Ελληνικός πολιτισμός, Τα αριθμητικά

 

Νέα Ελληνική Γλώσσα αρχική

 

Τα αριθμητικά, γενικά

 

Πρόσεξε τα παρακάτω παραδείγματα:

 

1. ‒ Νίκο, αγόρασε δέκα εισιτήρια για το λεωφορείο.

2. Στο Μαραθώνιο βγήκε δέκατος στη σειρά.

3. Το δέκαθλο είναι ένα δεκαπλό άθλημα, αποτελείται δηλαδή από δέκα αθλήματα.

4. Οι φόροι που πληρώνω είναι δεκαπλάσιοι, είναι δηλαδή δέκα φορές περισσότεροι από αυτούς που πλήρωνα πριν από μερικά χρόνια.

5. ‒ Πόσα εισιτήρια είπες; Καμιά δεκαριά φτάνουν;

    ‒ Ναι, μια δεκάδα είναι αρκετά.

 

 

Στα παραπάνω παραδείγματα οι λέξεις: δέκα, δεκαριά / δεκάδα, δέκατος, δεκαπλό, δεκαπλάσιος αναφέρονται στον αριθμό 10, γι' αυτό και λέγονται αριθμητικά. Συνεπώς, ανάλογα με την περίσταση, χρησιμοποιούμε διαφορετική λέξη για να αναφερθούμε σε αριθμούς εκφράζοντας:

α) ποσότητα: ένα, δύο, τρία...δέκα...

β) ποια σειρά έχει κάτι: πρώτος, δεύτερος, τρίτος... δέκατος...

γ) από πόσα μέρη αποτελείται κάτι: απλό, διπλό, τριπλό... δεκαπλό...

δ) πόσες φορές μεγαλύτερο είναι κάτι: διπλάσιο, τριπλάσιο... δεκαπλάσιο...

ε) μονάδες που αποτελούν σύνολο ή περίπου: δυάδα, τριάδα... δεκάδα/δεκαριά...

 

Συμπεραίνουμε, λοιπόν, ότι:

 

αριθμητικά είναι οι λέξεις που φανερώνουν αριθμούς. Χρησιμοποιούμε τα αριθμητικά για να δείξουμε ποσότητα, σειρά, από πόσα μέρη αποτελείται κάτι, πόσες φορές μεγαλύτερο είναι κάτι από κάτι άλλο, μονάδες που αποτελούν ένα σύνολο.

 

Τα αριθμητικά που φανερώνουν ποσότητα λέγονται απόλυτα.

Τα αριθμητικά που φανερώνουν ποια σειρά έχει κάτι λέγονται τακτικά.

Τα αριθμητικά που φανερώνουν από πόσα μέρη αποτελείται κάτι λέγονται πολλαπλασιαστικά.

Τα αριθμητικά που φανερώνουν πόσες φορές μεγαλύτερο είναι κάτι λέγονται αναλογικά.

Τα αριθμητικά που φανερώνουν μονάδες που αποτελούν σύνολο ή περίπου λέγονται περιληπτικά.

 

Τα απόλυτα, τα τακτικά, τα πολλαπλασιαστικά και τα αναλογικά αριθμητικά είναι επίθετα, ενώ τα περιληπτικά αριθμητικά είναι ουσιαστικά.

 

Απόλυτα αριθμητικά

 

Τα απόλυτα αριθμητικά φανερώνουν ένα ορισμένο πλήθος από πρόσωπα, ζώα ή πράγματα, π.χ.

 

• τρεις άνδρες,

• τρεις γυναίκες,

• τρία παιδιά,

• εκατό βιβλία

 

Τα απόλυτα αριθμητικά, ως επίθετα που είναι, έχουν τρία γένη. Δεν έχουν όμως όλα διαφορετικό τύπο για κάθε γένος. Επίσης, το αριθμητικό ένας, μία/μια, ένα έχει μόνο ενικό, ενώ τα υπόλοιπα μόνο πληθυντικό.

