Είσοδος Ιστορία

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΔΕΥΤΕΡΟ

Η ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ ΤΟY 1821 ΣΤΟ ΠΛΑΙΣΙΟ ΤΗΣ ΑΝΑΔYΣΗΣ ΤΩΝ ΕΘΝΙΚΩΝ ΙΔΕΩΝ ΚΑΙ ΤΟY ΦΙΛΕΛΕYΘΕΡΙΣΜΟY ΣΤΗΝ ΕYΡΩΠΗ


Η ενότητα στο σχολικό βιβλίο
Δες την παρουσίαση


ΕΝΟΤΗΤΑ 8

Η εξέλιξη της ελληνικής επανάστασης (1821-1827)

Η ευνοϊκή συγκυρία Έναρξη της Επανάστασης στην Πελοπόννησο

Οι προΰποθέσεις για την επιτυχία της ελληνικής επανάστασης ήταν σαφώς καλύτερες στο νότιο ελλαδικό χώρο, όπου οι ελληνικοί πληθυσμοί ήταν πυκνότεροι και η παρουσία οθωμανικού στρατού δεν ήταν ιδιαίτερα ισχυρή, ενώ τη δεδομένη στιγμή (1820-1822) μεγάλο μέρος των οθωμανικών δυνάμεων ήταν απασχολημένο στον πόλεμο εναντίον του Αλή πασά της Ηπείρου. Ακόμη, εδώ πολυάριθμοι Φιλικοί προετοίμαζαν και ανέμεναν τον ξεσηκωμό, υπήρχαν ένοπλα σώματα Ελλήνων (κλέφτες), ελληνικά εμπορικά σκάφη, που τότε ήταν εφοδιασμένα με κανόνια, ενώ πολλοί Έλληνες διέθεταν σημαντική εμπειρία ένοπλων συγκρούσεων τόσο στην ξηρά (στρατιώτες στις ένοπλες δυνάμεις του Αλή πασά και στον αγγλικό στρατό των Επτανήσων) όσο και στη θάλασσα (ναύτες στο τουρκικό πολεμικό ναυτικό, αλλά και σε εμπορικά πλοία που είτε συγκρούονταν με πειρατές είτε ασκούσαν πειρατεία). Επιπλέον, τα ορεινά εδάφη της Πελοποννήσου και της Στερεάς διευκόλυναν τον κλεφτοπόλεμο.

Επαναστατικές εστίες Η κήρυξη της Ελληνικής Επανάστασης Α΄ έτος της Ελληνικής Επανάστασης, Τα γεγονότα Η έναρξη της επανάστασης και τα πρώτα γεγονότα Οι πολεμικές επιχειρήσεις

Επαναστάσεις ξέσπασαν τον Μάρτιο του 1821 σε διάφορα σημεία της Πελοποννήσου και στη συνέχεια στη Στερεά Ελλάδα, στην Κρήτη, στα νησιά του Αιγαίου, στη Θεσσαλία, στην Ήπειρο, στη Μακεδονία και στη Θράκη. Επαναστατικές κινήσεις έγιναν, επίσης, στην Κύπρο και στη Μ. Ασία. Γρήγορα, ωστόσο, φάνηκε ότι η απελευθέρωση μιας τόσο μεγάλης περιοχής ξεπερνούσε τις δυνατότητες του ελληνισμού. Ειδικά στη Θεσσαλία και στη Μακεδονία, που είναι σε μεγάλο βαθμό πεδινές, καθώς και στη Θράκη, στην Κύπρο και στη Μ. Ασία, όπου ήταν εύκολο να φτάσει γρήγορα τουρκικός στρατός, η καταστολή ήταν άμεση. Τελικά, η επανάσταση εδραιώθηκε στην Πελοπόννησο, στη Στερεά Ελλάδα και σε ορισμένα νησιά του Αιγαίου. Οι δυνάμεις των επαναστατών αποτελούνταν από αγωνιστές που ακολουθούσαν κάποιον οπλαρχηγό δίχως να υπάρχει κεντρική ηγεσία.

