98 λαμπρομάτα: το επίθετο αποδίδει τη λάμψη των ματιών της όμορφης κόρης.

στ. 99 χωρίς λύτρα κι εξαγορά: η Χρυσηίδα θα δοθεί στον πατέρα της χωρίς λύτρα.

στ. 106 κ.ε. Ο Αγαμέμνονας αποδέχεται απρόθυμα την εξήγηση του Κάλχαντα, γιατί και παλαιότερα οι προφητείες του μάντη ήταν δυσάρεστες γι' αυτόν (βλ. σχόλ. στ. 70-73).

στ. 106 συμπληρωματικά σχόλια 3: Πολλές φορές οι μάντεις αντιμετώπιζαν τη βία της εξουσίας, γιατί οι προβλέψεις τους δεν ικανοποιούσαν τις επιθυμίες των ηγετών. Αξίζει να παρατηρήσουμε ότι ο Αγαμέμνονας δε μας πείθει, όταν αμφισβητεί τον χρησμό του μάντη· ούτε ο ίδιος πιστεύει αυτά που λέει, γι' αυτό λίγους στίχους παρακάτω είναι έτοιμος να υποχωρήσει (στ. 117-118). Η αντίδρασή του θυμίζει ένοχο, ο οποίος προσπαθεί να αποκρούσει με κάθε μέσο την κατηγορία που διατυπώνεται εναντίον του. Γι' αυτό ο λόγος του έχει απολογητικό ύφος: προσπαθεί να δικαιολογήσει τη συμπεριφορά του προς τον Χρύση, επαινώντας τα χαρίσματα της Χρυσηίδας. Όταν μάλιστα φτάνει να τη συγκρίνει με την Κλυταιμνήστρα (στ. 114-116), δε δικαιώνει μόνο τη στάση του απέναντι στον ιερέα του Απόλλωνα, αλλά και τονίζει το μέγεθος της θυσίας που είναι έτοιμος να κάνει επιστρέφοντάς την στον πατέρα της (στ. 117). Ο όρος που προσθέτει, ωστόσο, στη συνέχεια (στ. 119-121) δημιουργεί νέα ένταση στη σκηνή και εξυπηρετεί την οικονομία του έπους, γιατί δημιουργεί τις προϋποθέσεις για τη σύγκρουση Αγαμέμνονα - Αχιλλέα, που θα προκαλέσει τον θυμό του δεύτερου, στοιχείο γύρω από το οποίο θα πλεχτεί όλος ο επικός μύθος.

Να επισημάνουμε επίσης ότι ο λόγος του αρχιστράτηγου αποκαλύπτει τις ψυχολογικές του διακυμάνσεις (με κορυφώσεις και υφέσεις), χωρίς αυτές να περιγράφονται. Επιπλέον, ο λόγος του Αγαμέμνονα δημιουργεί ανάλογες εντάσεις ή υφέσεις στη συνέλευση, όπως άλλωστε και ο ποιητής στο ακροατήριό του: όταν ο Αγαμέμνονας υποχωρεί, δημιουργείται για λίγο ανακούφιση, την οποία διαδέχεται νέα ένταση, όταν προβάλλει το αίτημά του για νέο δώρο.

στ. 121 συμπληρωματικά σχόλια 4: Αν και είναι φανερό ότι βρισκόμαστε στην αρχή ενός αγώνα λόγων, το ύφος της παρέμβασης του Αχιλλέα δεν μπορεί να θεωρηθεί εριστικό· αντίθετα, ο λόγος του ήρωα είναι ήρεμος και η επιχειρηματολογία του στηρίζεται σε αντικειμενικά στοιχεία (στ. 125-127). Με τη χρήση μάλιστα του α' πληθυντικού προσώπου (στ. 125, 126, 127, 130) και τη διπλή αναφορά των Αχαιών ως υποκειμένου (στ. 124, 130) ο Πηλείδης αφαιρεί από τον λόγο του κάθε υποκειμενική χροιά, αφήνοντας να εννοηθεί ότι η αντιπαράθεση δεν είναι προσωπική, αλλά ότι ο αρχιστράτηγος με τη στάση του και τις απαιτήσεις του αντιπαρατίθεται σε όλο το αχαϊκό στρατόπεδο. Παρ' όλα αυτά ο Αχιλλέας με τη φράση «περισσά φιλόπλουτε» (στ. 123) δε μειώνει απλώς τη θετική προσφώνησή του προς τον Αγαμέμνονα στον ίδιο στίχο, αλλά και αφήνει να διαφανεί ότι έχει προσωπικά ενοχληθεί από τη συμπεριφορά του αρχιστράτηγου. Η κατηγορία μάλιστα που μένει μετέωρη στο στ. 123 θα στηριχτεί στη συνέχεια (στ. 167) με στοιχεία που θα αποδεικνύουν την απληστία του Ατρείδη.

Άλλα στοιχεία του λόγου του Αχιλλέα: α) πληροφορίες για το πώς προμηθευόταν το στράτευμα τα αναγκαία για τη συντήρηση του στη διάρκεια ενός μακροχρόνιου πολέμου μακριά από την πατρίδα (στ. 126, πρβ. στ. 165), β) πώς μοιραζόταν η λεία των ληστρικών επιδρομών (στ. 127) και γ) αναφορά του στόχου της εκστρατείας και πρόωρη προοικονομία μιας επιτυχούς έκβασης (άλωση της Τροίας, στ. 130).