 

 

αρσενικό

θηλυκό

ουδέτερο

 

0 (μηδέν)

ο τύπος μηδέν και για τα τρία γένη

μόνο στον ενικό

1

ένας

μία/μια

ένα

μόνο στον ενικό

2

ένας τύπος και για τα τρία γένη

μόνο στον πληθυντικό

3

τρεις

τρεις

τρία

4

τέσσερις

τέσσερις

τέσσερα

5 ως 12

ένας τύπος και για τα τρία γένη

13, 14, 23, 24 κλπ.

δεκατρείς

δεκατρείς

δεκατρία

15 ως 20 & 30, 40, 50, 60, 70, 80, 90, 100

ένας τύπος και για τα τρία γένη

200, ως 900

διακόσιοι

διακόσιες

διακόσια

1000

χίλιοι

χίλιες

χίλια

 

Τα αριθμητικά κλίνονται ως εξής:

 

 

κοινός τύπος

 

ενικός αριθμός

ονομαστική

μηδέν

γενική

μηδενός

αιτιατική

μηδέν

 

 

αρσενικό

θηλυκό

ουδέτερο

 

ενικός αριθμός

ονομαστική

ένας

μία/μια

ένα

γενική

ενός

μιάς/μιας

ενός

αιτιατική

έναν1

μια(ν) / μια(ν)2

ένα

 

 

αρσενικό

θηλυκό

ουδέτερο

 

πληθυντικός αριθμός

ονομαστική

τρεις

τρεις

τρία

γενική

τριών

τριών

τριών

αιτιατική

τρεις

τρεις

τρία

 

 

αρσενικό

θηλυκό

ουδέτερο

 

πληθυντικός αριθμός

ονομαστική

τέσσερις

τέσσερις

τέσσερα

γενική

τεσσάρων

τεσσάρων

τεσσάρων

αιτιατική

τέσσερις

τέσσερις

τέσσερα

 

 

αρσενικό

θηλυκό

ουδέτερο

 

πληθυντικός αριθμός

ονομαστική

δεκατέσσερις

δεκατέσσερις

δεκατέσσερα

γενική

δεκατεσσάρων

δεκατεσσάρων

δεκατεσσάρων

αιτιατική

δεκατέσσερις

δεκατέσσερις

δεκατέσσερα

 

 

αρσενικό

θηλυκό

ουδέτερο

 

πληθυντικός αριθμός

ονομαστική

διακόσιοι

διακόσιες / διακόσες

διακόσια

γενική

διακοσίων

διακοσίων

διακοσίων

αιτιατική

διακόσιοι

διακόσιες / διακόσες

διακόσια

 

 

αρσενικό

θηλυκό

ουδέτερο

 

πληθυντικός αριθμός

ονομαστική

χίλιοι

χίλιες

χίλια

γενική

χιλίων

χιλίων

χιλίων

αιτιατική

χίλιοι

χίλιες

χίλια

 

• Για τη μισή μονάδα χρησιμοποιείται το επίθετο μισός-μισή-μισό, το οποίο, όταν συντίθεται ως δεύτερο συνθετικό με άλλα αριθμητικά επίθετα, παίρνει τη μορφή -ήμισι ή -μισι.

 

Όταν το αριθμητικό τελειώνει σε φωνήεν (τρία, τέσσερα, πέντε) προσθέτουμε την κατάληξη -μισι

Όταν το αριθμητικό τελειώνει σε σύμφωνο (τρεις, τέσσερεις) προσθέτουμε την κατάληξη -ήμισι

τρία > τριάμισι

τρεις > τρεισήμισι,

τέσσερα > τεσσεράμισι

τέσσερις > τεσσερισήμισι

πέντε > πεντέμισι.

 

• Οι μορφολογικοί τύποι μία, μίαν και δύο χρησιμοποιούνται συνήθως για μεγαλύτερη έμφαση, ενώ οι μορφολογικοί τύποι μια, μιαν και δυο χρησιμοποιούνται σε πιο χαλαρή ομιλία, π.χ. Έχεις μόνο μία μητέρα, αλλά δεν έχεις μια μόνο θεία. Τα γράμματα φτάνουν δυο δυο.

