Είσοδος Γυμνάσιο Λύκειο Γραμματική Συντακτικό Ασκ. Γραμματικής Ασκ. Συντακτικού

ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ

Δευτερόκλιτα Επίθετα


 

 

Κατηγορίες

 

Τα δευτερόκλιτα επίθετα χωρίζονται στις παρακάτω κατηγορίες:

 

Ασυναίρετα

Τριγενή και τρικατάληκτα, π.χ. ὁ σοφὸς, ἡ σοφὴ, τὸ σοφόν, ὁ δίκαιος, ἡ δικαία, τὸ δίκαιον

Τριγενή και δικατάληκτα, π.χ, ὁ, ἡ ἄφθονος, τὸ ἄφθονον

 

Συνηρημένα

Τριγενή και τρικατάληκτα, π.χ. ὁ χρυσοῦς, ἡ χρυσῆ, τὸ χρυσοῦν

Τριγενή και δικατάληκτα, π.χ. ὁ, ἡ εὔνους, τὸ εὔνουν

 

Αττικόκλιτα, π.χ. ὁ, ἡ ἵλεως, τὸ ἵλεων

 

 

Απορία: Αν τα ασυναίρετα επίθετα χωρίζονται σε:

 

Τριγενή και τρικατάληκτα, π.χ.
ὁ σοφὸς, ἡ σοφὴ, τὸ σοφόν, ὁ δίκαιος, ἡ δικαία, τὸ δίκαιον

Τριγενή και δικατάληκτα, π.χ.
ὁ, ἡ ἄφθονος, τὸ ἄφθονον

πώς θα ξέρουμε ποια είναι τρικατάληκτα και ποια είναι δικατάληκτα;

 

Η γραμματική λέει ότι είναι δικατάληκτα:

α) τα περισσότερα από τα σύνθετα, π.χ.

ὁ, ἡ ἄ-γονος, τὸ ἄ-γονον

ὁ, ἡ ἔν-δοξος, τὸ ἔν-δοξον

ὁ, ἡ ἀξιό-μαχος, τὸ ἀξιό-μαχον

 

Βεβαίως, υπάρχουν και επίθετα σύνθετα τα οποία παρόλο που είναι σύνθετα είναι τρικατάληκτα, π.χ. ὁ ἀντάξιος, ἡ  ἀνταξία, τὸ ἀντάξιον, ή τα επίθετα σε –ικός, π.χ. ὁ ἐξεταστικός, ἡ ἐξεταστική, τὸ ἐξεταστικόν.

 

β) τα απλά επίθετα: αἴθριος, αἰφνίδιος, βάναυσος, βάρβαρος, βάσκανος, βέβηλος, γαμήλιος, δόκιμος, ἕωλος (=παλιός), ἥμερος, ἤρεμος, ἥσυχος, κίβδηλος, λάβρος, λάλος, χέρσος, τιθασός (=ήμερος), π.χ. ὁ, ἡ αἰφνίδιος, τὸ αιφνίδιον.

 

γ) μερικά επίθετα σε -ος που χρησιμοποιούνται στο αρσενικό και το θηλυκό και ως ουσιαστικά, π.χ.

ὁ, ἡ ἀγωγός, τὸ ἀγωγὸν

ὁ, ἡ βοηθός, τὸ βοηθὸν  

ὁ, ἡ τιμωρός, τὸ τιμωρὸν

ὁ, ἡ τύραννος, τὸ τύραννον.

 

δ) μερικά απλά που λήγουν σε:

–ειος, π.χ. ὁ, ἡ βόρειος τὸ βόρειον

-ιος π.χ. ὁ, ἡ γαμήλιος, τὸ γαμήλιον

-ιμος ὁ, ἡ δόκιμος, τὸ δόκιμον

 

Για να το κάνουμε ακόμη πιο πολύπλοκο, υπάρχουν και επίθετα, απλά ή σύνθετα, που είναι συγχρόνως τρικατάληκτα και δικατάληκτα, π.χ.

 

Σύρτε στον πίνακα για να δείτε όλες τις στήλες

Δικατάληκτο   Τρικατάληκτο
ὁ, ἡ βέβαιος τὸ βέβαιον ή ὁ βέβαιος, ἡ βεβαία, τὸ βέβαιον
ὁ, ἡ ἔρημος, τὸ ἔρημον ή ὁ ἔρημος, ἡ ἐρήμη, τὸ ἔρημον
ὁ, ