Pablo Picasso (1881 – 1973)
(Έκφραση μιας πολυδιάστατης εποχής)
Ο Πάμπλο (Ρούιθ) Πικάσο ήταν Ισπανός ζωγράφος, με σημαντική συνεισφορά στη διαμόρφωση και εξέλιξη της μοντέρνας και σύγχρονης τέχνης.
Γεννήθηκε στη Μάλαγα της Ισπανίας στις 25 Οκτωβρίου του 1881. Πατέρας του ήταν ο Χοσέ Ρούιθ Μπλάσκο, καθηγητής του σχεδίου και μητέρα του η Μαρία Πικάσο. Άρχισε να ζωγραφίζει από παιδί και σε ηλικία 14 ετών μπήκε στη Σχολή Καλών τεχνών της Βαρκελώνης.
Το 1897 πήρε χρυσό βραβείο με τον πρώτο του πίνακα που παρουσίασε στην Ακαδημία. Έχοντας ήδη κατακτήσει μια σταθερή και αξιόλογη τεχνική, άρχισε να πλησιάζει τους πρωτοποριακούς καλλιτεχνικούς κύκλους της εποχής, που τον επηρέασαν βαθιά.
Το 1904 μετακόμισε στο Παρίσι, όπου γνωρίστηκε με άλλους μεγάλους καλλιτέχνες, όπως ο Ματίζ και ο Χουάν Μιρό. Από το 1912 έως το 1914 τα έργα του γίνονταν όλο και πιο γνωστά. Στις διεθνείς εκθέσεις του Μονάχου της Κολωνίας και του Βερολίνου, οι κυβιστικοί του πίνακες βρίσκονταν στην πρώτη θέση, απέκτησαν μεγάλη δημοσιότητα και οι ανανεωτικές του αντιλήψεις γίνονταν αντικείμενο συζήτησης στα πιο γνωστά καλλιτεχνικά κέντρα. Σύντομα το όνομά του έγινε συνώνυμο με το καινούργιο και το τολμηρό.
Ο Πικάσο ως ζωγράφος, χαράκτης, γλύπτης και δραματουργός ήταν ιδιαίτερα πολύπλευρος. Η εφευρετικότητα και η ευχέρειά του για πειραματισμούς δυσχεραίνουν την κατάταξή του σε μια συγκεκριμένη καλλιτεχνική κατηγορία. Αν και οι συνεχείς μεταλλαγές του παρεξηγήθηκαν ως έλλειψη συνέπειας, ο Πικάσο θεωρείται ο πρόδρομος και ένας από τους κυριότερους εκφραστές της πολλαπλότητας και των προβληματισμών του κόσμου μας μέσα από τη ζωγραφική, τον 20ο αιώνα.
Μαζί με τους Klee και Chagall, είναι ένας πραγματικός δάσκαλος των νέων προσανατολισμών, που δεν πειθαρχούν ποτέ σε τύπους και κανόνες, ούτε θυσιάζουν ποτέ τη μορφοπλαστική τους ανεξαρτησία. Εχθροί κάθε δογματισμού, ελεύθεροι από δεσμεύσεις και περιορισμούς, φανατικοί ατομικιστές, βλέπουν την καλλιτεχνική δημιουργία, τόσο σαν μια πρωταρχική ανάγκη για έκφραση, όσο και σαν μια πάντα νέα δυνατότητα για την εσωτερική καταξίωση του ανθρώπου.
Μερικά μάλιστα από τα έργα του, έργα-προβλήματα, των δημιουργών τους, έργα-μαρτυρίες για την εποχή τους, έργα-διερευνήσεις του μέλλοντος, έρχονται να ενσωματώσουν τον προβληματισμό του παρόντος στην τέχνη και να κάνουν κυριολεκτικά την ιστορία συνείδηση. Είναι ένας δημιουργός με το αληθινό νόημα του όρου, του οποίου το έργο γεννιέται από την αναγκαιότητα, όσο και αν συχνά μπορεί να προκαλεί και αμφιβολίες.
Η καλλιτεχνική δημιουργία του Picasso με βάση συνδυασμένα θεματικά και τεχνοτροπικά χαρακτηριστικά, εξωτερικά και εσωτερικά στοιχεία, μορφικές αναζητήσεις και τεχνικούς τύπους, μπορεί να διακριθεί σε διάφορες φάσεις. Αυτές είναι:
- 1. 1895-1900: Σπουδές και πρώτες προσπάθειες με ακαδημαϊκό χαρακτήρα.