 

• Οι αριθμοί επτά (εφτά), οκτώ (οχτώ) και τα παράγωγά τους, καθώς και τα σύνθετα αριθμητικά που περιέχουν αυτούς τους αριθμούς, παρουσιάζουν τύπους με τα συμφωνικά συμπλέγματα πτ και κτ αντίστοιχα (επτά, οκτώ) και τύπους με τα φτ και χτ αντίστοιχα (εφτά, οχτώ). Οι πρώτοι χρησιμοποιούνται σε τυπικό και ουδέτερο ύφος, ενώ οι δεύτεροι σε οικείο, καθημερινό ύφος, π.χ.

Οι σοφοί της αρχαιότητος ήταν επτά.

Δος του οχτακόσια ευρώ.

Αντίστοιχη υφολογική διαφορά υφίσταται μεταξύ του εννέα και του εννιά, μεταξύ του ένδεκα και του έντεκα, μεταξύ του δεκαέξι και του δεκάξι.

 

• Τα απόλυτα αριθμητικά εννέα/εννιά και εννιακόσιοι, -ες, -α γράφονται με διπλό νν. Ο αριθμός ενενήντα με μονό ν.

 

• Τα απόλυτα αριθμητικά από το 11 ως το 20 γράφονται ως μια λέξη, π.χ.

11 = ένδεκα,

13 = δεκατρία,

19 = δεκαεννιά,

20 = είκοσι.

Τα υπόλοιπα σε ξεχωριστές λέξεις, π.χ.

21 = είκοσι ένα,

2014 = δύο χιλιάδες δεκατέσσερα,

3021 = τρεις χιλιάδες είκοσι ένα.

 

Τακτικά αριθμητικά

 

Τα τακτικά αριθμητικά φανερώνουν τη θέση που παίρνει κάποιο πρόσωπο ή κάποιο πράγμα σε μια σειρά από όμοια πρόσωπα ή πράγματα, π.χ.

 

• Η Ελένη ήρθε πρώτη, ενώ ο Γιώργος τρίτος.

• Θα έχουμε την πρώτη και την τρίτη άσκηση.

 

Οι καταλήξεις των τακτικών αριθμητικών είναι -(τ)ος, -(τ)η, -(τ)ο και κλίνονται όπως τα αντίστοιχα επίθετα σε -ος, -η, -ο.

Στα τακτικά αριθμητικά που αποτελούνται από δύο ή περισσότερες λέξεις κλίνονται όλες οι λέξεις, π.χ. ο χιλιοστός εξηκοστός τρίτος, του χιλιοστού εξηκοστού τρίτου κτλ.

Τα προπαροξύτονα τακτικά αριθμητικά παρουσιάζουν σε πολλές περιπτώσεις (όπως τα αντίστοιχα επίθετα σε -ος, -η, -ο, σ. 49) διπλό τονισμό στην προπαραλήγουσα και στην παραλήγουσα, π.χ. έβδομης και εβδόμης, π.χ.

• Είναι απόφοιτος του εβδόμου Γυμνασίου,

• Είναι ο νικητής του έβδομου πανελλήνιου αυτοκινητιστικού αγώνα.

• Έγινε ο εορτασμός της εικοστής ογδόης Οκτωβρίου.

• Κατατάχτηκε εικοστή όγδοη στον ανώμαλο δρόμο.

 

Τα τακτικά αριθμητικά κλίνονται ως εξής:

 

 

αρσενικό

θηλυκό

ουδέτερο

 

ενικός αριθμός

ονομαστική

όγδοος

όγδοη

όγδοο

γενική

όγδοου/ογδόου

όγδοης/ογδόης

όγδοου/ογδόου

αιτιατική

όγδοο

όγδοη

όγδοο

κλητική

όγδοε

όγδοη

όγδοο

 

πληθυντικός αριθμός

ονομαστική

όγδοοι

όγδοες

όγδοα

γενική

όγδοων/ογδόων

όγδοων/ογδόων

όγδοων/ογδόων

αιτιατική

όγδοους

όγδοες

όγδοα

κλητική

όγδοοι

όγδοες

όγδοα

 

