ΝΕΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ

Σύνδεση προτάσεων


 

Στην ενότητα αυτή θα ασχοληθούμε με τη σύνδεση των προτάσεων στα νέα ελληνικά.

Μπορείς να δεις και το βίντεο της Γεωργίας Μουντράκη εδώ

 

Με πόσους τρόπους συνδέονται οι προτάσεις;

Οι προτάσεις στα νέα ελληνικά, συνδέονται με τρεις τρόπους μεταξύ τους:

1. με ασύνδετο σχήμα

2. με παρατακτική σύνδεση

3. με υποτακτική σύνδεση

 

Τι είναι το ασύνδετο σχήμα;

 

Πολλές φορές, όταν μιλάμε και θέλουμε να μεταδώσουμε μια πληροφορία γρήγορα, λέμε τις προτάσεις τη μια αμέσως μετά την άλλη, π.χ.

 

[Ο Γιώργος πλύθηκε], [ντύθηκε].

 

Στο παράδειγμα υπάρχουν δύο προτάσεις, αφού υπάρχουν δύο ρήματα. Η κάθε πρόταση μπαίνει δίπλα στην άλλη. Δεν υπάρχει κάποια λέξη που να τις ενώνει. Χωρίζονται μεταξύ τους με κόμμα.

 

Αυτός ο τρόπος σύνδεσης λέγεται ασύνδετο σχήμα.

Ας δούμε περισσότερα παραδείγματα:

 

[Πήγαινε στο δωμάτιο], [άνοιξε τη ντουλάπα], [πάρε το παντελόνι], [φόρεσέ το] κι έλα να σε δω.

 

Όπως παρατηρείς, οι τέσσερις προτάσεις είναι τοποθετημένες η μία δίπλα στην άλλη και χωρίζονται με κόμμα.

Έχουμε συνεπώς το σχήμα:  πρόταση, πρόταση, πρόταση, πρόταση.

 


Συμπέρασμα: Στο ασύνδετο σχήμα οι προτάσεις δε συνδέονται μεταξύ τους· απλώς μπαίνει η μία δίπλα στην άλλη και χωρίζονται με κόμμα.

 

 

Τι είναι η παρατακτική σύνδεση;

 

Το προηγούμενο παράδειγμα [Ο Γιώργος πλύθηκε], [ντύθηκε] μπορούμε να το πούμε και με άλλο τρόπο, π.χ.

 

[Ο Γιώργος πλύθηκε] και [ντύθηκε].

 

Στο παράδειγμα υπάρχουν πάλι δύο προτάσεις. Η πρώτη όμως και η δεύτερη ενώνονται με το και. Συνδέονται δηλαδή με μια λέξη που λέγεται σύνδεσμος.

 

Ας δούμε περισσότερα παραδείγματα:

 

α. [Ο Γιώργος ούτε πλύθηκε] [ούτε ντύθηκε].

β. [Δε θέλω τίποτα άλλο] παρά [να μ' αφήσεις ήσυχο]

γ. [Ή θα μείνεις μόνος σου] [ή θα έρθεις μαζί μας]

δ. [Δεν είχε λεωφορείο εκείνη την ώρα]· [αναγκάστηκαν λοιπόν] να γυρίσουν με ταξί

 

Στα παραπάνω παραδείγματα υπάρχουν από δύο προτάσεις. Στο α' παράδειγμα οι προτάσεις συνδέονται μεταξύ τους με τον συμπλεκτικό σύνδεσμο ούτε-ούτε, στο β' με τον αντιθετικό παρά, στο γ' με τον διαχωριστικό ή και στο δ' με τον συμπερασματικό λοιπόν.

 


Συμπέρασμα:
Στην παρατακτική σύνδεση οι προτάσεις παρατάσσονται, δηλ. μπαίνουν η μία δίπλα στην άλλη, και συνδέονται μεταξύ τους με συνδέσμους, τους συμπλεκτικούς, τους αντιθετικούς, τους διαχωριστικούς και τους συμπερασματικούς, που με μια λέξη λέγονται παρατακτικοί σύνδεσμοι.

