ΝΕΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ

Επιθετικός - Κατηγορηματικός


 

Δες τον πίνακα με τους προσδιορισμούς. Κατέβασε τον πίνακα των προσδιορισμών σε αρχείο pdf

 

επιθετικός προσδιορισμός

 

Αν προσέξεις το διάγραμμα, θα διαπιστώσεις ότι ο επιθετικός προσδιορισμός είναι ένας:

 

προσδιορισμός > ονοματικός > ομοιόπτωτος > επίθετο

 

Αυτό σημαίνει ότι προσδιορίζει (προσδιορισμός) ένα όνομα (ονοματικός), βρίσκεται στην ίδια πτώση με το όνομα που προσδιορίζει (ομοιόπτωτος), και είναι επίθετο.

 

Επιθετικός προσδιορισμός λέγεται το επίθετο που προσδίδει στη λέξη που προσδιορίζει μια συγκεκριμένη και μόνιμη ιδιότητα, π.χ.

 

Ήρθε ο όμορφος Νίκος.

 

Αν στο παραπάνω παράδειγμα:

Ρήμα είναι το "Ήρθε",

Υποκείμενο είναι "ο Νίκος",

τότε το επίθετο "ο όμορφος" είναι:

 

προσδιορισμός ονοματικός, γιατί προσδιορίζει το όνομα "Νίκος" 

 

ομοιόπτωτος, γιατί βρίσκεται στην ίδια πτώση με το όνομα που προσδιορίζει (ο Νίκος = ονομαστική εν. ο όμορφος = ονομαστική εν.)

 

 επίθετο

 

επιθετικός προσδιορισμός.

 

Η λέξη "ο όμορφος" είναι επιθετικός προσδιορισμός, γιατί δίνει στο ουσιαστικό "ο Νίκος" μια συγκεκριμένη και μόνιμη ιδιότητα· αυτό σημαίνει ότι την ιδιότητα αυτή (όμορφος) ο Νίκος την έχει τώρα αλλά θα την έχει και σε λίγο και αύριο και μεθαύριο...

 

Τι χρησιμοποιείται ως επιθετικός προσδιορισμός;

 

Ως επιθετικοί προσδιορισμοί χρησιμοποιούνται

α) κυρίως τα επίθετα, π.χ.
→ Η ωραία Ελένη έφυγε με τον όμορφο Πάρη και άφησαν πίσω τον άτυχο Μενέλαο.

β) οι αντωνυμίες, π.χ.
→ Σε περίμενα τόσην ώρα.
→ Δε θέλω να βγεις άλλη φορά μ' αυτό το παιδί.
→ Πού ήσουν τέτοια ώρα;

γ) τα αριθμητικά, π.χ.
→ Θα έρθουν να μας πάρουν τρία αυτοκίνητα.
→ Είμαστε πέντε φίλοι.

δ) οι μετοχές, π.χ.
→ Οι χωρισμένοι δε γιορτάζουν ποτέ...
→ Έπεσαν τα μαραμένα φύλλα.

ε) τα επιρρήματα με άρθρο, π.χ.
→ Κοιτάξτε στο δίπλα γραφείο.
→ Είναι στο κάτω συρτάρι.

στ) οι προθετικές φράσεις (κυρίως με τις προθέσεις: από, για, με, χωρίς) που μπορούν να μετατραπούν σε επίθετο ή σε μετοχή, π.χ.
→ Έζησε μια ζωή με ανία (ανιαρή).
→ Είναι άνθρωπος με χαρά (χαρούμενος).
→ Αγόρασα μαστίχα από τη Χίο (χιώτικη).
→ Θα πάμε διακοπές για μια βδομάδα (εβδομαδιαίες).
→ Έφυγε χωρίς συνοδεία (ασυνόδευτος)

ζ) τα ουσιαστικά που δηλώνουν ηλικία, επάγγελμα, εθνικότητα, π.χ.
Γέρος άνθρωπος κι ούτε του φαίνεται.
Επιστήμονας άνθρωπος και συμπεριφέρεται σαν ζώο.
→ Οι Γερμανοί στρατιώτες έτρεχαν στον κάμπο.