Η Ελλάδα σκλαβωμένη, Turner William, 1822 Διάκος, Peter-von-Hess Διάκος, Ησαΐας Αλ., Η μάχη της Αλαμάνας Διάκος, Λαϊκή λιθογραφία Η αποθέωση Διάκου, Παρθένης Κωνσταντίνος Η αποθέωση Διάκου, Παρθένης Κωνσταντίνος Ζωγράφος, Αλαμάνα και θάνατος του Αθανασίου Διάκου Μάχη εις της Γραβιάς το χάνι, Ζωγράφος Δ Ανδρούτσος, Λαϊκή λιθογραφία Ανδρούτσος, Λαϊκή λιθογραφία Ανδρούτσος, Θεόφιλος, Δυσσεύς Ανδρούτσος και Ιωάννης Γκούρας καταστρέφουσιν εν Φοντάνα μέγαν τουρκικόν στρατόν το 1822 Η μάχη των Βασιλικών, Ζωγράφος Π. Ο έφιππος Ανδρέας Μεταξάς στη μάχη του Λάλα, Peter von Hess Η πολιορκία της Μονεμβασιάς Η παράδοση της Μονεμβασιάς, Peter von Hess Η παράδοση του Νεόκαστρου, Peter von Hess Τριπολιτσά, Π. Ζωγράφος Τριπολιτσά απελευθέρωση της Τριπολιτσάς Ο Σταϊκόπουλος κυριεύει το Παλαμήδι, Peter von Hess Ο Διάκος οδηγεί τους Δερβενοχωρίτες στον αγώνα, Peter von Hess Μάχη στα Δερβενάκια, Βρυζάκης Μάχη Δερβενακίων, Κοέκ Κοέκ Δερβενάκια, Ζωγράφος Δ Δερβενάκια Ο Σταϊκόπουλος κυριεύει το Παλαμήδι, Peter von Hess Eastlake-Χίος Κανάρης, Λύτρας Νικηφόρος Ο Κανάρης πυρπολεί τον τουρικό στόλο Ο Κανάρης πυρπολεί τον τουρικό στόλο  Κανάρης-Χίος Κανάρης, Ivan Aivasowsky Ο Τούρκος ναύαρχος Καρά Αλής μεταφέρεται σκοτωμένος Η μάχη των Σαλώνων Ο Μητρόπουλος στήνει τη σημαία στα Σάλωνα, Λουί Ντυπρέ

Οι πρωταγωνιστές Η Επανάσταση του 1821, Οι στρατιωτικές επιχειρήσεις

Από τους χιλιάδες Έλληνες που συμμετείχαν στην επανάσταση ξεχώρισαν, χάρη στις στρατιωτικές ηγετικές τους ικανότητες, οι Θεόδωρος Κολοκοτρώνης, Γεώργιος Καραϊσκάκης, Οδυσσέας Ανδρούτσος και Μάρκος Μπότσαρης στη στεριά, καθώς και οι Κωνσταντίνος Κανάρης και Ανδρέας Μιαούλης στη θάλασσα. Ηγετικό ρόλο έπαιξαν και δύο γυναίκες, η Λασκαρίνα Μπουμπουλίνα και η Μαντώ Μαυρογένους.

Θεόδωρος Κολοκοτρώνης  Θεόδωρος Κολοκοτρώνης Θεόδωρος Κολοκοτρώνης Θεόδωρος Κολοκοτρώνης Γεώργιος Καραϊσκάκης Γεώργιος Καραϊσκάκης Γεώργιος Καραϊσκάκης Οδυσσέας Ανδρούτσος Οδυσσέας Ανδρούτσος Οδυσσέας Ανδρούτσος Οδυσσέας Ανδρούτσος Μάρκος Μπότσαρης Μάρκος Μπότσαρης Μάρκος Μπότσαρης Μάρκος Μπότσαρης Κωνσταντίνος Κανάρης Κωνσταντίνος Κανάρης Κωνσταντίνος Κανάρης Ανδρέας Μιαούλης Ανδρέας Μιαούλης Ανδρέας Μιαούλης Ανδρέας Μιαούλης Ανδρέας Μιαούλης Λασκαρίνα Μπουμπουλίνα Λασκαρίνα Μπουμπουλίνα Λασκαρίνα Μπουμπουλίνα Μαντώ Μαυρογένους Μακρυγιάννης Μακρυγιάννης, Krazeisen Karl Παπαφλέσας

Η φάση των επιτυχιών (1821-1824) Ο λόγος του Θεόδωρου Κολοκοτρώνη στην Πνύκα

Αρχικά, οι επαναστάτες περιόρισαν τους Τούρκους στα κατά τόπους φρούρια. Παράλληλα, καταλήφθηκαν από τους Έλληνες πόλεις της Πελοποννήσου, όπως η Καλαμάτα και η Πάτρα. Οι οθωμανικές αρχές απάντησαν με σκληρά αντίποινα σε βάρος Ελλήνων αμάχων στην Κωνσταντινούπολη, στη Σμύρνη, στη Θράκη, στην Κύπρο και αλλού. Στη διάρκειά τους απαγχονίστηκε ο πατριάρχης Γρηγόριος Ε΄ (10 Απριλίου 1821).