 

Συνεπώς στην παρατακιτκή σύνδεση έχουμε το σχήμα: πρόταση παρατακτικός σύνδ. πρόταση παρατακτικός σύνδ. πρόταση

 

Παρατακτικοί σύνδεσμοι είναι οι: α) συμπλεκτικοί, β) διαζευκτικοί ή διαχωριστικοί, γ) αντιθετικοί ή εναντιωματικοί, δ) συμπερασματικοί και ε) ο επεξηγηματικός δηλαδή.

 

Συμπλεκτικοί: και/κι, ούτε, μήτε (ουδέ, μηδέ σε παλαιότερα κείμενα)

Διαζευκτικοί ή διαχωριστικοί: ή, είτε

Αντιθετικοί: αν και, αλλά, μα, παρά, όμως, ωστόσο, ενώ, μολονότι, μόνο (που)

Συμπερασματικοί: λοιπόν, ώστε, άρα, επομένως, οπότε

Επεξηγηματικός: δηλαδή

(Για τους συνδέσμους δες κι εδώ)

 

Περισσότερα:

Στην παρατακτική σύνδεση ενώνονται ισοδύναμες προτάσεις, δηλαδή: κύριες + κύριες ή δευτερεύουσες + δευτερεύουσες

 

• κύρια + κύρια, π.χ. [Θα διαβάσω] και [θα κοιμηθώ].

• δευτερεύουσα + δευτερεύουσα, π.χ. Θέλω [να διαβάσω] και [να κοιμηθώ].

 

 

Είπαμε ότι στην παρατακτική σύνδεση χρησιμοποιούνται οι παρατακτικοί σύνδεσμοι, δηλαδή, οι συμπλεκτικοί, οι διαζευκτικοί ή διαχωριστικοί, οι αντιθετικοί, οι συμπερασματικοί και ο επεξηγηματικός δηλαδή. Ας δούμε αναλυτικά τη σύνδεση με αυτούς τους συνδέσμους.

 

α. Σύνδεση προτάσεων με συμπλεκτικούς συνδέσμους:

Οι συμπλεκτικοί σύνδεσμοι [και/κι, ούτε, μήτε (ουδέ, μηδέ σε παλαιότερα κείμενα)] συνδέουν τις προτάσεις:

α) καταφατικά, δηλαδή χωρίς να υπάρχει άρνηση στις προτάσεις, π.χ.

[Μιλούσε] [κι έγραφε.]

Στην καταφατική σύνδεση χρησιμοποιείται ο σύνδεσμος και/κι

 

β) αποφατικά, δηλαδή με άρνηση είτε και στις δύο προτάσεις, π.χ.

 

α. [Μόνο αυτός δεν παίζει] [και δε χαίρεται.]

β. [Ούτε έβλεπε] [ούτε άκουγε.]

γ. [Όλοι οι άλλοι δε θέλουνε] [κι ο Γιώργος θέλει.]

δ. [Μην κοιτάς] [και μην ακούς.]

ε. [Μήτε να φας] [μήτε να πιεις.]

 

είτε στη μία από τις δύο, π.χ.

 

στ. [Κάτι θα έγινε] [και δεν ήρθε.]

ζ. [Έλα] [και μην ξαναφύγεις πια.]

η. [Μην τρως τόσο πολύ] [και πάθεις τίποτα.]

 

Η αποφατική σύνδεση στις προτάσεις κρίσης γίνεται με:

δε(ν)...και δε(ν) [α],

ούτε...ούτε [β],

δε(ν)...και [γ]

και δε(ν) [στ],  κτλ.

Η αποφατική σύνδεση στις προτάσεις επιθυμίας γίνεται με:

μη(ν)...και μη(ν) [δ]

μήτε να...μήτε να [ε]

και μη(ν) [ζ]

μη(ν)...και [η]

 

Ο σύνδεσμος και ως παρατακτικός σύνδεσμος συνδέει προτάσεις που έχουν μεταξύ τους τις ακόλουθες σχέσεις:

 

1. Σχέση χρόνου

α) συνδέει προτάσεις οι οποίες δηλώνουν πράξεις που γίνονται συγχρόνως, π.χ.