η) τα ονόματα των γεωγραφικών ή χρονικών όρων ή φυσικών φαινομένων, π.χ.
→  Ο Αξιός ποταμός πλημμύρισε.
→ Ήρθαν ημέρα Κυριακή κι έφυγαν μέρα Τρίτη.
→ Φύσηξε αέρας νοτιάς και ξεράθηκε ο τόπος.

 

Παρατηρήσεις για τον επιθετικό προσδιορισμό

 

• Ο επιθετικός προσδιορισμός και η λέξη που προσδιορίζει είναι τόσο στενά δεμένες που πολλές φορές ενώνονται αποτελώντας μια λέξη, π.χ. μεγάλη πόλη → μεγαλούπολη, τρελό βαπόρι → τρελοβάπορο.

• Ένα ουσιαστικό μπορεί να έχει περισσότερους από έναν επιθετικούς προσδιορισμούς, π.χ.
1. Μπήκε από την πόρτα ένας ψηλός, γεροδεμένος κι όμορφος άντρας.
2. Διασχίσαμε την εύφορη θεσσαλική πεδιάδα.

Στο πρώτο παράδειγμα οι προσδιορισμοί (ψηλός, γεροδεμένος κι όμορφος) προσδιορίζουν χωριστά το ουσιαστικό (άντρας) και χωρίζονται με κόμμα ή συνδέονται με σύνδεσμο.
Στο δεύτερο παράδειγμα ο ένας προσδιορισμός μαζί με το ουσιαστικό αποτελούν ένα σύνολο (θεσσαλική πεδιάδα) και ο άλλος προσδιορισμός (εύφορη) προσδιορίζει το σύνολο

• Πολλές φορές το ουσιαστικό παραλείπεται και χρησιμοποιείται μόνο του το επίθετο που αποκτά σημασία ουσιαστικού, π.χ.
→ Θα πάω για ψώνια στη λαϊκή (αγορά).

• Συνήθως ο προσδιορισμός προηγείται του ουσιαστικού, μπορεί όμως και για λόγους έμφασης να ακολουθεί το ουσιαστικό, π.χ.
1. Έφτασε και η ωραία Ελένη - Έφτασε και η Ελένη η ωραία.
2. Είδαμε μια τεράστια χελώνα - Είδαμε μια χελώνα τεράστια.

Στο πρώτο παράδειγμα στη συνηθισμένη διατύπωση ο έναρθρος προσδιορισμός (η ωραία) προηγείται και ακολουθεί το άναρθρο ουσιαστικό (Ελένη). Σε μια διατύπωση με έμφαση και ο προσδιορισμός και το ουσιαστικό παίρνουν άρθρο (η Ελένη η ωραία).

Στο δεύτερο παράδειγμα το ουσιαστικό συνοδεύεται από αόριστο άρθρο.

 

 

Κατηγορηματικός προσδιορισμός

 

Αν προσέξεις το διάγραμμα, θα διαπιστώσεις ότι ο κατηγορηματικός προσδιορισμός είναι ένας:

 

προσδιορισμός > ονοματικός > ομοιόπτωτος > επίθετο

 

Αυτό σημαίνει ότι προσδιορίζει (προσδιορισμός) ένα όνομα (ονοματικός), βρίσκεται στην ίδια πτώση με το όνομα που προσδιορίζει (ομοιόπτωτος), και είναι επίθετο.

 

Κατηγορηματικός προσδιορισμός λέγεται το επίθετο που προσδίδει στη λέξη που προσδιορίζει μια συγκεκριμένη και παροδική ιδιότητα, π.χ.

 

Ήρθε χαμογελαστός, ο Νίκος.

 

Αν στο παραπάνω παράδειγμα:

Ρήμα είναι το "Ήρθε",

Υποκείμενο είναι "ο Νίκος",

τότε το επίθετο "χαμογελαστός" είναι:

 

προσδιορισμός ονοματικός, γιατί προσδιορίζει το όνομα "ο Νίκος"

 

ομοιόπτωτος, γιατί βρίσκεται στην ίδια πτώση με το όνομα που προσδιορίζει (ο Νίκος = ονομαστική εν., χαμογελαστός = ονομαστική εν.)

 

επίθετο

 

κατηγορηματικός προσδιορισμός.

