ΝΕΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ

Τα σημεία στίξης στα Νέα Ελληνικά


 

Στον προφορικό μας λόγο ανάλογα με τις περιστάσεις χρησιμοποιούμε μικρές ή μεγαλύτερες παύσεις, χρωματίζουμε ανάλογα τη φωνή μας ή αλλάζουμε την ένταση. Διαφορετικά θα μιλήσουμε όταν είμαστε χαρούμενοι και εκφράζουμε θαυμασμό, διαφορετικά όταν ρωτάμε και διαφορετικά όταν προστάζουμε. Στο γραπτό λόγο όμως, για να δηλώσουμε όλη αυτή την ποικιλία, χρησιμοποιούμε τα σημεία στίξης.

 

 

Το κόμμα είναι το πιο συχνό σημείο στίξης του γραπτού λόγου. Στον προφορικό λόγο τις περισσότερες φορές δε γίνεται αντιληπτή η χρήση του.

Χρησιμοποιείται, για να δείξει σταμάτημα του λόγου ανάμεσα σε λέξεις ή προτάσεις.

Με το κόμμα χωρίζονται:

1. Όμοιοι όροι της πρότασης (υποκείμενα, αντικείμενα, κατηγορούμενα, επιθετικοί ή επιρρηματικοί προσδιορισμοί, π.χ.

Ο Γιώργος, ο Πέτρος, ο Νίκος, ο Παύλος και ο Γιάννης θα μείνουν εδώ.

Να φέρετε τα πιάτα, τα πιρούνια, τα μαχαίρια, τα ποτήρια και τις πιατέλες.

Είναι ψηλός, γεροδεμένος, ξανθομάλλης.

Παρατήρηση. Δε χωρίζονται με το κόμμα οι όμοιοι όροι που ενώνονται με συμπλεκτικό ή διαχωριστικό σύνδεσμο, π.χ.

  • Ο Γιώργος και ο Πέτρος θα μείνουν εδώ. (και, συμπλεκτικός)

  • Να μη φέρετε ούτε τα πιάτα ούτε τα ποτήρια. (ούτε, συμπλεκτικός)

  • Να φέρετε είτε τα πιάτα είτε τα ποτήρια. (είτε, διαχωριστικός)

2. Τα ρήματα που έχουν το ίδιο υποκείμενο. π.χ.

  • Ο Γιώργος σηκώθηκε, πλύθηκε, ντύθηκε έφαγε και έφυγε για το σχολείο.

  • Θα φύγουμε στις έξι το απόγευμα, θα πάμε για λίγο από το σπίτι της Αντιγόνης, μετά θα πάμε σινεμά, θα φάμε κατιτίς κι ύστερα θα γυρίσουμε.

3. Με κόμμα χωρίζεται η κλητική προσφώνηση. π.χ.

  • Γιώργο, χάρηκα που είσαι καλά.

  • Νομίζω, Αντώνη, πως κάνεις λάθος.

4. Χωρίζεται με κόμμα κάθε λέξη ή φράση επιπρόσθετη, δηλαδή μια φράση που προσθέτει μια πληροφορία, π.χ.

  • Η Ελένη, η δασκάλα, αρρώστησε.

  • Θα έρθει ο Γιώργος, ο παιδικός μου φίλος.

5. Χωρίζεται με κόμμα ένα μόριο βεβαιωτικό ή ένα αρνητικό επίρρημα στην αρχή της περιόδου, το οποίο συνδέει το λόγο με τα προηγούμενα ή γενικότερα επιρρηματικούς προσδιορισμούς που βρίσκονται στην αρχή, στο μέσο ή στο τέλος μιας πρότασης, π.χ.

  • – Θα μείνεις μαζί μας;

  • – Όχι, θα φύγω.

  • – Καλά, όπως νομίζεις.

  • Εκτός απ' αυτό, μου είπε ότι μ' αγαπάει.

  • Μου είπε, εκτός απ' αυτό, ότι μ' αγαπάει.

  • Μου είπε ότι με αγαπάει, εκτός απ' όλα τ' άλλα.

6. Χωρίζουμε με κόμμα ισοδύναμες προτάσεις, κύριες ή δευτερεύουσες,

α) όταν είναι ασύνδετες. π.χ. Ο Γιάννης σηκώθηκε, πλύθηκε με το κρύο νερό, έφαγε το πρωινό του, φόρεσε τα καινούρια του ρούχα και ξεκίνησε για τη δουλειά.

β) όταν συνδέονται με αντιθετικούς ή συμπερασματικούς συνδέσμους, π.χ. Θα σε περιμένω, αλλά μην αργήσεις.

 

7. Χωρίζονται με κόμμα οι δευτερεύουσες προτάσεις από τις κύριες, όταν είναι:

α) αιτιολογικές, π.χ. Φεύγω, επειδή δε μου αρέσει ο τρόπος σου.

β) συμπερασματικές, π.χ. Έφαγε τόσο, ώστε έσκασε.

γ) υποθετικές, π.χ. Σε περίπτωση πυρηνικού ολοκαυτώματος, αν ζήσεις, θα είσαι μάλλον άτυχος.

δ) εναντιωματικές, π.χ. Ο Γιώργος δε της στάθηκε πιστός, αν και είχε ορκιστεί αιώνια αγάπη.

ε) χρονικές, π.χ. Θα φύγω, όταν φύγεις κι εσύ.

στ) όσες αρχίζουν με το χωρίς να, π.χ. Μου πήραν το πορτοφόλι, χωρίς να το καταλάβω.

ζ) τελικές (εκτός κι αν αρχίζουν με το να), π.χ. Ας πάμε λοιπόν, για να δούμε κι εμείς.

η) προσθετικές αναφορικές, π.χ. Η μαμά του, που τον παρακολουθούσε από το παράθυρο, τον φώναξε να μπει μέσα.

θ) οι προτάσεις που αρχίζουν με το παρά, σαν β’ όρος της σύγκρισης κι είναι μεγάλες π.χ.

Κάλλιο αργά παρά ποτέ.

Καλύτερα να μείνεις εδώ, παρά να τρέχεις μέσα στη νύχτα μ’ αυτόν τον παλιόκαιρο.

ι) οι μετοχικές προτάσεις που είναι μεγάλες. π.χ.

Κρατώντας ανθισμένα κλαδιά αμυγδαλιάς και πλήθος λουλούδια του βουνού στην αγκαλιά της, μπήκε μέσα γελαστή.

Πήγαινε κουτσαίνοντας.

8. Σε ευθύ λόγο που βρίσκεται μέσα σε εισαγωγικά χωρίζονται με κόμματα λέξεις ή φράσεις που δεν ανήκουν σ’ αυτόν. π.χ.

  • «Πέρασε, μου είπε ο Πέτρος, από το μαγαζί»

9. Το κόμμα χρειάζεται ορισμένες φορές, παρά τους κανόνες που καθορίζουν τη θέση του, για να αποφύγουμε παρεξηγήσεις στην κατανόηση. π.χ. Χθες ακούσαμε τα συγκροτήματα Νέοι Ορίζοντες, Μελωδία, και Ρυθμός. (Χωρίς το κόμμα το Μελωδία και Ρυθμός θα αποτελούσε ένα συγκρότημα.)

 

10. Χωρίζονται με κόμμα

Δε χωρίζονται με κόμμα από τις κύριες προτάσεις οι δευτερεύουσες, όταν είναι:

α) ειδικές, π.χ. Ξαφνικά είδαν ότι οι στρατιώτες του εχθρού είχαν πλησιάσει.

β) πλάγιες ερωτηματικές, π.χ. Δεν ξέρει κανείς πού έχει πάει.

γ) οι διστακτικές, π.χ. Τότε φοβήθηκαν μην τους επιτεθούν.

δ) όσες εισάγονται με το να, π.χ. Είναι προτιμότερο να φύγεις.

 

Δε χωρίζονται με κόμμα οι αναφορικές που αποτελούν απαραίτητο συμπλήρωμα του λόγου. π.χ.

Γνωρίζω κάποια μυστικά που δεν τα ξέρουν οι άλλοι.

Χωρίζονται όμως με κόμμα, όταν αποτελούν συμπλήρωμα, π.χ.

Ο Γιώργος, που ξέρεις πόσο σε αγαπάει, μου είπε ότι θα έρθει απόψε μαζί μας.