- 2. 1901-1904: Γαλάζια περίοδος. Θέματα από την καθημερινή ζωή και απαισιόδοξη διάθεση.
- 3. 1905: Ρόδινη περίοδος, τύποι από τον κόσμο του τσίρκου και αισιοδοξία.
- 4. 1906: Μελέτη των έργων του Cezanne και των τύπων της ιβηρικής τέχνης.
- 5. 1907: Δεσποινίδες της Αβινιόν, μια σύνθεση της ευρωπαϊκής καλλιτεχνικής παράδοσης με μορφές της αφρικανικής πλαστικής.
- 6. 1908: Νέγρικη περίοδος. Επιστροφή στον Cezanne και πιο ουσιαστική μελέτη του.
- 7. 1909-1910: Πρωτοκυβιστικές προσπάθειες και αναλυτικός κυβισμός.
- 8. 1911: Ερμητικός κυβισμός ή ερμητική φάση του, χρησιμοποίηση των γραμμάτων στη ζωγραφική επιφάνεια.
- 9. 1912-1914: Συνθετικός κυβισμός, χρησιμοποίηση των Pariers-Colles και των πλούσιων χρωμάτων.
- 10. 1915-1919: Συνδυασμός του κλασικιστικού ρεαλισμού μα τις μανιεριστικές παραμορφώσεις. Αναζητήσεις σε διάφορες τεχνοτροπικές περιοχές και μεγάλες συνθέσεις.
- 11. 1920-1924: Απασχόληση με διάφορα θέματα και πειραματισμοί με διάφορα τεχνοτροπικά στοιχεία. Συνδυασμός ρεαλισμού και κλασικισμού.
- 12. 1925-1927: Σουρεαλιστική περίοδος, από τις ξένες επιδράσεις στα προσωπικά στοιχεία.
- 13. 1928-1933: Στροφή προς την πλαστική. Από τις μεταλλικές κατασκευές στα χάλκινα ολόγλυφα. Ζωγραφική με έμφαση στο μνημειακό.
- 14. 1934-1936: Τα θέματα της βίας, ταυρομαχίες, Μινώταυρος, επιδράσεις της ιστορικής πορείας. Συμβολικοί τύποι και αλληγορικοί υπαινιγμοί.
- 15. 1937-1940: Ο ισπανικός εμφύλιος πόλεμος και η τέχνη του Picasso. Guernica. Συγκινησιακά στοιχεία με δραματικό περιεχόμενο. Έμφαση στα μεγάλα σύνολα και τα πλαστικά χαρακτηριστικά
- 16. 1941-1944: Επιστροφή σ’ ένα είδος συνθετικού κυβισμού με χρησιμοποίηση και νέων στοιχείων. Πλαστικά έργα.
- 17. 1945-1950: Απασχόληση με την κεραμική, ιδιαίτερα από το 1946 και με τη λιθογραφία, από το 1947 περισσότερο.
- 18. 1951-1954: Έργα με σύγχρονα θέματα και μνημειακές συνθέσεις. Νέες προσωπογραφίες.
- 19. 1955: Τελειώνει η σειρά Γυναίκες του Αλγερίου. Ενδιαφέρον για την παράφραση έργων του παρελθόντος.
- 20. 1956-1960: Σειρά έργων που εμπνέονται από το Las Meninas του Velasquez (άρχισε το 1957), η Πτώση του Ίκαρου (1958), σειρά έργων που βασίζεται στο Δείπνο στην Χλόη του Manet (αρχίζει από το 1960 και συνεχίζεται έως το 1962).
- 21. 1961-1970: Έργα στα οποία συγκεφαλαιώνονται όλα τα χαρακτηριστικά των παλαιότερών του περιόδων. Ιδιαίτερη απασχόληση με τις γραφικές τέχνες, ιδιαίτερα τα χρόνια 1965-1968.