στ. 125 Σ' ένα μακροχρόνιο πόλεμο, όπως ο Τρωικός, η εξασφάλιση των ειδών διατροφής γινόταν με ληστρικές εκστρατείες στις γύρω περιοχές. Από αυτές ο στρατός αποκόμιζε παντός είδους λάφυρα και αιχμαλώτους. Τις γυναίκες τις χρησιμοποιούσαν ως δούλες, ενώ τους άντρες συνήθως τους σκότωναν, επειδή η πώλησή τους ήταν δύσκολη όσο δεσμεύονταν από την πολιορκία και δύσκολα μετακινούνταν.
Πόλεμοι και επιδρομές στη γεωμετρική εποχή (ΙΜΕ)

στ. 131: συμπληρωματικά σχόλια 5: Ο Αγαμέμνονας οδηγεί την αντιπαράθεση σε προσωπικό επίπεδο. Αν και ο Πηλείδης προσπάθησε να αποφύγει κάτι τέτοιο, τοποθετώντας απέναντι στον αρχιστράτηγο το σύνολο των Αχαιών, ο Αγαμέμνονας δε βλέπει απέναντί του παρά μόνο τον Αχιλλέα. Δεν λείπουν, ωστόσο, κάποια στοιχεία που απομακρύνουν την κορύφωση της σύγκρουσης και αμβλύνουν για λίγο την προσωπική αντιδικία· τέτοια είναι: α) η αναγνώριση της γενναιότητας του Αχιλλέα (στ. 132), β) η υπογράμμιση της μοναδικότητας του ήρωα ανάμεσα στους ανθρώπους (στ. 147), γ) η αναφορά και άλλων ηρώων (στ. 139), ώστε να μη φανεί ότι η απειλή στρέφεται προσωπικά εναντίον του Αχιλλέα, και δ) η αναβολή της λύσης του προβλήματος για αργότερα (στ. 141 κ.εξ.).

στ. 141 άγια θάλασσα: όλα τα στοιχεία της φύσης (ποτάμια, γη, αιθέρας) χαρακτηρίζονται από τον Όμηρο θεία, γιατί είναι ανώτερα από τη φύση του ανθρώπου.

στ. 145 Αίαντας ο Τελαμώνιος, ο οποίος οδηγούσε δώδεκα πλοία από τη Σαλαμίνα (Β 557). Ο Ιδομενέας ήταν αρχηγός των Κρητών και οδηγούσε μαζί με τον Μηριόνη ογδόντα πλοία (Β 645-652). Ο Οδυσσέας ήταν αρχηγός δώδεκα πλοίων με άντρες από την Κεφαλλονιά, την Ιθάκη, τη Ζάκυνθο και τα μέρη της απέναντι στεριάς (Β 631-635).

στ. 151: συμπληρωματικά σχόλια 6: Να παρατηρήσουμε σ' αυτό το σημείο ότι την εποχή των Τρωικών δεν υπήρχε ανεπτυγμένη εθνική συνείδηση, ώστε οι Έλληνες αρχηγοί να θεωρούν εθνική υπόθεση τον πόλεμο αυτό, με τη σκέψη ότι στο πρόσωπο του Μενέλαου είχε προσβληθεί ολόκληρη η Ελλάδα. Η πανελλήνια ιδέα θα σφυρηλατηθεί κατά τη διάρκεια των Περσικών, όταν οι Έλληνες για πρώτη φορά θα ενωθούν για να αποκρούσουν έναν ξένο εισβολέα. Η αχαριστία και η αναίδεια (στ. 160, και κυρίως η οπτική εικόνα του στ. 150 «μ' αναίδειαν ενδυμένε» — η αναίδεια έχει καλύψει σαν ρούχο από πάνω ως κάτω το σώμα του Αγαμέμνονα!), αλλά κυρίως η προσβολή που υφίσταται η τιμή του («ατίμητος», στ. 172) οδηγούν τον Αχιλλέα να ξεστομίσει την απειλή της αναχώρησης του για τη Φθία (στ. 170).

στ. 155 Φθία: μαζί με την Ελλάδα, που στο ιλιαδικό έπος είναι μια περιοχή στη Θεσσαλία, αποτελούν το βασικό τμήμα της επικράτειας του Πηλέα, του πατέρα του Αχιλλέα. Η περιοχή χαρακτηρίζεται μεγαλόσβολη (=με γόνομο έδαφος) και ανδροθρέπτρα (=που τρέφει τους άντρες), δηλαδή εύφορη.

στ. 159 σκυλομούρη: αναιδής, θρασύς. Συχνά στους ανατολικούς λαούς ο σκύλος συμβόλιζε την αναίδεια. Πρβ. στ.150 και 226.

στ. 159-160 Ο Αχιλλέας υποστηρίζει ότι δε συμμετέχει στην εκστρατεία για προσωπικούς λόγους. Όλοι εξάλλου, έχουν έρθει να βοηθήσουν τον Μενέλαο να εκδικηθεί τους Τρώες για την αρπαγή της Ελένης. Από άλλες πηγές (Ησίοδος, Κατάλογος, Ηοίαι) μαθαίνουμε ότι όλοι οι ήρωες, όταν ήταν μνηστήρες της Ελένης, πριν από τον γάμο της με τον Μενέλαο, είχαν ορκιστεί να συμπαρασταθούν όλοι μαζί στον μέλλοντα γαμπρό αν κάποιος άρπαζε τη νύφη με βία. Ο Αχιλλέας όμως δεν ήταν δεμένος ούτε με αυτόν τον όρκο, γιατί δεν υπήρξε μνηστήρας της Ελένης, αφού τότε ήταν πολύ μικρός και εκπαιδευόταν στο Πήλιο από τον Κένταυρο Χείρωνα.

στ. 164 πόλη καλόχτιστη: μικρές πόλεις στην περιοχή της Τρωάδας, που ήταν οχυρωμένες με τείχη. Βλ. σχολ. στ. 126.

στ. 169 πλοία: εκεί που είναι δεμένα τα πλοία, στον καταυλισμό των Μυρμιδόνων.

στ. 172: συμπληρωματικά σχόλια 7: Ο Αγαμέμνονας με ιδιαίτερη μαεστρία προσπερνάει τις αιτίες στις οποίες ο Αχιλλέας στήριξε την απειλή του και: α) αρνείται έμμεσα την ευθύνη της σύγκρουσης, μεταφέροντάς την στον αντίπαλό του (στ. 174, 178, 181), β) το θέμα της τιμής το αφαιρεί από τον Αχιλλέα και το ιδιοποιείται (στ. 175-176), γ) αναγνωρίζει και πάλι την ανδρεία του αντιπάλου του (στ. 179, πρβ. στ. 132, 147), αλλά σπεύδει στον ίδιο στίχο να μειώσει την αξία της αποδίδοντάς την στους θεούς, δ) με τη στάση του ίσως προσπαθεί να προλάβει οποιαδήποτε άλλη περίπτωση απειθαρχίας (στ. 187-188), και ε) η αναφορά του στον «Κρονίδη» (στ. 176) έχει στόχο να κρατήσει υψηλό το ηθικό του στρατού σε μια δύσκολη στιγμή, που το γενναιότερο στήριγμά του εγκαταλείπει τον αγώνα. Η αναφορά στον Δία ηχεί σαν τραγική ειρωνεία: ο ακροατής γνωρίζει ότι ο Δίας θα οδηγήσει τα πράγματα έτσι, ώστε να δικαιωθεί ο Αχιλλέας, άρα αντίθετα από τις επιθυμίες του Αγαμέμνονα.