Πατριάρχης Απαγχονισμός του Γρηγορίου Ε' Πατριάρχης Πατριάρχης

2. Ο Θεόδωρος Κολοκοτρώνης, ο θρυλικός «γέρος του Μοριά»,
ηγετική φυσιογνωμία της επανάστασης του 1821.
Θεόδωρος Κολοκοτρώνης

1. Οι απαρχές της ελληνικής επανάστασης

Oι περισσότεροι από αυτούς [ενν. τους Έλληνες] στην αρχή της επανάστασης ήσαν χωρίς άρματα [...] και αι σημαίαι των περισσοτέρων ήσαν τσεμπέρες των γυναικών των. Ερωτούσαν οι απλοί Έλληνες τότε ο ένας τον άλλον διά τι εμαζώχθησαν εδώ και τι θα κάμωμεν. […] Oι Έλληνες εις την αρχήν της επαναστάσεως αυτομάτως εσυναθροίζοντο εις τα στρατόπεδα [...]. Έπειτα όμως ο Κολοκοτρώνης επρολάμβανε και τους εσυνάθροιζε διά διαταγής αυτού, ή της κυβερνήσεως, και δεν τους άφηνε να συνέρχωνται αυτομάτως, διότι εφοβείτο την ραδιουργίαν και την λιποταξίαν και ήθελε να τους έχη όλους υπό επιτήρησιν.
Φωτάκος (Φώτιος Χρυσανθακόπουλος), Απομνημονεύματα περί της Ελληνικής Επαναστάσεως, Αθήναι 1858, τόμ. Α‘, σ. 81.

30


Η επανάσταση, ωστόσο, δεν κάμφθηκε. Τουρκικά στρατεύματα που μετέβαιναν στην Πελοπόννησο για να την καταπνίξουν συνάντησαν ισχυρή και γενναία αντίσταση σε διάφορα σημεία της Στερεάς Ελλάδας (Αλαμάνα, Γραβιά, Βασιλικά και αλλού) από τις δυνάμεις οπλαρχηγών όπως ο Αθανάσιος Διάκος και ο Οδυσσέας Ανδρούτσος. Σε μια από αυτές τις μάχες σκοτώθηκε πολεμώντας και ο επίσκοπος Σαλώνων Ησαΐας. Την ίδια στιγμή ενισχύονταν οι ελληνικές θέσεις στην Πελοπόννησο. Γεγονός-σταθμός υπήρξε η άλωση της Τριπολιτσάς (23 Σεπτεμβρίου 1821), διοικητικού κέντρου της Πελοποννήσου, από δυνάμεις με επικεφαλής τον Θ. Κολοκοτρώνη.

Παράλληλα, στη θάλασσα οι ελληνικές δυνάμεις παρεμπόδιζαν τις κινήσεις του τουρκικού στόλου, υποστήριζαν τις χερσαίες δυνάμεις και συμμετείχαν σε πολιορκίες παραλιακών φρουρίων.

Οι Τούρκοι, θέλοντας να σπείρουν τον πανικό, κατέλαβαν τη Χίο (Πάσχα 1822) και κατέσφαξαν τον ελληνικό πληθυσμό της (23.000 νεκροί και 47.000 αιχμάλωτοι), γεγονός που προκάλεσε μεγάλη συγκίνηση στην Ευρώπη. Σε απάντηση, ο Κ. Κανάρης και οι άνδρες του ανατίναξαν, λίγο αργότερα, την τουρκική ναυαρχίδα στο λιμάνι της Χίου.

Συγχρόνως, ελληνικές δυνάμεις, υπό την ηγεσία του Θ. Κολοκοτρώνη, διέλυσαν στα Δερβενάκια της Αργολίδας (25-28 Ιουλίου 1822) Η μάχη στα Δερβενάκια τη στρατιά του Δράμαλη που είχε φτάσει στην Πελοπόννησο με σκοπό την ανακατάληψη της Τριπολιτσάς.

Το 1823 σκοτώθηκε, πολεμώντας λίγο έξω από το Καρπενήσι, ο Μάρκος Μπότσαρης.

Το 1824 ο σουλτάνος ήρθε σε συμφωνία με τον ηγεμόνα της Αιγύπτου Μοχάμετ Άλι, προσφέροντάς του, σε περίπτωση καταστολής της επανάστασης, την Κρήτη και την Πελοπόννησο. Πράγματι, αιγυπτιακός στρατός κατέπνιξε την επανάσταση στην Κρήτη και κατέστρεψε την Κάσο, ενώ τουρκικές δυνάμεις έκαναν το ίδιο στα ψαρά.

Η ελληνική απάντηση δόθηκε στη ναυμαχία του Γέροντα (29 Αυγούστου 1824), στην οποία ελληνικές ναυτικές δυνάμεις με επικεφαλής τον Α. Μιαούλη κατάφεραν ισχυρό χτύπημα στον τουρκοαιγυπτιακό στόλο.

Μπότσαρη, Καρπενήσι Marsigli Filippo, Ο θάνατος του Μάρκου Μπότσαρη Θάνατος του Μπότσαηρ, Ludovico Lipparini Μπότσαρης_Hess Κηδεία του Μπότσαρη Η καταστροφή των Ψαρών, Λαϊκή λιθογραφία H καταστροφή των Ψαρών,  Kουτσοδόντη Μετά την καταστροφή των Ψαρών, Γύζης Νικόλαος Νικόλαος Γύζης, Η Δόξα, 1898 Η ναυμαχία Γέροντα Η ναυμαχία του Γέροντα, Μιχαήλ Γ. Κ.

Η φάση της κάμψης (1825-1827)

Στις αρχές του 1825 ο Ιμπραήμ, θετός γιος του Μοχάμετ Άλι της Αιγύπτου, αποβιβάστηκε στην Πελοπόννησο επικεφαλής ενός καλά οργανωμένου τακτικού στρατού. Χωρίς σοβαρή αντίσταση από τις ελληνικές δυνάμεις, που ήταν καταπονημένες από τον εμφύλιο πόλεμο (βλέπε επόμενη ενότητα), ανακατέλαβε μεγάλο τμήμα της Πελοποννήσου. Η ηρωική προσπάθεια του Παπαφλέσσα να τον σταματήσει (μάχη στο Μανιάκι, 20 Μαΐου 1825) δεν είχε αποτέλεσμα. Μόνο στους Μύλους, περιοχή κοντά στο Άργος, οι Δημήτριος Yψηλάντης, Κωνσταντίνος Μαυρομιχάλης και Μακρυγιάννης κατάφεραν να πλήξουν τις δυνάμεις του Ιμπραήμ (13 Ιουνίου 1825).

Παπαφλέσσας, Μάχη στο Μανιάκι Παπαφλέσσας, Δράκος,1971 Το φίλημα του Ιμπραήμ στο νεκρό Παπαφλέσσα Μάχη των Μύλων, Ζωγράφος Δ.

2. Η πείνα βασανίζει τους αγωνιστές του Μεσολογγίου

Aρχίσαμεν, περί τας 15 Mαρτίου, ταις πικραλήθραις, χορτάρι της θαλάσσης˙ το εβράζαμεν πέντε φοραίς έως ότου έβγαινεν η πικράδα, και το ετρώγαμεν με ξείδι και λάδι ωσάν σαλάτα, και με ζουμί από καβούρους ανακατωμένον και τούτο. Eδόθησαν και εις τους ποντικούς, πλην ήτον ευτυχής όστις εδύνατο να πιάση έναν. Bατράχους δεν είχαμεν, κατά δυστυχίαν. Aπό την έλλειψην της θροφής αύξαναν αι ασθένειαι, πονόστομος και αρθρίτις. Eις τοιαύτην κατάστασιν ευρισκόμασθον όταν μας έφθασεν γράμμα των απεσταλμένων μας εις Nαύπλιον συσταίνον και να φάγωμεν (εν ανάγκη) ένας τον άλλον. [...] Εκείνην την ημέραν ένας Kραβαρίτης έκοψεν κρέας από το μηρί ενός φονευμένου και το έφαγεν.
N. Kασομούλης, Eνθυμήματα στρατιωτικά της Επαναστάσεως των Eλλήνων. Aπό τα 1821 μέχρι των 1833, επιμ. Γ. Bλαχογιάννης, Aθήνα 1939, τόμ. Β΄, σ. 256.