[Καθόταν στην πολυθρόνα] [και αγνάντευε το πέλαγος.] → και= και συγχρόνως

β) συνδέει προτάσεις οι οποίες δηλώνουν πράξεις που η μια γίνεται έπειτα από την άλλη (διαδοχικά), π.χ.

[Έφαγε το φαγητό του] [και ξάπλωσε στον καναπέ.] → και= και μετά

 

2. Σχέση αιτίας και αποτελέσματος, δηλαδή η μια πρόταση δείχνει την αιτία και η άλλη το αποτέλεσμα, π.χ

[Είμαι ο αρχηγός] [και θα με ακούς.]

 

3. Σχέση αντίθεσης, π.χ.

[Είναι δάσκαλος] [και δεν ξέρει ορθογραφία.] → και= αλλά

 

4. Μεταβατικός, δηλαδή μπαίνει στην αρχή μιας περιόδου, για να γίνει μετάβαση από τα προηγούμενα στα επόμενα, π.χ.

[Εκεί ζούσε ένα γενναίο παλικάρι.] [Και μια μέρα ξεκίνησε να πάει να βρει την τύχη του.]

 

5. Σχέση συμφωνίας, π.χ.

[Κάνε μου αυτή τη χάρη] [κι εγώ θα σ' το ξεπληρώσω με το παραπάνω.]

 

Ιδιαίτερη περίπτωση.

Ο σύνδεσμος και είπαμε ότι συνδέει ισοδύναμες προτάσεις, δηλαδή κύριες με κύριες ή δευτερεύουσες με δευτερεύουσες. Μερικές φορές όμως χρησιμοποιείται και στην υποτακτική σύνδεση συνδέοντας κύρια / ανεξάρτητη πρόταση με δευτερεύουσα / εξαρτημένη. Στην περίπτωση αυτή ο και χρησιμοποιείται ως σύνδεσμος: ειδικός, διστακτικός, αιτιολογικός, τελικός, αποτελεσματικός χρονικός. Βλέπε εδώ κι εδώ.

 

β. Σύνδεση προτάσεων με αντιθετικούς συνδέσμους:

Στη σύνδεση με αντιθετικούς συνδέσμους χρησιμοποιούνται οι αντιθετικοί σύνδεσμοι [αν και, αλλά, μα, παρά, όμως, ωστόσο, ενώ, μολονότι, μόνο (που)] αλλά και λέξεις, σύνολα λέξεων ή επιρρήματα, π.χ. εντούτοις, μάλιστα, έπειτα, μολαταύτα, εξάλλου κτλ.

 

Από αυτούς μερικοί, όπως: ωστόσο, έπειτα, μολαταύτα κ.ά. συνδέουν κανονικά μόνο περιόδους ή ημιπεριόδους, π.χ.

 

[Το κατάλαβε ότι ήταν ψέμα.] [Ωστόσο δεν είπε τίποτα σε κανέναν.]

[Φτάσαμε επιτέλους·] [έπειτα σου λένε πως είναι μικρή η διαδρομή.]

[Ήξερε ότι δεν είχε ικανότητες.] [Μολαταύτα του ανέθετε δύσκολες υποθέσεις].

 

Και ο σύνδεσμος όμως αρκετά συχνά μπαίνει στην αρχή περιόδου ή ημιπεριόδου, π.χ.

 

[Γενικά ήταν ήσυχος άνθρωπος.] [Όμως μια μέρα επαναστάτησε.]

[Δυσκολεύτηκα πολύ με τις εξετάσεις·] [όμως ας μη μιλάμε πια γι' αυτό.]

 

Οι αντιθετικοί σύνδεσμοι μπαίνουν συνήθως στην αρχή της πρότασης· μπορούν όμως να μπουν και ύστερα από μια ή περισσότερες λέξεις ή και στο τέλος της πρότασης, π.χ.

 

[Το κατάλαβε ότι ήταν ψέμα.] [Ωστόσο δεν είπε τίποτα σε κανέναν.]

[Το κατάλαβε ότι ήταν ψέμα.] [Δεν είπε ωστόσο τίποτα σε κανέναν.]

[Το κατάλαβε ότι ήταν ψέμα.] [Δεν είπε τίποτα ωστόσο.]