στ. 184 τη Βρισηίδα, την πήρε αιχμάλωτη ο Αχιλλέας, όταν κυρίευσε την πατρίδα της τη Λυρνησσό, μια μικρή πόλη της Τρωάδας. Την ιστορία της τη διηγείται η ίδια, όταν θρηνεί τον νεκρό Πάτροκλο (ΤΤ 286-299).

στ. 189: συμπληρωματικά σχόλια 8: Σε μια σκηνή έντασης και δραματικότητας, όπως αυτή, επικρατεί φυσικά ο διάλογος, αλλά δε λείπει και η περιγραφική αφήγηση, όταν χρειάζεται να αποδοθούν οι ψυχικές καταστάσεις των πρωταγωνιστών, όπως εδώ (πρβ. στ. 225, 248), ή οι φυσιογνωμικές τους εκδηλώσεις (στ. 149), όταν επίσης γίνεται μετάβαση από τον ένα ομιλητή στον άλλο (στ. 122, 131, 149 κτλ.) ή δίνονται πληροφορίες για την εξωτερική δράση που καθρεφτίζει και συμπληρώνει την εσωτερική (στ. 194-201, 220-223, 246-247).

στ. 189 διπλά διαλογιζόταν: ο Αχιλλέας είναι για μια στιγμή διχασμένος· ταλαντεύεται ανάμεσα σε δυο σκέψεις: να τραβήξει το ξίφος του ή όχι;

στ. 195 απ' τον ουρανό: οι θεοί άλλοτε εμφανίζονται από τον Όλυμπο, όπου βρίσκεται και η κατοικία τους, και άλλοτε από τον ουρανό. Άλλωστε, οι πιο ψηλές κορφές του Ολύμπου χάνονται μέσα στα σύννεφα, σαν να αγγίζουν τον ουρανό.

στ. 195-6 συμπληρωματικά σχόλια 9: Η Ήρα όχι μόνο συμπαθούσε ιδιαίτερα τον Αγαμέμνονα και τον Αχιλλέα (αυτή «φώτισε» τον τελευταίο να συγκαλέσει συνέλευση, για να βρεθεί λύση στο πρόβλημα του λοιμού, Α 56-57), αλλά και προστατεύει σε όλο το έπος τους Αχαιούς, ενώ μισεί τους Τρώες και επιθυμεί την καταστροφή τους. Το μίσος της θεάς, όπως και της Αθηνάς, οφείλεται στη γνωστή «κρίση του Πάρη», όταν ο αδερφός του Έκτορα θεώρησε την Αφροδίτη ομορφότερη και της έδωσε το «μήλον της έριδος» (Ω 25 κ.εξ.).

στ. 201 ανεμάρπαστα λόγια: τα λόγια χαρακτηρίζονται ανεμάρπαστα (πρβ. ἔπεα πτερόεντα), επειδή διασχίζουν γρήγορα τον αέρα σαν πουλιά και κατευθύνονται από τον ομιλητή στον ακροατή.

στ. 202 ασπιδοφόρος: σταθερό επίθετο του Δία, επειδή κρατούσε («ἔφερε») την ασπίδα, δηλαδή την αιγίδα του, που ήταν φτιαγμένη από δέρμα αίγας (= γίδας, κατσίκας) και φιλοτεχνημένη από τον Ήφαιστο. Όταν ο Δίας την έσειε, προκαλούσε πανικό (αστραπές και βροντές: καταιγίδα).

στ. 205 συμπληρωματικά σχόλια 10: Τονίζεται η ύβρη (έπαρση) του Αγαμέμνονα (πρβ. «την αδικίαν», στ. 204 «την ύβριν», στ. 215). Αυτό θα το πληρώσει αργότερα ο αρχιστράτηγος με τις απανωτές ήττες του στρατού του (έστω κι αν αυτές θα είναι πρόσκαιρες), που θα ακολουθήσουν σύμφωνα με το σχέδιο του Δία, για να δικαιωθεί ο Αχιλλέας. Και πάλι το σφάλμα του Αγαμέμνονα (η πρώτη φορά ήταν με τον λοιμό που προκλήθηκε εξαιτίας του) θα το πληρώσουν όλοι οι Αχαιοί· ο Αχιλλέας, εξάλλου, θα τους θεωρήσει συνυπεύθυνους παρακάτω (στ. 232).

στ. 206 γλαυκομάτα (γλαυκῶπις στο πρωτότυπο): μια πρώτη ερμηνεία είναι «αυτή που έχει μάτια γλαύκας» ( = κουκουβάγιας), το πτηνό-σύμβολο της θεάς της σοφίας, κατάλοιπο ίσως ενός παλαιότερου ζωομορφισμού (πρβ. βοῶπις η Ήρα). Μια δεύτερη σημασία είναι «η θεά με τα γαλανά (γλαυκά) μάτια». Και στις δυο περιπτώσεις πάντως, αυτό που θέλει να δηλώσει ο ποιητής είναι ότι τα φοβερά μάτια της θεάς άστραφταν, καθώς βρισκόταν σε υπερένταση.

στ. 213-214 τρίδιπλα λαμπρά δώρα: συγκράτησε τον θυμό σου σήμερα και δε θα αργήσει η μέρα που θα λάβεις ανεκτίμητα, πολύτιμα δώρα για την τωρινή προσβολή..

στ. 214: συμπληρωματικά σχόλια 11: Τονίζεται η ύβρη (έπαρση) του Αγαμέμνονα (πρβ. «την αδικίαν», στ. 204 «την ύβριν», στ. 215). Αυτό θα το πληρώσει αργότερα ο αρχιστράτηγος με τις απανωτές ήττες του στρατού του (έστω κι αν αυτές θα είναι πρόσκαιρες), που θα ακολουθήσουν σύμφωνα με το σχέδιο του Δία, για να δικαιωθεί ο Αχιλλέας. Και πάλι το σφάλμα του Αγαμέμνονα (η πρώτη φορά ήταν με το λοιμό που προκλήθηκε εξαιτίας του) θα το πληρώσουν όλοι οι Αχαιοί· ο Αχιλλέας, εξάλλου, θα τους θεωρήσει συνυπεύθυνους παρακάτω (στ. 232).

στ. 225 σκυλόματε, μα με καρδιά λαφίνας: αναιδή (βλ. σχόλ. στ. 161) και δειλέ.

στ. 226-227: συμπληρωματικά σχόλια 12: Πληροφορίες για τη διεξαγωγή των πολεμικών επιχειρήσεων· εκτός από τον αγώνα στο πεδίο της μάχης, όπου συμμετέχει όλο το στράτευμα (στ. 227), υπήρχαν και ειδικές αποστολές (ενέδρα, επικίνδυνες επιχειρήσεις, όπως η κατασκοπία, βλ. Κ - «Δολώνεια»). Λόγω της επικινδυνότητας και της σοβαρότητάς τους, αυτές οι αποστολές απαιτούσαν πείρα, πνευματική ευστροφία και μεγάλη γενναιότητα, γι' αυτό τις αναλάμβαναν πάντα οι καλύτεροι του στρατεύματος, οι πολέμαρχοι, ενώ κάποιος από αυτούς —ο άριστος— είχε το γενικό πρόσταγμα και την ευθύνη εφαρμογής του σχεδίου (στ. 228).

στ. 231 ανάξιους κυβερνάς: Το νόημα της φράσης ολοκληρώνεται στον επόμενο στίχο: αν δεν ήταν αχρείοι αυτοί που κυβερνάς, θα ξεσηκώνονταν εναντίον σου, ώστε η τωρινή αδικία που διαπράττεις να ήταν η τελευταία πράξη σου.

λαοφάγος (στο πρωτότυπο δημοβόρος): αυτός που ιδιοποιείται τα αγαθά που ανήκουν σε όλο το στράτευμα (λαός = στρατός).

στ. 236 χαλκός έχει θερίσει: το χάλκινο μαχαίρι ή γενικά κάποιο κοπτικό εργαλείο τού αφαίρεσε τον φλοιό. Τα έπη περιγράφουν την Εποχή του Χαλκού, δηλαδή την περίοδο πριν από την Εποχή του Σιδήρου (περίπου 1100 π.Χ.), όταν τα εργαλεία κατασκευάζονταν από ορείχαλκο.

στ. 238-239 το κρατούν στα χέρια: το κρατούν όσοι ασκούν δικαστική εξουσία, όπως οι βασιλιάδες.

στ. 242 ανδροφόνος: ο Έκτορας, γιος του Πρίαμου και της Εκάβης, είναι ο αρχηγός των Τρώων και ο πιο ισχυρός πολέμαρχός τους, γι’ αυτό χαρακτηρίζεται ανθρωποφόνος ή ανδροφόνος.

στ. 246 χρυσοκάρφωτο: στολισμένο με χρυσά καρφιά.

στ. 245-247: συμπληρωματικά σχόλια 13: Πρέπει να παρατηρήσουμε ότι αυτή η δεύτερη κορύφωση (στ. 245-247) δεν είναι τόσο κρίσιμη όσο η πρώτη· η κίνηση του Αχιλλέα να πετάξει το σκήπτρο και κυρίως το ρήμα «εκάθισε» δηλώνουν παραίτηση και παθητική στάση, σε αντίθεση με την ενεργητική και επιθετική πρόθεσή του να σύρει το σπαθί του. Γι' αυτό εξάλλου τώρα δε χρειάζεται η εμφάνιση μιας θεότητας· η παρέμβαση ενός φρόνιμου θνητού, του Νέστορα (στ. 248 κ.εξ.), είναι αρκετή για να οδηγήσει στην ύφεση.

στ. 248-249 Ο Νέστορας, βασιλιάς της Πύλου, ήταν ο γηραιότερος ήρωας της τρωικής εκστρατείας. Τώρα είναι η τρίτη γενιά στην οποία βασιλεύει (στ. 251-253), και αν υπολογίσουμε κάθε γενιά από 30 χρόνια, πρέπει να βρισκόταν ήδη στην ηλικία των 70-75 χρόνων. Επειδή οι λόγοι του ήταν πάντα συμβιβαστικοί και χαρακτηρίζονταν από σοφία, του αποδίδεται από τον ποιητή η ιδιότητα του γλυκολόγου και του λιγυρού, δηλαδή αυτού που είχε καθαρή και διαπεραστική φωνή, όπως κάθε ικανός ρήτορας.

στ. 255 κ.εξ.: συμπληρωματικά σχόλια 14: Ο Νέστορας συνηθίζει να χρησιμοποιεί στους παραινετικούς λόγους του την πειστική δύναμη του παραδείγματος. Τέτοια παραδείγματα αντλούσε από τις εμπειρίες της μακρόχρονης ζωής του. Η συγκεκριμένη διήγηση του αναφέρεται στην Κενταυρομαχία, τη μυθολογική σύγκρουση των Κενταύρων και των Λαπιθών. Η ιστορία πρέπει να ήταν γνωστή στους ακροατές του Ομήρου· γι' αυτό ο ποιητής δεν αναφέρει λεπτομέρειες (πρβ. Β 740 κ.εξ. και Οδύσσεια φ 299 και 303, μτφρ. Ζ. Σίδερης). Αναλυτικότερα την περιγράφει ο Ησίοδος (Ασπίδα, 179 κ.εξ.). Οι Λαπίθες ήταν φημισμένος λαός της Θεσσαλίας και οι Κένταυροι ήταν μυθικός ιππικός λαός που κατοικούσε στο Πήλιο και στην Οίτη· η λαϊκή φαντασία τούς παρίστανε από τη μέση και πάνω ανθρώπους και από τη μέση και κάτω άλογα (ιπποκένταυροι). Ανάμεσά τους ξεχωριστή ήταν η μορφή του Χείρωνα, του σοφού δασκάλου του Ιάσονα και του Αχιλλέα. Όταν ο βασιλιάς των Λαπιθών Πειρίθοος γιόρταζε τους γάμους του με την Ιπποδάμεια, προσκλήθηκαν και οι Κένταυροι, οι οποίοι όμως πάνω στο μεθύσι τους όρμησαν εναντίον των γυναικών των Λαπιθών και έτσι ξέσπασε άγρια σύγκρουση από την οποία βγήκαν νικητές οι Λαπίθες. Βοήθεια στον αγώνα αυτόν πρόσφερε στον Πειρίθοο, εκτός από τον Νέστορα, και ο Αθηναίος Θησέας, ο γιος του Αιγέα («Αιγίδης», στ. 266). Η Κενταυρομαχία απεικονίζεται στις μετόπες της νότιας πλευράς του Παρθενώνα, στην ανατολική ζωφόρο του ναού του Επικουρείου Απόλλωνος στις Βάσσες (βρίσκονται στο Βρετανικό Μουσείο) κ.α.

στ. 258 Ο ιδανικός τύπος του ομηρικού ήρωα συνδύαζε ικανότητες στη γνώση και στη μάχη.

στ. 261 κ.εξ. Ο Νέστορας συνηθίζει να χρησιμοποιεί παραδείγματα ως μέσα πειθούς. Εδώ αναφέρεται στην Κενταυρομαχία, τη μυθική σύγκρουση μεταξύ των Κενταύρων (μυθικού ιππικού λαού του Πηλίου που τους φαντάζονταν από τη μέση και πάνω ανθρώπους και από τη μέση και κάτω άλογα) και Λαπιθών (ρωμαλέου λαού της Θεσσαλίας με βασιλιά τον Πειρίθοο). Όταν ο Πειρίθοος γιόρταζε τους γάμους του με την Ιπποδάμεια, κάλεσε στη γιορτή και τους Κενταύρους, οι οποίοι όμως μεθυσμένοι όρμησαν να ατιμάσουν τις γυναίκες των Λαπιθών. Έτσι ξέσπασε η Κενταυρομαχία, στην οποία νίκησαν τελικά οι Λαπίθες (στ. 269).

Κενταυρομαχία

στ. 271 μαχόμουν κι από μόνος μου: Ο Νέστορας πολεμούσε μόνος του, ίσως χωρίς άρμα και ηνίοχο να τον βοηθήσει, όπως αναφέρει επίσης στο στ. Λ 720.

 στ. 272 Συχνά στον Όμηρο οι άνθρωποι παλαιότερων εποχών εξιδανικεύονται και παρουσιάζονται ανώτεροι από τους συγχρόνους του ποιητή.

στ. 273 στες συμβουλές μου εκλίναν: Η ουσία του μυθολογικού παραδείγματος του Νέστορα: ακόμα και οι πιο δυνατοί μαχητές άλλων εποχών υπάκουαν στις συμβουλές μου.

στ. 283 Ο Αχιλλέας είναι το ακλόνητο προπύργιο των Αχαιών απέναντι στους Τρώες. Αυτό δε θα αργήσει να φανεί: η αποχώρησή του από τη μάχη θα φέρει ήττες στους Αχαιούς, ενώ η επάνοδός του μετά τον θάνατο του Πάτροκλου θα προκαλέσει τον θάνατο του Έκτορα, γεγονός που θα σημάνει το τέλος της Τροίας.

στ. 285 κ.εξ.: συμπληρωματικά σχόλια 15: Οι δύο αντίπαλοι μένουν ανυποχώρητοι και υποστηρίζουν τις θέσεις τους με επιχειρήματα που χρησιμοποίησαν και πρωτύτερα. Ο Αγαμέμνονας αρνείται να υποχωρήσει (στ. 290) και προσπαθεί για μια ακόμη φορά να μειώσει την ανδρεία του Αχιλλέα (στ. 291, πρβ. στ. 179)· ο Αχιλλέας με τη σειρά του δε δέχεται να υποταχθεί (στ. 294-295) και θεωρεί συνυπεύθυνους όλους τους Αχαιούς (στ. 300, πρβ. στ. 232) για την αδικία που υφίσταται. Παρ' όλα αυτά ο ήρωας καθησυχάζει και το στρατόπεδο και τον ακροατή υποσχόμενος την παράδοση της Βρισηίδας (στ. 299-300: προοικονομία).

αρχή



 

 Στη δημοτική ποίηση συναντάμε μεγάλη ποικιλία «αδυνάτων»:

Α. Ο νεκρός είναι αδύνατο να επιστρέψει στη ζωή:
«Όταν ανθίσει ο ξέρακας και βγάλει νια κλωνάρια [...]
τότε κι εγώ, αδελφούλα μου, πάλι θα σ' ανταμώσω».

Β. Μια κόρη αρνείται την αγάπη ενός βοσκού:
«- Βλαχούλα μ', πούθεν έρχεσαι και πούθε κατεβαίνεις;
- Από τα πρόβατα έρχομαι, στο σπίτι μου πηγαίνω.
- Βλαχούλα μ', δεν παντρεύεσαι, τσοπάνη άντρα να πάρεις;
- Δύνεσαι, άγουρε, δύνεσαι ό,τι σου πω να κάνεις;
Να φκιάσεις τ' αλωνάκι σου στη μέση του πελάγου
Κι ούδ' άχυρο να μη βραχεί, μηδέ σπυρί σιτάρι,
Να δεματιάσεις και τ' αυγά μ' ένα κλωνί μετάξι!»

(Βλ. Στάθης Ε. Αναστασιάδης, Η διδασκαλία των ομηρικών επών με τη βοήθεια των δημοτικών τραγουδιών και των νεοελληνικών παραδόσεων, Θεσσαλονίκη 21977, σελ. 85-87, και Ν.Γ. Πολίτης, Δημοτικά τραγούδια, εκδ. «γράμματα», Αθήνα 1991 [1η έκδοση 1866], αρ. 106)


1. Σύγκρουση της εξουσίας με το ιερατείο


[Ο εναρκτήριος λόγος του Κάλχαντα (στ. 75-84), επιφυλακτικός και υπαινικτικός, αποσκοπεί στο να τον προστατεύσει έναντι του ενδεχόμενου εκνευρισμού του βασιλιά από όσα πρόκειται να πει. Η επικίνδυνη οργή των βασιλιάδων προς τους αγγελιαφόρους κακών ειδήσεων έγινε κοινός τόπος, ιδίως στην τραγωδία.]

 

Οιδίποδας: Ω πλούτε, ω εξουσία, / τέχνη απ' όλες τις τέχνες υπέρτερη,
αξιοζήλευτη ζωή- / κι όμως γεννά το φθόνο.
Εξαιτίας της εξουσίας αυτής / που δεν τη ζήτησα,
— η πόλη μου τη δώρισε — , / ο Κρέων, ο παλιός, πιστός μου φίλος,
αποπειράθηκε με δόλο σκευωρώντας / από το θρόνο μου να με πετάξει,
έχοντας υποχείριο το μάγο αυτόν, / τον δολερό μηχανορράφο, τον αγύρτη,
που βλέπει μοναχά το κέρδος / κι είναι στην τέχνη του τυφλός.
Έλα και πες μου, / πότε αλάθητος υπήρξες μάντης;
Όταν η σκύλα Σφίγγα τραγουδούσε εδώ, / άρθρωσες λόγο σωτηρίας στους πολίτες;
Η λύση τον αινίγματος / δεν ήτανε δουλειά περαστικού και ξένου.
Ήταν δουλειά της μαντικής. / Και φάνηκε πως τέχνη δεν κατείχες.
Δεν διάβασες τους οιωνούς, / ούτε τη σκέψη των θεών.
Εγώ σαν ήρθα / ο ανιδιοτελής κι ανίδεος Οιδίπους
της έκλεισα το στόμα μια για πάντα / χωρίς σημάδια κι οιωνούς,
μονάχα με το στοχασμό. / Αυτόν αποπειράθηκες να διώξεις
ελπίζοντας να βρεις μια θέση / στον Κρέοντα το θρόνο πλάι.
Θα δεις πως κλαίγοντας και συ / κι αυτός που τα σοφίστηκε,
το βάρος της κατάρας θα σηκώσετε. / Αν γέρος δεν ήσουν,
θα 'βαζες γνώση παθαίνοντας / όσα τ' ανόσιο μυαλό σου μηχανεύεται.

 

(Σοφοκλής, Οιδίπους Τύραννος, μτφρ. Κ.Χ. Μύρης, στ. 560-597 [380-403 στο πρωτότυπο], ΟΕΔΒ 2000)

 

2. Ένας αλλιώτικος Αγαμέμνονας επιστρέφει στη Μυκήνες

 

Τα λάφυρα όλα κρατήστε τα ή μοιράστε τα — τίποτα δε θέλω.
Και τη γυναίκα αυτή που ουρλιάζει στα σκαλιά, πάρ' τη για δούλα σου
ή για τροφό του γιου μας ( — πού 'ναι, αλήθεια;— δεν τον είδα) — όχι στην
κλίνη μου, όχι, μια κλίνη ολότελα άδεια μου χρειάζεται τώρα, να βουλιάζω, να χάνομαι, [...]
και το βαρύ, αδαμαντοποίκιλτο σκήπτρο
— προπάντων αυτό— δεν μου χρειάζεται- ασήκωτο. Σήμερα νιώθω
το θυμό του Αχιλλέα· —όχι καθόλου αντιδικία μαζί μου— κούραση ήταν,
μια κούραση προδρομική που εξίσωνε τη νίκη με την ήττα, τη ζωή με το θάνατο.

 

(Γ. Ρίτσος, «Αγαμέμνων», Τέταρτη Διάσταση, εκδ. Κέδρος, Αθήνα 2001)

 


 

1. Κεντρικό θέμα της σκηνής των στ. 54-101 είναι η αποκάλυψη της αιτίας του λοιμού. Η αποκάλυψη, ωστόσο, καθυστερεί να γίνει με σαφήνεια. Ποια μέσα χρησιμοποιεί ο ποιητής για να πετύχει την καθυστέρηση και τι επιδιώκει με την τεχνική της επιβράδυνσης;

2. Ο Αγαμέμνονας, δικαιολογώντας την άρνησή του να ελευθερώσει τη Χρυσηίδα, διατυπώνει τα χαρακτηριστικά του ιδανικού τύπου γυναίκας στην ομηρική κοινωνία. Ποια ήταν αυτά; Να στηρίξετε την απάντησή σας με στοιχεία από το κείμενο.

3. Αφού δείξετε με συγκεκριμένες αναφορές στο κείμενο ότι η έννοια της τιμής κυριαρχεί στη σκέψη τόσο του Αχιλλέα όσο και του Αγαμέμνονα, να συζητήσετε στην τάξη τι εννοούσε ο ομηρικός ήρωας στο άκουσμα της λέξης τιμή, τι σήμαινε στην Αθήνα του 5 αι. π.Χ. (άτιμος = κυρίως αυτός που έχανε τα πολιτικά του δικαιώματα) και τι σημαίνει στην καταναλωτική κοινωνία της εποχής μας. Τι συμπεραίνετε σχετικά με την αλλαγή στο σημασιολογικό φορτίο των λέξεων; Πόσο αυτή η εξέλιξη εξαρτάται από τις μεταβολές που συμβαίνουν στον κώδικα αξιών κάθε κοινωνίας; [Ενδεικτικές Έννοιες Διαθεματικής προσέγγισης: Πολιτισμός, Κώδικας, Μεταβολή, Χώρος - Χρόνος]

Τιμή (ορισμός-σημασιολογίοα-οικογένειες λέξεων)

4. Οι αρχαίοι είχαν μια ανθρωπομορφική αντίληψη για τους θεούς τους: πίστευαν ότι μπορούσαν να εμφανιστούν σ' ένα θνητό, παίρνοντας τη μορφή ανθρώπου, κι ακόμη πως είχαν ανθρώπινη συμπεριφορά, συνήθειες ή ελαττώματα. Στο πλαίσιο αυτής της αντίληψης ανήκουν και οι εμφανίσεις θεών στα ομηρικά έπη είτε με ενανθρώπιση είτε με επιφάνεια. Σε ποια από τις δυο περιπτώσεις ανήκει η εμφάνιση της Αθηνάς στον Αχιλλέα; Θυμηθείτε επίσης την εμφάνιση της ίδιας θεάς στον Τηλέμαχο (Οδύσσεια, α 188 κ.εξ.) και συζητήστε γιατί ο ποιητής επέλεξε σε κάθε σκηνή διαφορετικό τρόπο παρουσίασης της θεάς.