 

αρσενικό

θηλυκό

ουδέτερο

 

ενικός αριθμός

ονομαστική

εικοστός όγδοος

εικοστή όγδοη/ογδόη

εικοστό όγδοο

γενική

εικοστού όγδοου/ογδόου

εικοστής όγδοης/ογδόης

εικοστού όγδοου/ογδόου

αιτιατική

εικοστό όγδοο

εικοστή όγδοη

εικοστό όγδοο

κλητική

εικοστέ όγδοε

εικοστή όγδοη

εικοστό όγδοο

 

πληθυντικός αριθμός

ονομαστική

εικοστοί όγδοοι

εικοστές όγδοες

εικοστά όγδοα

γενική

εικοστών όγδοων/ογδόων

εικοστών όγδοων/ογδόων

εικοστών όγδοων/ογδόων

αιτιατική

εικοστούς όγδοους

εικοστές όγδοες

εικοστά όγδοα

κλητική

εικοστοί όγδοοι

εικοστές όγδοες

εικοστά όγδοα

 

ΠΡΟΣΟΧΗ:

Πολύ συχνά όλο και περισσότεροι άνθρωποι, ακόμη και φιλόλογοι, αντί να χρησιμοποιήσουν το τακτικό αριθμητικό προτιμούν το απόλυτο, π.χ.

 

• Θα έχετε την ένα και την τρία άσκηση αντί του σωστού Θα έχετε την πρώτη και την τρίτη άσκηση.

• Δουλεύω στο δεκαεπτά γυμνάσιο αντί του σωστού Δουλεύω στο δέκατο έβδομο γυμνάσιο.

 

Βέβαια, να μην ξεχάσουμε εδώ και τους εκφωνητές ποδοσφαιρικών αγώνων με τις εκφράσεις...

• Το γκολ μπήκε στο ενενήντα ένα λεπτό του αγώνα αντί του σωστού Το γκολ μπήκε στο ενενηκοστό πρώτο λεπτό του αγώνα.

 

Πολλαπλασιαστικά αριθμητικά

 

Τα πολλαπλασιαστικά αριθμητικά δηλώνουν την ποσότητα των μερών από τα οποία αποτελείται κάτι, π.χ.

διπλός (δηλ. αποτελείται από δύο μέρη).

 

Πολλαπλασιαστικά αριθμητικά είναι τα εξής: α) απλά: απλός, διπλός, τριπλός, τετραπλός, πενταπλός, εξαπλός, δεκαπλός, εικοσαπλός, εκατονταπλός κτλ., β) σύνθετα με το διπλός: τρίδιπλος, τετράδιπλος κτλ.

 

Οι καταλήξεις των πολλαπλασιαστικών αριθμητικών είναι -πλό(ο)ς, -πλή(η), -πλό(ο) και κλίνονται όπως τα επίθετα σε -ος, -η, -ο.

 

Τα πολλαπλασιαστικά αριθμητικά κλίνονται ως εξής:

 

 

αρσενικό

θηλυκό

ουδέτερο

 

ενικός αριθμός

ονομαστική

τριπλός

τριπλή

τριπλό

γενική

τριπλού

τριπλής

τριπλού

αιτιατική

τριπλό

τριπλή

τριπλό

κλητική

τριπλέ

τριπλή

τριπλό

 

πληθυντικός αριθμός

ονομαστική

τριπλοί

τριπλές

τριπλά

γενική

τριπλών

τριπλών

τριπλών

αιτιατική

τριπλούς

τριπλές

τριπλά

κλητική

τριπλοί

τριπλές

τριπλά

 

Αναλογικά αριθμητικά

 

Τα αναλογικά αριθμητικά δηλώνουν πόσες φορές ένα ποσό είναι μεγαλύτερο από ένα άλλο, π.χ.

Ο μισθός του Γιώργου είναι διπλάσιος από τον μισθό του Κώστα (δηλ. δύο φορές μεγαλύτερος).