31


Παράλληλα, τουρκικές και αιγυπτιακές δυνάμεις είχαν αρχίσει την πολιορκία του Μεσολογγίου (Απρίλιος 1825-Απρίλιος 1826), η οποία τερματίστηκε τη νύχτα της 10ης προς την 11η Απριλίου 1826 με την ηρωική έξοδο των πολιορκημένων Ελλήνων, που κατέληξε σε σφαγή, γεγονός που προκάλεσε τεράστια συγκίνηση σε ολόκληρη την Ευρώπη.

Πολιορκίες του Μεσολογγίου, Ζωγράφος Δ Μεσολόγγι (Απόκρουση επίθεσης κατά Μεσολογγίου) Βύρων-Μεσολόγγι, Βρυζάκης Θ. Μεσολόγγι-Μαυροκορδάτος Μεσολόγγι-Προσωποποίηση Μεσολόγγι, Η έξοδος Μεσολόγγι_Rugendas Η έξοδος του Μεσολογγίου, Βρυζάκης Θ. Σφαγή των Ελλήνων στο Μεσολόγγι, Άγνωστος, Εθνική Πινακοθήκη,Κ.1104 Η έξοδος του Μεσολογγίου Μεσολόγγι, Η έξοδος Η θυσία του Καψάλη, Βρυζάκης Θ. Σκηνή από την Έξοδο του Μεσολογγίου, Francois-Emile de de Lansac Μεσολόγγι, Μετά την έξοδο Delacroix, Η Ελλάδα στα ερείπια του Μεσολογγίου Επεισόδιο του Ελληνικού Αγώνα, 1856

Η επανάσταση κινδύνευε άμεσα να καμφθεί. Μόνο στη Στερεά Ελλάδα δυνάμεις με επικεφαλής τον Γεώργιο Καραϊσκάκη, μία από τις σημαντικότερες στρατιωτικές φυσιογνωμίες του Αγώνα, πραγματοποιούσαν ακόμη επιχειρήσεις. Ενώ, όμως, οι Έλληνες μάχονταν κατά τουρκικών δυνάμεων που πολιορκούσαν την Ακρόπολη της Αθήνας, ο Καραϊσκάκης σκοτώθηκε (23 Απριλίου 1827). Ο θάνατός του και η κατάληψη της Ακρόπολης, λίγο μετά, από τους Τούρκους ενίσχυσαν την αίσθηση ότι η επανάσταση έσβηνε.

Καραϊσκάκης_Μαργαρίτης Το στρατόπεδο του Καραϊσκάκη Ο Καραϊσκάκης κυνηγά τον Ρεσίτ πασά Θάνατος Καραϊσκάκη, Βασιλείου Σπύρος

Παράλληλα, οι Δυνάμεις (Αγγλία, Γαλλία και Ρωσία), παρακινημένες από δικούς τους λόγους, αποφάσισαν (συνθήκη του Λονδίνου, 6 Ιουλίου 1827) την ειρήνευση και τη δημιουργία ελληνικού κράτους. Ήταν μια απόφαση που άλλαξε ουσιαστικά τα δεδομένα του ελληνικού ζητήματος. Η επανάσταση, ωστόσο, δεν είχε ακόμη τελειώσει.

Συνθήκη Λονδίνου Γλωσσάριο «Ελληνικής Επανάστασης»

32


ΑΣΚΗΣΕΙΣ - ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ


1. Αφού μελετήσετε την πηγή 1, προσπαθήστε να παρουσιάσετε σε σύντομο κείμενο την ατμόσφαιρα που επικρατούσε μεταξύ των ξεσηκωμένων Ελλήνων στο ξεκίνημα του Αγώνα.
2. Να μελετήσετε την πηγή 2 και την εικόνα 4 και να συνθέσετε κείμενο στο οποίο θα αφηγήστε τη ζωή στο πολιορκημένο Μεσολόγγι και την έξοδο των κατοίκων του.
3. Διαθεματική δραστηριότητα: Να επιλέξετε έναν από τους ζωγραφικούς πίνακες 1, 3, 5 και να τον περιγράψετε.


Γερμανός Κανάρης, Λύτρας Νικηφόρος Η έξοδος του Μεσολογγίου, Βρυζάκης Θ.

1. Θ. Βρυζάκης, Ο Παλαιών Πατρών Γερμανός ευλογεί τη σημαία της επανάστασης (φανταστική σύνθεση). Αν και ο Αγώνας είχε ξεκινήσει λίγες μέρες νωρίτερα, η 25η Μαρτίου ορίσθηκε το 1838 ως εθνική επέτειος για να συνδεθεί η κήρυξη της Επανάστασης με τον Ευαγγελισμό της Θεοτόκου.