 

Η λέξη "χαμογελαστός" είναι κατηγορηματικός προσδιορισμός, γιατί δίνει στο ουσιαστικό ο Νίκος μια ιδιότητα, μόνο που αυτή η ιδιότητα είναι παροδική· αυτό σημαίνει ότι την ιδιότητα αυτή (χαμογελαστός) ο Νίκος δεν την έχει πάντα· τώρα είναι χαμογελαστός, σε λίγο όμως μπορεί να είναι λυπημένος.

Τι χρησιμοποιείται ως κατηγορηματικός προσδιορισμός;

 

Ως κατηγορηματικοί προσδιορισμοί χρησιμοποιούνται

α) κυρίως τα επίθετα, π.χ.
→ Περπατάει με το κεφάλι σκυφτό.

β) οι επιθετικές μετοχές, π.χ.
→ Με κοίταζε με τα μάτια δακρυσμένα.

γ) Χρησιμοποιούνται ως κατηγορηματικοί προσδιορισμοί τα επίθετα: όλος, ολάκερος, ολόκληρος, ακέριος, ατόφιος, μισός, μονός, διπλός, μόνος ή μοναχός (μου, σου, του), π.χ.
→ Σας είπα όλη την αλήθεια.
→ Κατεβαίνει η αδερφή σου μόνη της.

 

Παρατηρήσεις για τον κατηγορηματικό προσδιορισμό

 

Ο κατηγορηματικός προσδιορισμός είναι άναρθρος, ενώ το ουσιαστικό που προσδιορίζει είναι έναρθρο.

 

Διάκριση του επιθετικού ή του κατηγορηματικού προσδ. από το κατηγορούμενο

 

Και ο επιθετικός και ο κατηγορηματικός προσδιορισμός προσδιορίζουν ένα ουσιαστικό άμεσα, χωρίς τη μεσολάβηση κάποιου ρήματος(παρδ. 1,2)·
αντίθετα το κατηγορούμενο δίνει μια ιδιότητα σ' ένα ουσιαστικό μέσω του συνδετικού ρήματος (παρδ. 3).

Παραδείγματα:

1. Ο γελαστός Γιώργος θα έρθει μαζί μας. → ο γελαστός = έναρθρο = επιθετικός πρσδ.

2. Ο Γιώργος γελαστός θα έρθει μαζί μας. → γελαστός = άναρθρο = κατηγορηματικός πρσδ.

Ο Γιώργος είναι γελαστός. → γελαστός = μεσολαβεί το συνδετικό ρήμα είναι = κατηγορούμενο

 

 




Βιβλιογραφία

 

bullet

Γραμματική Νέας Ελληνικής Γλώσσας Α', Β' Γ' Γυμνασίου, Σωφρόνης Χατζησαββίδης - Αθανασία Χατζησαββίδου, ΟΕΔΒ, Αθήνα, Έκδοση Α, 2011

bullet

Νεοελληνική Γραμματική, Μανόλης Τριανταφυλλίδης, ΟΕΣΒ, Αθήνα, 1941

bullet

Γραμματική της Ελληνικής Γλώσσας, David Holton - Peter Mackridge - Ειρήνη Φιλιππάκη-Warburton, Πατάκης, Αθήνα, 1999

bullet

Γραμματική της Νέας Ελληνικής, Χρ. Κλαίρης - Γ. Μπαμπινιώτης, Ελληνικά Γράμματα, Αθήνα, 2005

bullet

Γραμματική Ε, Στ Δημοτικού, Ειρήνη Φιλιππάκη-Warburton - Μιχ. Γεωργιαφέντης - Γεώργιος Κοτζόγλου - Μαργαρίτα Λουκά, ΟΕΔΒ, Αθήνα

bullet

Εφαρμοσμένη Γραμματική της Δημοτικής και Συντακτικό, Γιάννη Β. Παπαναστασίου, Αθήνα, 1989

bullet

Συντακτικό της Νέας Ελληνικής, ΟΕΔΒ, Αθήνα, 1996, κα' έκδοση

bullet

Νεοελληνική Γλώσσα Γ' Γυμνασίου, Γιάννης Παπαθανασίου, εκδ. Χαζτηθωμά, Θεσσαλονίκη, 2006