 

 

 

Τις χρησιμοποιούμε:

1. για να εξηγήσουμε κάτι που γράψαμε προηγουμένως ή για να απαριθμήσουμε τα μέρη ενός συνόλου, π.χ.

  • Τα κλιτά μέρη του λόγου είναι τα εξής: άρθρο, ουσιαστικό, επίθετο, αντωνυμία, ρήμα, μετοχή.

  • Το πρωινό περιλαμβάνει: ψωμί, βούτυρο, γάλα, μέλι ή μαρμελάδα, καφέ.

2. εμπρός από τα λόγια που αναφέρονται κατά λέξη.

  • ... και τότε ακούστηκε η ανακοίνωση: «Εγκαταλείψτε το πλοίο.»

  • ο οδηγός του ταξί γύρισε και μου είπε: «Και τώρα, καθηγητά μου, να και η ερώτηση.»

3. για να παραθέσουμε ένα ρητό ή μια παροιμία.

  • Το λέει άλλωστε και η παροιμία: «Με όποιον δάσκαλο καθίσεις, τέτοια γράμματα θα μάθεις.»

 

 

Τη χρησιμοποιούμε:

1. για να τονίσουμε την αντίθεση ανάμεσα σε δύο μέρη μιας περιόδου, δείχνοντας ότι το δεύτερο μέρος είναι σπουδαιότερο από το πρώτο, π.χ.

  • Αυτός δεν είναι άνθρωπος· είναι τέρας.

2. για να διακρίνουμε τα δύο μέρη μιας περιόδου, δείχνοντας ότι το δεύτερο μέρος αποτελεί αιτιολόγηση του πρώτου, π.χ.

  • Ήρθε κι έφυγε αμέσως· ήξερε τι τον περίμενε.

  • Σκούπισε τον ιδρώτα στο μέτωπό του· είχε ιδρώσει, κι όμως δεν έκανε ζέστη.

3. για να διακρίνουμε τα μέρη μιας περιόδου, δείχνοντας ότι το δεύτερο αποτελεί επεξήγηση του πρώτου, π.χ.

  • Πάντα ήταν σαφέστατος· ποτέ δε μάσαγε τα λόγια του.

  • Το κρέας δικό σου, του ’πε, τα κόκαλα δικά μου· μην τον λυπάσαι, δέρνε τον, κάμε τον άνθρωπο.

  •  Έγνοια σου, καπετάν Μιχάλη· έχω εδώ το εργαλείο που κάνει τους ανθρώπους, είπε ο δάσκαλος κι έδειξε τη βίτσα.

4. για να διαχωρίσουμε περιπτώσεις που αναφέρουμε κατά σειρά, με προσθήκη ποικίλων προσδιορισμών, π.χ.

  • Υπήρχαν δύο ενδεχόμενα· να πάμε όλοι μαζί στο γήπεδο, για να δούμε τον αγώνα· να καθίσουμε σπίτι και να δούμε τον αγώνα από την τηλεόραση.

  • O πατέρας μου έσκυψε, άγγιξε τα μαλλιά μου, με χάδεψε· τινάχτηκα· ποτέ δε θυμόμουν να μ’ έχει χαδέψει· σήκωσα τα μάτια και τον κοίταξα τρομαγμένος.

Οδηγίες για το πώς βάζουμε την άνω τελεία στο word θα βρείτε εδώ

 

 

Χρησιμοποιείται:

1. για να δηλώσουμε το τέλος μιας περιόδου, ότι ολοκληρώθηκε το νόημα αυτών που θέλουμε να μεταδώσουμε, π.χ.

  • Στην Τετάρτη Τάξη βασίλευε και κυβερνούσε ο Διευθυντής του Δημοτικού. Κοντοπίθαρος, μ' ένα γενάκι σφηνωτό, με γκρίζα πάντα θυμωμένα μάτια, στραβοπόδης.

2. σε μια βραχυγραφία:

α. Νεοελλ. Λογοτεχνία = Νεοελληνική, αι. = αιώνας

β. δύο ή περισσότερων λέξεων που υποδηλώνουν ένα σύνολο: Π.Δ. = Παλαιά Διαθήκη

γ. ενός λεξικού συνόλου: π.Χ. = προ Χριστού

δ. μιας λέξης στον πληθυντικό αριθμό (με διπλασιασμό του αρχικού γράμματος): σσ. = σελίδες

3. στη δήλωση της ώρας: 11.00

4. σε πολυψήφιους αριθμούς: 1.000

 

 

Τα χρησιμοποιούμε στην αρχή, στη μέση ή στο τέλος μιας περιόδου:

1. για να αφήσουμε μια φράση ατελείωτη, γιατί δε θέλουμε να την αποτελειώσουμε, επειδή αυτό που ακολουθεί είναι ευνόητο ή επειδή δεν πρέπει να το πούμε για λόγους ευπρέπειας, π.χ.

  • Δύο μήνες ακριβώς... Το 'χω σημειώσει... Λοιπόν, έχουμε εξήντα ρούβλια. Πρέπει να βγάλουμε εννιά Κυριακές... δε δουλεύετε τις Κυριακές. Πηγαίνετε περίπατο με τα παιδιά. Έπειτα έχουμε τρεις γιορτές...

2. γιατί θέλουμε να δηλώσουμε συγκίνηση, π.χ.

  • Με την ευκή του Θεού και με την ευκή μου…, μουρμούρισε και με κοίταξε με καμάρι.

3. γιατί θέλουμε να υποχρεώσουμε τον αναγνώστη να συμπληρώσει ο ίδιος το κενό των αποσιωπητικών ή να υποψιαστεί το δικό μας σχόλιο, π.χ.

  • Τι συλλογιέσαι; με ρώτησε ο αβάς.
    - Την Κρήτη... αποκρίθηκα.

4. τα περικλείουμε σε αγκύλες για να δηλώσουμε ότι ένα απόσπασμα ξένου λόγου δεν το παρουσιάζουμε, π.χ.

  • Και να γίνω κι ένα πελώριο αφτί, ν'ακουμπήσω στον κόρφο τούτης της πολιτείας, ν'ακούσω την καρδιά της. [...]

 

 

Μπορεί να δηλώνει μια ερώτηση στην οποία περιμένουμε απάντηση ή ακόμη απορία και αμφιβολία. Χρησιμοποιείται:

1. στο τέλος μιας ευθείας ερώτησης, π.χ.

  • Θέλεις παγωτό;

2. στο τέλος διαδοχικών ερωτήσεων, π.χ.

  • Ποια συναισθήματα νιώθει ο μικρός Ν. Καζαντζάκης πριν φτάσει στο σχολείο και γιατί;

3. μέσα σε παρένθεση και δίπλα από οποιαδήποτε λέξη ή φράση, για την οποία θέλουμε να εκφράσουμε αμφισβήτηση ή ειρωνεία ή άλλα συναισθήματα απόρριψης, π.χ.

  • Ο φίλος σου (;) είναι πρόθυμος, λέει, να μας βοηθήσει.

 

 

Δηλώνει συναισθηματική φόρτιση. Χρησιμοποιείται:

1. ύστερα από επιφωνήματα ή επιφωνηματικές εκφράσεις, π.χ.

  • Αχ!, Ζήτω!

2. ύστερα από επιφωνηματικές προτάσεις, π.χ.

  • «Τα μάτια σας τέσσερα, κακομοίρηδες, γιατί αλλιώς, κοιτάχτε εδώ!», είπε και μας έδειξε το βούρδουλα. «Δε λέω λόγια, θα δείτε έργα!»

3. μέσα σε παρένθεση και δίπλα από μια λέξη ή φράση μιας πρότασης, όταν θέλουμε να σχολιάσουμε - συνήθως ειρωνικά - αυτή τη λέξη.

  • Περάσαμε πάρα πολύ ωραία (!)

 

 

Τα χρησιμοποιούμε:

1. για να περικλείσουμε τα λόγια ενός άλλου ή μια λέξη του, όταν τα αναφέρουμε ακριβώς όπως τα είπε, π.χ.

  • «Τα μάτια σας τέσσερα, κακομοίρηδες, γιατί αλλιώς, κοιτάχτε εδώ!», είπε και μας έδειξε το βούρδουλα. «Δε λέω λόγια, θα δείτε έργα!»

  • «Kαι ενθυμήθηκα πως είμαι γυναίκα». Πώς ορίζεται η θέση της γυναίκας στο κείμενο;

2. για να περικλείσουμε μια φράση ή λέξη που θέλουμε ο αναγνώστης μας να την εννοήσει με διαφορετική σημασία: ειρωνικά, υποτιμητικά ή ως κάτι το εξαιρετικό, π.χ.

  • Να τον βράσω τον «πολιτισμό» σας!

3. για να περικλείσουμε τίτλους, ονόματα βιβλίων, λογοτεχνικών έργων, ονομάτων πλοίων κ.τ.λ.

  • Αναζητήστε και διαβάστε το διήγημα της Κατίνας Παπά «Η εκδρομή του Δημητρού»

Σημείωση: Στον υπολογιστή τα εισαγωγικά μπαίνουν πατώντας shift+το πλήκτρο για την απόστροφο (δεξιά του τόνου). Αν τοποθετήσουμε το δείκτη αριστερά και κολλητά από τη λέξη, θα μπουν αυτόματα αριστερά εισαγωγικά «, αν τοποθετήσουμε το δείκτη δεξιά και κολλητά από τη λέξη, θα μπουν αυτόματα δεξιά εισαγωγικά ». Συνεπώς, για να γράψω το κείμενο «1» πάτησα: shift+το πλήκτρο για την απόστροφο 1 shift+το πλήκτρο για την απόστροφο.

 

Γράφοντας στον υπολογιστή, επειδή έχουμε πολλές δυνατότητες μορφοποίησης, αντί των εισαγωγικών μπορούμε να χρησιμοποιήσουμε πλαγιαστά ή έντονα γράμματα, π.χ.

  • Αναζητήστε και διαβάστε το διήγημα της Κατίνας Παπά Η εκδρομή του Δημητρού.

  • Αναζητήστε και διαβάστε το διήγημα της Κατίνας Παπά Η εκδρομή του Δημητρού.

  • Αναζητήστε και διαβάστε το διήγημα της Κατίνας Παπά Η εκδρομή του Δημητρού.

     

 

Τις χρησιμοποιούμε:

1. για να δηλώσουμε κάποιες πληροφορίες απαραίτητες, που θα πρέπει να τις διαβάσουμε με χαμηλότερη ένταση στη φωνή, ώστε να αναδειχτούν με ήπιο τρόπο, π.χ.

  • Και κάτι άλλο – καθόλου αστείο – που δεν το πρόσεξε κανείς από μας.

2. Για να περικλείσουμε μια παράθεση ή επεξήγηση, θέλοντας να δώσουμε διαφορετικό τόνο απ’ ό,τι με τα κόμματα, π.χ.

  • Ο άνθρωπος αυτός – ο καλύτερος απ’ όσους γνώρισα – βρίσκεται μπροστά μας αυτή τη στιγμή!

 

 

Χρησιμοποιείται:

1. στο τέλος μιας περιόδου, για να ειδοποιήσει ότι ακολουθεί μια αντιπαρατήρηση π.χ.

  • Λείπει όλη μέρα – πού στο καλό πήγε;

2. για να δηλώσει την εναλλαγή των προσώπων σ’ ένα διάλογο.

  • — Το κρέας δικό σου, του ’πε, τα κόκαλα δικά μου· μην τον λυπάσαι, δέρνε τον, κάμε τον άνθρωπο.
    — Έγνοια σου, καπετάν Μιχάλη· έχω εδώ το εργαλείο που κάνει τους ανθρώπους, είπε ο δάσκαλος κι έδειξε τη βίτσα.

 

 

Το χρησιμοποιούμε:

1. στο τέλος μιας σειράς, για να χωρίσουμε μια λέξη στο συλλαβισμό, π.χ.

  • Τα μάτια σας τέσσερα, κακομοίρηδες, γιατί αλλιώς, κοιτάχτε εδώ!», είπε και μας έδειξε το βούρ-
    δουλα. «Δε λέω λόγια, θα δείτε έργα!»

  • Θαρρούσαμε πως θα 'ταν καμιά νέα γυναίκα και την έλεγαν Παιδαγωγική· μα όταν τον αντικρί-
    σαμε για πρώτη φορά ήταν ολομόναχος· η Παιδαγωγική έλειπε, θα 'ταν σπίτι.

2. για να ενώσουμε τα προτακτικά: Αϊ-, Αγια-, γερο-, γρια-, θεια-, κυρα-, μαστρο-, μπαρμπα-, παπα- κ.ά.

  • Ήρθε ο κυρ-Γιώργος με την κυρα-Μαρία.

3. Ανάμεσα σε δύο λέξεις, όταν πρόκειται για διπλά ονόματα ή επώνυμα ή –συνήθως– παραθετικές σύνθετες λέξεις, π.χ.

  • Άννα-Μαρία,

  • νόμος-πλαίσιο, αλλά και νόμος πλαίσιο.

     

 

Χρησιμοποιείται:

1. για να δηλώσουμε πληροφορίες που επεξηγούν, που αποτελούν πρόσθετο υλικό, το οποίο όμως θα μπορούσε να παραλειφθεί. Ο τόνος της φωνής μας κατά την ανάγνωση χαμηλώνει.

  • Οι ακρίτες ήταν οι συνοριακοί φρουροί της αυτοκρατορίας που ζούσαν στα «στρατιωτόπια» (στρατιωτικές περιοχές που τους δόθηκαν για καλλιέργεια).

2. για να περικλείσουμε τα ακριβή στοιχεία μιας παραπομπής σε δικό μας ή ξένο λόγο.

  • Ο Τρίτωνας είναι θαλάσσιος δαίμονας της ελληνικής μυθολογίας (δες «Ελληνική Μυθολογία», Ι. Θ. Κακριδή, τ. 2, σελ. 246)

3. για να περικλείσουμε μια χρονολογική ένδειξη που δε θέλουμε να την εντάξουμε στην κανονική ροή του λόγου.

  • Η έρευνα δεν έχει καταλήξει σε οριστικά συμπεράσματα για το αν o ποιητής τους είναι ο Βυζαντινός λόγιος Θεόδωρος Πρόδρομος (12ος αι.).

4. για να περικλείσουμε ένα ερωτηματικό ή θαυμαστικό.

  • Περάσαμε πάρα πολύ ωραία (!)

  • Ο φίλος σου (;) είναι πρόθυμος, λέει, να μας βοηθήσει.

5. για να περικλείσουμε ένα ή περισσότερα γράμματα μιας λέξης, ώστε να διαβαστεί και με διαφορετικό τρόπο, άρα και να μεταδοθεί ένα επιπλέον μήνυμα, π.χ.

  • αν(τ)οχή, και φθηνά και υπέ(φ)θηνα

6. Για να αποδώσουμε τον ίδιο όρο και σε άλλη γλώσσα, π.χ.

  • Να αναφέρουμε και το διάσημο για το έργο του Οδυσσέας (Ulysses) Ιρλανδό Τζέημς Τζόις (James Joyce).

     

 

 

 

 



Βιβλιογραφία

 

bullet

Γραμματική Νέας Ελληνικής Γλώσσας Α', Β' Γ' Γυμνασίου, Σωφρόνης Χατζησαββίδης - Αθανασία Χατζησαββίδου, ΟΕΔΒ, Αθήνα, Έκδοση Α, 2011

bullet

Νεοελληνική Γραμματική, Μανόλης Τριανταφυλλίδης, ΟΕΣΒ, Αθήνα, 1941

bullet

Γραμματική της Ελληνικής Γλώσσας, David Holton - Peter Mackridge - Ειρήνη Φιλιππάκη-Warburton, Πατάκης, Αθήνα, 1999

bullet

Γραμματική της Νέας Ελληνικής, Χρ. Κλαίρης - Γ. Μπαμπινιώτης, Ελληνικά Γράμματα, Αθήνα, 2005

bullet

Γραμματική Ε, Στ Δημοτικού, Ειρήνη Φιλιππάκη-Warburton - Μιχ. Γεωργιαφέντης - Γεώργιος Κοτζόγλου - Μαργαρίτα Λουκά, ΟΕΔΒ, Αθήνα

bullet

Εφαρμοσμένη Γραμματική της Δημοτικής και Συντακτικό, Γιάννη Β. Παπαναστασίου, Αθήνα, 1989

bullet

Συντακτικό της Νέας Ελληνικής, ΟΕΔΒ, Αθήνα, 1996, κα' έκδοση

bullet

Το κόμμα και τα άλλα σημεία στίξης στη νεοελληνική γλώσσα, Φάνης Καλαϊτζάκης, Εκδ. Σαββάλας, Αθήνα, 2001