 

Η αντιθετική σύνδεση διακρίνεται σε α) απλή και β) επιδοτική

α) απλή αντιθετική σύνδεση

Στην απλή αντιθετική σύνδεση χρησιμοποιούνται συνήθως οι σύνδεσμοι: αλλά, μα, όμως, παρά, μόνο και οι προτάσεις που συνδέονται μπορεί να έχουν και οι δύο κατάφαση [α] ή άρνηση [β] ή η μια κατάφαση και η άλλη άρνηση [γ, δ].

α. [Πέρασε στα Μαθηματικά,] [αλλά κόπηκε στα Αρχαία.]

β. [Δεν είναι νόμιμο,] [αλλά δεν είναι και ηθικό.]

γ. [Πόνεσε πολύ,] [κι όμως δεν είπε τίποτα.]

δ. [Δεν ζητάω τίποτα άλλο,] [παρά να με ακούσεις προσεκτικά.]

 

Όταν και οι δύο προτάσεις είναι αρνητικές, τότε ύστερα από τον αλλά ή μα μπαίνει συνήθως ο και [β].

Ο και μπαίνει μπροστά από τον όμως σε έντονη αντίθεση [γ].

Ο παρά συνδέει κανονικά μια αρνητική πρόταση με μια δεύτερη καταφατική [δ].

 

β) Επιδοτική αντιθετική σύνδεση

Στην επιδοτική αντιθετική σύνδεση χρησιμοποιούνται συνήθως:

1. σε προτάσεις κρίσης

α. όχι μόνο... αλλά και

β. όχι μόνο δε(ν)... μα ούτε

γ. όχι μόνο...αλλά και δεν

δ. όχι μόνο δε(ν)... αλλά και

κτλ.

α. [Όχι μόνο πήγε,] [αλλά και έμεινε όλο το καλοκαίρι.]

β. [Όχι μόνο δεν ήρθε,] [μα ούτε έστειλε ένα μήνυμα.]

γ. [Όχι μόνο ξαναπήγε] [αλλά και δεν έφυγε ποτέ πια.]

δ. [Όχι μόνο δε με δέχτηκε,] [αλλά και μου έκλεισε την πόρτα στα μούτρα.]

 

2. σε προτάσεις επιθυμίας

ε. όχι μόνο να...αλλά και να

στ. όχι μόνο να μη(ν)...αλλά ούτε και να

ζ. όχι μόνο να...αλλά και να μη(ν)

η. όχι μόνο να μη(ν)...αλλά να

ε. [Όχι μόνο να ξανάρθεις,] [αλλά και να μείνεις μαζί μας για πάντα.]

στ. [Όχι μόνο να μην πας,] [αλλά ούτε και να του τηλεφωνήσεις.]

ζ. [Όχι μόνο να φύγεις,] [αλλά και να μην ξανάρθεις ποτέ.]

η. [Όχι μόνο να μη διαμαρτύρεσαι,] [αλλά να με ευχαριστείς.]

 

Όταν συνδέεται αντιθετικά μια αρνητική πρόταση με μια δεύτερη καταφατική και υπάρχει έμφαση, συχνά παραλείπεται ο αντιθετικός σύνδεσμος, π.χ.

[Δεν πεινώ·] [διψώ.] (= αλλά διψώ)

 

γ. Σύνδεση προτάσεων με διαχωριστικούς συνδέσμους:

Οι διαχωριστικοί σύνδεσμοι ή, είτε συνδέουν δύο προτάσεις [α, β, γ] ή περισσότερες [δ, ε], π.χ.

 

α. [Όλη μέρα έγραφε] [ή διάβαζε.]

β. [Όλη μέρα ή έγραφε] [ή διάβαζε.]

γ. [Όλη μέρα είτε έγραφε] [είτε διάβαζε.]

δ. [Ή έτρωγε] [ή έπινε] [ή κάπνιζε.]

ε. [Είτε έτρωγε] [είτε έπινε] [είτε κάπνιζε.]