 

Αναλογικά αριθμητικά είναι τα διπλάσιος, τριπλάσιος, τετραπλάσιος, πενταπλάσιος, εξαπλάσιος, εφταπλάσιος, εικοσαπλάσιος κτλ.

Οι καταλήξεις των αναλογικών αριθμητικών είναι -πλάσιος, -πλάσια, -πλάσιο και κλίνονται όπως τα επίθετα σε -ιος, -ια, -ιο.

 

Τα αναλογικά αριθμητικά κλίνονται ως εξής:

 

 

αρσενικό

θηλυκό

ουδέτερο

 

ενικός αριθμός

ονομαστική

τριπλάσιος

τριπλάσια

τριπλάσιο

γενική

τριπλάσιου

τριπλάσιας

τριπλάσιου

αιτιατική

τριπλάσιο

τριπλάσια

τριπλάσιο

κλητική

τριπλάσιε

τριπλάσια

τριπλάσιο

 

πληθυντικός αριθμός

ονομαστική

τριπλάσιοι

τριπλάσιες

τριπλάσια

γενική

τριπλάσιων

τριπλάσιων

τριπλάσιων

αιτιατική

τριπλάσιους

τριπλάσιες

τριπλάσια

κλητική

τριπλάσιοι

τριπλάσιες

τριπλάσια

 

Περιληπτικά-προσεγγιστικά αριθμητικά

 

Τα περιληπτικά αριθμητικά είναι αφηρημένα ουσιαστικά και φανερώνουν ή ένα σύνολο από μονάδες (περιληπτικά) ή ένα πλήθος κατά προσέγγιση (προσεγγιστικά), π.χ.

• Αγόρασα μια δωδεκάδα πιάτα, (περιληπτικό)

• Ήταν καμιά δεκαριά παιδιά (προσεγγιστικό)

Τα περιληπτικά αριθμητικά κλίνονται ως εξής:

 

 

αρσενικό

 

ενικός αριθμός

ονομαστική

η τριάδα

γενική

της τριάδας

αιτιατική

την τριάδα

κλητική

τριάδα

 

πληθυντικός αριθμός

ονομαστική

οι τριάδες

γενική

των τριάδων

αιτιατική

τις τριάδες

κλητική

τριάδες

 

Πίνακας των αριθμητικών

 

αραβικά

ψηφία

ελληνικά

σημεία

ρωμαϊκά

σημεία

απόλυτα

τακτικά

πολλαπλασιαστικά

αναλογικά

περιληπτικά

1

α'

I

ένα

πρώτος

απλός, ή, ό

 

 

2

β'

II

δύο

δεύτερος, η, ο

διπλός, ή, ό

διπλάσιος, α, ο

δυάδα

3

γ'

III

τρία

τρίτος, η, ο

τριπλός, ή, ό

τριπλάσιος, α, ο

τριάδα

4

δ'

IV

τέσσερα

τέταρτος, η, ο

τετραπλός, ή, ό

τετραπλάσιος, α, ο

τετράδα

5

ε'

V

πέντε

πέμπτος, η, ο

πενταπλός, ή, ό

πενταπλάσιος, α, ο

πεντάδα

6

στ'

VI

έξι

έκτος, η, ο

εξαπλός, ή, ό

εξαπλάσιος, α, ο

εξάδα

7

ζ'

VII

επτά

έβδομος, η, ο

επταπλός, ή, ό

επταπλάσιος, α, ο

επτάδα

8

η'

VIII

οκτώ

όγδοος, η, ο

οκταπλός, ή, ό

οκταπλάσιος, α, ο

οκτάδα

9

θ'

IX

εννιά

ένατος, η, ο

εννεαπλός, ή, ό

εννιαπλάσιος, α, ο

εννιάδα

10

ι'

X

δέκα

δέκατος, η, ο

δεκαπλός, ή, ό

δεκαπλάσιος, α, ο

δεκάδα

11

ια'