Η Γκουέρνικα (ένα από τα πιο γνωστά του έργα που εμπνεύστηκε από τον Ισπανικό εμφύλιο και τον βομβαρδισμό της ομώνυμης πόλης από την ναζιστική Γερμανία του Χίτλερ και την φασιστική Ιταλία του Μουσολίνι, που έτρεξαν να στηρίξουν τον Δικτάτορα – φασίστα Φράνκο) ουσιαστικά βασίζεται σε ένα εξαιρετικά περιορισμένο μορφικό λεξιλόγιο, που συνδυάζεται με μια εκπληκτική στον ασκητισμό της χρωματικότητα – μαύρο, αποχρώσεις του γκρίζου και άσπρο – και ολοκληρώνεται από μια ελεύθερη σύνθεση, έναν πολλαπλό φωτισμό και έναν ακαθόριστο και προβληματικό χώρο. Τύποι της κυβιστικής γλώσσας, όπως η αποσπασματικοποίηση και η προβληματικότητα του χώρου, χαρακτηριστικά, ρεαλιστικά και τάση για σχηματοποίηση, συμβολικά στοιχεία και έντονες παραμορφώσεις, εξπρεσιονιστικό πάθος και αλληγορική υπαινιγμοί δίνουν στο σύνολο μια χωρίς προηγούμενο φωνή. Το έργο μας δίνει έναν εξαιρετικά περιορισμένο αριθμό μορφών, με τέσσερες γυναίκες ακόμα το κεφάλι και τα χέρια ενός νεκρού πολεμιστή, ένα άλογο και έναν ταύρο, όλα σε ένα χώρο προβληματικό και αντιφατικό, αλλά με έναν τρόπο που κυριολεκτικά έρχεται στην επιφάνεια η αποκάλυψη. Ο πίνακας ανοίγει αριστερά με μια γυναίκα – μητέρα, που κρατά το νεκρό παιδί στην αγκαλιά της και παρουσιάζεται σαν ταφική στήλη, ενώ επάνω της κυριαρχεί το βαρβαρικό κεφάλι του θανάτου – ταύρου. Με το μισάνοιχτο στόμα της μητέρας και το νεκρό παιδί της δεν παρουσιάζεται μόνο ο πόνος σαν μια κραυγή, αλλά και η αμφιβολία για όλα και η φρίκη για τη ζωή, ενώ το κεφάλι του ταύρου την αντιμετωπίζει με τη βεβαιότητα του τέρατος. Λίγο χαμηλότερα και πιο δεξιά εκτείνεται το νεκρό σώμα ενός πολεμιστή με ανοιχτά τα χέρια στον τύπο της σταύρωσης, το ένα μεγαλύτερο από το άλλο, μια μορφή αποσπασματική και παραμορφωμένη. Ακολουθεί ένα άλογο με ανοιχτό το στόμα κόμμα, στο οποίο φαίνεται μια λογχοειδής γλώσσα, μια απόδοση που του παρουσιάζει να χλιμιντρίζει, ενώ ταυτόχρονα εικονίζονται με τρόπο ώστε να μας δείχνουν στις δύο πλευρές τους και δύο ακόμα γυναικείες μορφές που γκρεμίζονται. Δεξιά η τέταρτη Γυναίκα, που έχει μεταβληθεί σε λαμπάδα από τη φωτιά του βομβαρδισμού, κόμμα εικονίζεται κάτω από ένα ανοιχτό παράθυρο φωτισμένο. Στο επάνω μέρος έχουμε, κοντά σε άλλα παραπληρωματικά θέματα, μια μεγάλη ηλεκτρική λάμπα, που ουσιαστικά δεν φωτίζει τίποτα και πλάι σ αυτή μια δεύτερη λάμπα πετρελαίου, που την κρατά πάνω από το κεφάλι του αλόγου, ένα ανθρώπινο χέρι, ενώ δεξιά πάνω από το φωτισμένο παράθυρο με τέσσερα τρίγωνα έχουμε ένα άλλο φως, του ήλιου ή της κόλασης. Μπορεί να σημειώσει κανείς το ρυθμό που σχηματίζεται στο πρώτο επίπεδο από την εναλλαγή ανθρώπινου χεριού – ποδιού ζώου, ποδιού ζώου – ανθρώπινου χεριού, ποδιού ζώου – ανθρώπινου ποδιού, που καταλήγει πάλι σε ένα ανθρώπινο πόδι δεξιά και την απάντηση που δίνουν στο επάνω μέρος τα κεφάλια ζώων και ανθρώπων, με αποτέλεσμα μια μεγαλύτερη σαφήνεια του συνόλου. Η σύνθεση του έργου βασίζεται, όπως έχουν δείξει διάφορες μελέτες, σε μια μεγάλη πυραμίδα που έχει για κορυφή της τη λάμπα πετρελαίου, σε δύο όρθια παραλληλόγραμμα δεξιά και αριστερά και μερικά αν ισοσκελή τρίγωνα, στοιχεία που δίνουν ασφάλεια και κίνηση, βεβαιότητα και δυναμισμό στην παράσταση. Ο Linnenkamp, συνδέει τα τέσσερα αυτά τριγωνικά θέματα – φλόγες με την Αποκάλυψη.