 

Όταν οι προτάσεις είναι δύο ο ή μπαίνει μια φορά [α] ή δύο φορές [β]

 

Οι διαχωριστικοί σύνδεσμοι πολλές φορές παραλείπονται, όταν οι δύο προτάσεις είναι αντίθετες μεταξύ τους και ο λόγος είναι ζωηρός, π.χ.

 

[Έχει] [δεν έχει ανάγκη], πρέπει να μείνει μαζί μας ([Ή έχει] [ή δεν έχει ανάγκη]...)

[Μπαίνει,] [βγαίνει,] δεν τον προσέχει κανείς ([Είτε μπαίνει] [είτε βγαίνει]...)

Αντί για διαχωριστικούς συνδέσμους χρησιμοποιούνται και τύποι του ρήματος θέλω, π.χ.

[Θες έφταιγα εγώ,] [θες έφταιγε εκείνος,] [στο τέλος δεν κάναμε τίποτα.]

 

ΠΡΟΣΟΧΗ

Στη σύνδεση με διαχωριστικούς συνδέσμους δε βάζουμε κόμμα.

 

δ. Σύνδεση προτάσεων με συμπερασματικούς συνδέσμους:

Στη σύνδεση προτάσεων με συμπερασματικούς συνδέσμους χρησιμοποιούνται οι συμπερασματικοί σύνδεσμοι λοιπόν, ώστε, άρα, επομένως [α-δ] αλλά και επιρρήματα τώρα, τότε, έπειτα, ύστερα ή το εμπρόθετο γι' αυτό [ε-θ] κ.ά. π.χ.

 

α. [Όπως φαίνεται, ήρθαν όλοι.] [Λοιπόν, τι περιμένουμε.]

β. [Kλείδωσα όλες τις πόρτες·] [ώστε να είστε ήσυχες και να μη φοβάστε καθόλου.]

γ. [Ο Γιώργος όλο το βράδυ φιλούσε την Ελένη.] [Άρα κάτι τρέχει μεταξύ τους.]

δ. [Συνεχίζεται η απεργία στα τρένα·] [επομένως το ταξίδι αναβάλλεται.]

ε. [Μόλις ήρθε κι ο Πέτρος.] [Τώρα είμαστε όλοι εδώ.]

στ. [Τελείωσε το κόκκινο;] [Δώσε μου τότε το κίτρινο.]

ζ. [Δε θυμώνει ποτέ.] [Έπειτα, πώς να μη τον θαυμάζεις!]

η. [Είναι σε όλα του εντάξει·] [ύστερα πώς να είσαι δυσαρεστημένος μαζί του;]

θ. [Μου έφερε όλα όσα του ζήτησα.] [Γι' αυτό τον αγαπώ!]

Οι συμπερασματικοί σύνδεσμοι συνδέουν κανονικά δύο κύριες προτάσεις που έχουν νοηματική σχέση μεταξύ τους, χωρίζονται όμως με τελεία ή άνω τελεία στον γραπτό λόγο ή με παύση στον προφορικό και μπαίνουν στην αρχή της δεύτερης πρότασης. Μόνο ο σύνδεσμος λοιπόν μπαίνει όχι μόνο στην αρχή, αλλά και ύστερα από μία ή και περισσότερες λέξεις ή ακόμη και στο τέλος της πρότασης, π.χ.

α. [Ήρθαν όλοι.] [Λοιπόν, τι περιμένουμε.]

β. [Δε βρήκαν μεταφορικό μέσο·] [ήρθαν λοιπόν με τα πόδια.]

γ. [Πέρασε η ώρα.] [Καληνύχτα λοιπόν.]

επάνω

 

 

 

Τι είναι η υποτακτική σύνδεση;

 

Τα προηγούμενα παραδείγματα:

 

[Ο Γιώργος πλύθηκε], [ντύθηκε] ασύνδετο

[Ο Γιώργος πλύθηκε] και [ντύθηκε] παρατακτική σύνδεση

 

μπορούμε να τα πούμε και με τρίτο τρόπο, πιο σύνθετο, πιο ποικίλο, π.χ.