3. Ν. Λύτρας, Η ανατίναξη της τουρκικής ναυαρχίδας στη Χίο από τον Κ. Κανάρη και άνδρες του.

5. Θ. Βρυζάκης, Η έξοδος του Μεσολογγίου.
Δες αναλυτική παρουσίαση του πίνακα στο «Υλικό».



Οι πολεμικές επιχειρήσεις ΙΜΕ

Ντελακρουά Εζέν, Επεισόδιο του Ελληνικού Αγώνα, 1856, λάδι σε μουσαμά, Εθνική Πινακοθήκη, Π.5618
H ενδυμασία του έφιππου πολεμιστή, με όλες της τις λεπτομέρειες –τη λευκή φουστανέλα, τις ποικιλμένες περικνημίδες, το μαύρο ζωνάρι, το κεντημένο γιλέκο και την υπέροχη πράσινη κάπα, η οποία είναι φοδραρισμένη με κόκκινο μεταξωτό, και ανεμίζει στον αέρα σε κίνηση παράλληλη με αυτή του φεσιού και του κεφαλομάντηλου - αλλά και ο ίδιος ο έλληνας καβαλάρης, ο οποίος απεικονίζεται από το πλάι, καθοδηγούν το βλέμμα και την ανάγνωση μέσω των χρωμάτων και του σχεδίου. Το άλογο συμμετέχει κατά τρόπο συμπληρωματικό· ο καλπασμός του δεν οδηγεί απαραίτητα σε μιαν άμεση αναμέτρηση μεταξύ «καλού» και «κακού», μεταξύ χριστιανών και άπιστων. Στο βάθος ένας πολεμιστής με το τουφέκι του σκοπεύει ακουμπώντας πάνω στο νεκρό άλογό του. Η απουσία δραματικών στοιχείων υπογραμμίζει στο συγκεκριμένο έργο το θέμα του αγώνα για την ελευθερία: ο έφιππος έλληνας πολεμιστής μπορεί να ερμηνευτεί ως η κατ΄ εξοχήν ενσάρκωση ενός ιδανικού, μιας ιδέας από την οποία απουσιάζει κάθε πλεονάζον στοιχείο μιας ιστορικά και κυριολεκτικά αναγνωρίσιμης επικαιρότητας.
Επεισόδιο του Ελληνικού Αγώνα, 1856

Η έξοδος του Μεσολογγίου, Βρυζάκης Θ., 1853, Εθνική Πινακοθήκη, Π.5446
Η σύνθεση αναπτύσσεται κατακόρυφα, χωρίς βάθος, και χωρίζεται σε δύο επίπεδα: στην ουράνια και την επίγεια ζώνη. Στο ουράνιο τμήμα, στον άξονα, δηλαδή στο κέντρο της σύνθεσης, βλέπουμε ένθρονο τον Παντοκράτορα, μέσα σε μια χρυσή νεφέλη, να ευλογεί τους αγωνιστές, ενώ άγγελοι με κλάδους βαΐων και στέφανα δάφνης ετοιμάζονται να στέψουν τους ήρωες. Στο επίγειο τμήμα της σύνθεσης, πάνω σε μια ξύλινη γέφυρα, οι αγωνιστές ορμούν έξω από την πύλη του τείχους, κραδαίνοντας τα σπαθιά τους. Ένας από αυτούς υψώνει με το αριστερό του χέρι την ελληνική σημαία με το σταυρό στο κοντάρι. Μερικοί έχουν κιόλας πληγωθεί. Ακολουθούν τα γυναικόπαιδα. Μητέρες με παιδιά έχουν πέσει κάτω από τη γέφυρα, στο χαντάκι. Κάποιοι είναι ήδη νεκροί, άλλοι χαροπαλεύουν. Οι Τούρκοι πάνοπλοι περιμένουν τους ηρωικούς αγωνιστές. Μερικοί ανεβαίνουν στα τείχη, σκαρφαλώνοντας πάνω σε μια σκάλα. Επικρατούν ταραχή, ένταση και μεγάλη δραματικότητα. Είναι σαν να ακούμε την κλαγγή των όπλων και τις κραυγές των πληγωμένων. Η έξοδος του Μεσολογγίου, Βρυζάκης Θ.