Η εμφάνιση της Αθηνάς στον Τηλέμαχο (εγχειρίδιο Α' Γυμνασίου)

5. Ένας χαρακτηριστικός τρόπος για να δείξουμε πως κάτι δεν μπορεί να πραγματοποιηθεί είναι να ισχυριστούμε ότι αυτό θα γίνει μόνον αν αλλάξει η φυσική τάξη του κόσμου. Αυτός ο τρόπος έκφρασης λέγεται «σχήμα του αδυνάτου» και τον συναντάμε στον όρκο του Αχιλλέα (στ. 234-245). Μπορείτε να πείτε με δικά σας λόγια το νόημα αυτού του όρκου;

6. Το «σχήμα του αδυνάτου» χρησιμοποιείται συχνά και στη νεοελληνική μας παράδοση. Αφού διαβάσετε τα Παράλληλα Κείμενα, να επισημάνετε αυτόν τον τρόπο έκφρασης, να συγκρίνετε τα συγκεκριμένα χωρία με τον όρκο του Αχιλλέα και να τα αναλύσετε με λίγα λόγια. [Ενδεικτικές Έννοιες Διαθεματικής προσέγγισης: Πολιτισμός, Παράδοση].

7. Προοικονομία είναι η αφηγηματική τεχνική με την οποία ο ποιητής προετοιμάζει συστηματικά τα επεισόδια που θα ακολουθήσουν στην εξέλιξη της πλοκής του έργου. Αφού θυμηθείτε παραδείγματα προοικονομίας από την Οδύσσεια και τα συζητήσετε στην τάξη, να επισημάνετε ανάλογα παραδείγματα στους στ. 213-242.

8. Να επισημάνετε στο λόγο του Νέστορα (στ. 255-285) με ποιους τρόπους ο σεβάσμιος γέροντας προσπαθεί να κατευνάσει τα οξυμμένα πνεύματα των δύο αντιπάλων.

 

αρχή

 



 

1. Η επέμβαση της Αθηνάς μειώνει την ανθρώπινη ευθύνη;

 

«Έτσι, μια ανάλογη εκτίμηση αξίζει εξίσου για ένα άλλο πρόβλημα, που ακόμη και οι Έλληνες της κλασικής εποχής δεν έθεταν τόσο καθαρά όσο εμείς και που δεν παύουμε να το υποκινούμε σχετικά με τον Όμηρο: αυτό της διπλής αιτιότητας, θεϊκής και ανθρώπινης.

Στον Όμηρο, το παν προέρχεται από τους θεούς: όχι μόνο το αποτέλεσμα ενός εγχειρήματος αλλά η ιδέα η ίδια που το κάνει να δημιουργείται. Ένας θεός εμπνέει τον φόβο ή τον θυμό· δίνει την παρώθηση της δράσης ή συγκρατεί. Και όμως έχουμε τη συναίσθηση ότι οι ήρωες είναι μεγάλοι και υπεύθυνοι, και ότι η βούλησή τους, ο χαρακτήρας τους, ο λογισμός τους έχουν αξία καθοριστική. Όταν ο Αχιλλεύς στη ραψωδία Α ετοιμάζεται να κτυπήσει τον Αγαμέμνονα, είναι η Αθηνά που τον συγκρατεί. Και όμως είναι ο θυμός του, και αυτός ο ίδιος ο οποίος, από σεβασμό των θεών, ικανοποιείται. Ακόμη ο Ζευς, στο τέλος, του παραγγέλλει με τη μητέρα του να αποδώσει το σώμα του Έκτορα. Και όμως είναι ο ίδιος που αποδέχεται, που κινδυνεύει να οργισθεί εκ νέου, που αφήνεται να συγκινηθεί με τη σκέψη του πατέρα του. [...]

Ανάμεσα στις δύο αυτές όψεις της αιτιότητας, η βαρύτητα ποικίλλει ανάλογα με τις περιπτώσεις. Ποικίλλει επίσης ανάλογα με τους επιστήμονες: οι μεν βλέπουν τη θεϊκή αιτιότητα ως μια προβολή εικονογραφική των ανθρώπινων αντιδράσεων, σ' ότι έχουν αιφνιδιαστικό και ακούσιο· οι άλλοι βλέπουν την ανθρώπινη ελευθερία ως μια ψευδαίσθηση ή μιαν εξαίρεση. Πράγματι, οι μελέτες του Α.Lesky έχουν δείξει θαυμάσια πως αυτές οι δύο αιτιότητες συνυπάρχουν, διπλασιάζονται, συνδυάζονται. Είναι ένα φαινόμενο που εικονίζει τέλεια, με μια μορφή λίγο διαφορετική, τη σταθερή συνεργασία τον Οδυσσέα και της Αθηνάς, στην Οδύσσεια. Για ποιο λόγο να εκπλησσόμαστε τόσο; Πολλοί άνθρωποι δε θα έλεγαν ακόμη και σήμερα ότι έχουν σωθεί από τον θεό και από τον γιατρό τους, με τις παρακλήσεις και με τα φάρμακα; Ακόμη περισσότερο, οι δύο αιτιότητες συνδυάζονται στο έπος, χωρίς προβλήματα: αυτά τα προβλήματα δεν είχαν ακόμη τεθεί.