ΧΙ

ένδ(τ)εκα

ενδέκατος, η, ο

ενδεκαπλός, ή, ό

ενδεκαπλάσιος, α, ο

ενδεκάδα

12

ιβ'

ΧΙΙ

δώδεκα

δωδέκατος, η, ο

δωδεκαπλός, ή, ό

δωδεκαπλάσιος, α, ο

δωδεκάδα

13

ιγ'

ΧΙΙ

δεκατρία

δέκατος τρίτος, η, ο

 

 

 

14

ιδ'

ΙVX

δεκατέσσερα

δέκατος τέταρτος, η, ο

 

 

 

15

ιε'

XV

δεκαπέντε

δέκατος πέμπτος, η, ο

 

 

 

16

ιστ'

XVI

δεκαέξι

δέκατος έκτος, η, ο

 

 

 

17

ιζ'

XVII

δεκαεπτά

δέκατος έβδομος, η, ο

 

 

 

18

ιη'

XVIII

δεκαοκτώ

δέκατος όγδοος, η, ο

 

 

 

19

ιθ'

XIX

δεκαεννιά

δέκατος ένατος, η, ο

 

 

 

20

κ'

ΧΧ

είκοσι

εικοστός, ή, ό

εικοσαπλός, ή, ό

εικοσαπλάσιος, α, ο

εικοσάδα

30

λ'

ΧΧΧ

τριάντα

τριακοστός, ή, ό

 

 

 

40

μ'

XL

σαράντα

τεσσαρακοστός, ή, ό

 

 

 

50

ν'

L

πενήντα

πεντηκοστός, ή, ό

 

 

 

60

ξ'

LX

εξήντα

εξηκοστός, ή, ό

 

 

 

70

ο'

LXX

εβδομήντα

εβδομηκοστός, ή, ό

 

 

 

80

π'

LXXX

ογδόντα

ογδοηκοστός, ή, ό

 

 

 

90

Ϟ (κόπα)

XC

ενενήντα

ενενηκοστός, ή, ό

 

 

 

100

ρ'

C

εκατό

εκατοστός, ή, ό

εκατονταπλός, ή, ό

εκατονταπλάσιος, α, ο

εκατοντάδα

200

σ'

CC

διακόσια

διακοσιοστός, ή, ό

 

 

 

300

τ'

CCC

τριακόσια

τριακοσιοστός, ή, ό

 

 

 

400

υ'

CD

τετρακόσια

τετρακοσιοστός, ή, ό

 

 

 

500

φ'

D

πεντακόσια

πεντακοσιοστός, ή, ό

 

 

 

600

χ'

DC

εξακόσια

εξακοσιοστός, ή, ό

 

 

 

700

ψ'

DCC

επτακόσια

επτακοσιοστός, ή, ό

 

 

 

800

ω'

DCCC

οκτακόσια

οκτακοσιοστός, ή, ό

 

 

 

900

Ϡ (σαμπί)

CM

εννιακόσια

εννιακοσιοστός, ή, ό

 

 

 

1000

‚α

M

χίλια

χιλιοστός, ή, ό

 

χιλιαπλάσιος, α, ο

χιλιάδα

2000

‚β

MΜ

δύο χιλιάδες

δισχιλιοστός, ή, ό

 

 

 

10.000

‚ι

Χ

δέκα χιλιάδες

δεκακισχιλιοστός, ή, ό

 

   

100.000

‚ρ

C

εκατό χιλιάδες

εκατοντακισχιλιοστός, ή, ό

 

   

1.000.000

 

Μ

ένα εκατομμύριο

εκατομμυριοστός, ή, ό

 

   

 

Ο αριθμός 1453 στην ελληνική γραφή: ,αυνγ, στη ρωμαϊκή γραφή: MCDLIII

Ο αριθμός 1999 στην ελληνική γραφή: ,αϠϞθ, στη ρωμαϊκή γραφή: MCDLIII

Ο αριθμός 2014 στην ελληνική γραφή: ,βιδ, στη ρωμαϊκή γραφή: MMXIV

 

Ασκήσεις

Βιβλιογραφία - Δικτυογραφία