 

[Ο Γιώργος ντύθηκε], [αφού είχε πλυθεί.]
1η πρόταση
κύρια
2η πρόταση
δευτερεύουσα

 

Στο παράδειγμα υπάρχουν πάλι οι δύο προτάσεις. Τώρα όμως τα πράγματα αλλάζουν. Οι δύο προτάσεις δεν είναι ισοδύναμες. Η πρόταση που «κουβαλάει» το κυρίως νόημα είναι η πρώτη, η κύρια.

 

Ας δούμε άλλο ένα παράδειγμα:

 

Θέλω να φάω, γιατί πεινάω
1η πρ. 2η πρ. 3η πρ.

 

Στο παράδειγμα υπάρχουν τρεις προτάσεις. Η πρώτη Θέλω είναι η κύρια, η πρόταση που «κουβαλάει» το κυρίως νόημα. Η δεύτερη πρόταση να φάω υποτάσσεται στην πρώτη και είναι δευτερεύουσα. Η τρίτη πρόταση γιατί πεινάω είναι κι αυτή δευτερεύουσα, υποτάσσεται όμως στην προηγούμενη δευτερεύουσα (να φάω).

 

 


Συμπέρασμα
: Στην υποτακτική σύνδεση μια δευτερεύουσα πρόταση (δπ) υποτάσσεται σε μια κύρια πρόταση (κπ) ή σε μια άλλη δευτερεύουσα πρόταση (δπ)· οι προτάσεις συνδέονται με τους υποτακτικούς συνδέσμους.

 

Έχουμε συνεπώς το σχήμα: 

 

Θέλω να φάω
κπ υποτακτικός σύνδεσμος δπ

ή

Θέλω να φάω γιατί πεινάω
κπ υποτακτικός σύνδεσμος δπ υποτακτικός σύνδεσμος δπ

 

Υποτακτικοί σύνδεσμοι είναι οι: α) παραχωρητικοί ή ενδοτικοί, β) χρονικοί, γ) τελικοί, δ) ειδικοί, ε) υποθετικοί, στ) ενδοιαστικοί ή διστακτικοί. (Για τους συνδέσμους δες εδώ)

 

ΠΡΟΣΟΧΗ Για να μάθουμε να διακρίνουμε εύκολα αν η σύνδεση των προτάσεων είναι παρατακτική ή υποτακτική, θα πρέπει να ξέρουμε καλά τους συνδέσμους.

 

Ανακεφαλαίωση

 

Ασύνδετο σχήμα πρόταση, πρόταση, πρόταση, πρόταση
Παρατακτική σύνδεση πρόταση παρατακτικός σύνδεσμος πρόταση παρατακτικός σύνδεσμος πρόταση
Υποτακτική σύνδεση κπ υποτακτικός σύνδεσμος δπ υποτακτικός σύνδεσμος δπ

 

 




Βιβλιογραφία

 

bullet

Γραμματική Νέας Ελληνικής Γλώσσας Α', Β' Γ' Γυμνασίου, Σωφρόνης Χατζησαββίδης - Αθανασία Χατζησαββίδου, ΟΕΔΒ, Αθήνα, Έκδοση Α, 2011

bullet

Νεοελληνική Γραμματική, Μανόλης Τριανταφυλλίδης, ΟΕΣΒ, Αθήνα, 1941

bullet

Γραμματική της Ελληνικής Γλώσσας, David Holton - Peter Mackridge - Ειρήνη Φιλιππάκη-Warburton, Πατάκης, Αθήνα, 1999

bullet

Γραμματική της Νέας Ελληνικής, Χρ. Κλαίρης - Γ. Μπαμπινιώτης, Ελληνικά Γράμματα, Αθήνα, 2005

bullet

Γραμματική Ε, Στ Δημοτικού, Ειρήνη Φιλιππάκη-Warburton - Μιχ. Γεωργιαφέντης - Γεώργιος Κοτζόγλου - Μαργαρίτα Λουκά, ΟΕΔΒ, Αθήνα

bullet

Εφαρμοσμένη Γραμματική της Δημοτικής και Συντακτικό, Γιάννη Β. Παπαναστασίου, Αθήνα, 1989

bullet

Συντακτικό της Νέας Ελληνικής, ΟΕΔΒ, Αθήνα, 1996, κα' έκδοση