Αυτή η περίπτωση επιτρέπει σε κάθε περίσταση στον Όμηρο να συνενώσει το υπερφυσικό των θεϊκών παρεμβάσεων με αυτή την αίσθηση την τόσο οξεία της βαρύτητας που επιφυλάσσεται στον άνθρωπο: οι θεοί τον φέρουν και τον άγουν, χωρίς ποτέ να περιορίζουν το μερίδιό του· αντίθετα, όλες αυτές οι δοκιμασίες τον κάνουν να εξέρχεται πάλι ακμαίος και προσδίνουν στη δράση του μεγαλύτερη αναγλυφικότητα. Σ' αυτό προστίθεται, τέλος, ότι ο ποιητής επιτυγχάνει να συμπληρώσει το έργο του με υπερφυσικές παρεμβάσεις, χωρίς να παρεκκλίνει απ' ό,τι μπορεί να είναι η εμπειρία των ανθρώπων όλων των εποχών: το κατορθώνει με την τέλεια τέχνη του με την οποία επικαλείται αυτές τις παρεμβάσεις.»

 

(Romilly J. de «Οι θεοί και το υπερφυσικό στο ομηρικό έπος»,
στο Έπος και Δράμα, μετάφραση-επιμέλεια: Αναστ. Α. Στέφος, σελ. 70-72)


2. Η «επιφάνεια» της Αθηνάς

 

«Έξαφνα η αμηχανία του λύνεται με την άφιξη μιας θεότητας. Κάτι τέτοιο είναι συνηθισμένο σε διαβουλευτικές σκηνές, όμως εδώ το απότομο και απροσδόκητο της εμφάνισής της αντικατοπτρίζεται στον ίδιο στίχο. Ο Αχιλλεύς τραβάει το σπαθί του, και καθώς το τέλος του στίχου πλησιάζει, ο έμπειρος ακροατής περιμένει να ολοκληρωθεί με το συνηθισμένο κοσμητικό επίθετο «ασημοκαρφοπλούμιστο». Η κρίση, ωστόσο, που σοβεί είναι οξύτατη, κι έτσι η Αθηνά δε χάνει καθόλου χρόνο· όχι μόνο αφήνει τώρα κατά μέρος τις παρομοιώσεις, το φόρεμα των σανταλιών και τα συνηθισμένα εξαρτήματα ενός θεϊκού ταξιδιού, αλλά και παρακάμπτει δίχως πολλά πολλά το παλιό, υπομονετικό επίθετο και ορμά στο προσκήνιο με ένα στίχο που τελειώνει: "Ήρθε τότε η Αθηνά /..." (Παρόμοια ξαφνιάζει, και παρόμοια καταλύει το σύνηθες στερεότυπο τέλος του στίχου, η αιφνίδια εμφάνισή της στον Διομήδη, Κ 507). Στέκεται πίσω από τον Αχιλλέα, και για μιαν ακόμη φορά οι συνηθισμένες τοπικότητες παραβιάζονται, αφού αντί να του απευθύνει τον λόγο τον αρπάζει από τα μαλλιά (για μιαν ακόμη φορά τα συναισθήματα εκφράζονται μέσω σωματικής δραστηριότητας). Εκείνος στρέφεται πίσω κατάπληκτος, και για τρίτη φορά οι συνήθεις συμβάσεις ανατρέπονται, αφού αντί να ακούσει τι έχει να του πει η επισκέπτρια (πράγμα που αποτελεί κανονικό συστατικό τέτοιων τυπικών σκηνών) της απευθύνεται πρώτος.

Σκόπιμα παραβλέπει τον προφανή λόγο της εκεί παρουσίας της και την καλεί να παρατηρήσει πώς θα τιμωρηθεί ο Αγαμέμνων· η ίδια επιθετική αμεσότητα εμφανίζεται και αργότερα, όταν ο Πάτροκλος παρουσιάζεται δακρυσμένος και ο Αχιλλεύς παραβλέπει τον προφανή λόγο της ταραχής του (τα παθήματα των Ελλήνων) και τον ρωτάει αν έλαβε κακές ειδήσεις από την πατρίδα (Π 2 κ.εξ.) Η Αθηνά τον παροτρύνει να κάνει πίσω, αν πρόκειται να την ακούσει [...] και υπόσχεται ότι σε τελική ανάλυση το όφελος θα είναι δικό του. Εκείνος, ενεργώντας συνετά, αν και απρόθυμα, συγκατατίθεται (την ίδια σύντομη, απρόθυμη απάντηση θα δώσει και στο αίτημα της Θέτιδος στο Ω 139-140) και πιστοποιεί τη συγκατάθεσή του βάζοντας (πράξη συμβολική) το ξίφος του πίσω στη θήκη.

Έχει σημασία να παρατηρήσουμε τι ακριβώς παρουσιάζεται να πράττει εδώ η Αθηνά. Δεν εμβάλλει καμίαν ιδέα στον νου του ήρωα, ούτε και ασκεί κάποια ανώτερη εξουσία στη σκέψη του. Τον βεβαιώνει για την στοργική φροντίδα της Ήρας τόσο για τον ίδιον όσο και για τον Αγαμέμνονα, τον παροτρύνει να μη χτυπήσει τον Αγαμέμνονα, αλλά να εκτονώσει τον θυμό του με προσβολές, και του λέει ότι κάποια στιγμή στο μέλλον θα αποζημιωθεί πλήρως για ό,τι ανεχθεί τώρα. Δεν υπάρχει καμία απειλή. Ούτε υπάρχει και λογική επιχειρηματολογία, πράγμα που εξηγεί, εν μέρει, για ποιο λόγο η Αθηνά δεν πρέπει να θεωρηθεί απλώς προβολή, τρόπον τινά, της πιο νηφάλιας πλευράς του ιδίου του Αχιλλέως· αυτά που εκείνη λέει δεν έχουν καμία σχέση με ό,τι στοχάζεται εκείνη τη στιγμή ο Αχιλλεύς. Ο ήρωας δεν υπακούει στη φωνή της λογικής· διαλέγει να ακολουθήσει τη συμβουλή της, γιατί σέβεται τους θεούς και γνωρίζει, σαν λογικός άνθρωπος που είναι, ότι τους θεούς τους αψηφά κανείς μονάχα με προσωπικό αντίτιμο. Η απόφαση όμως είναι δική του.»

 

αρ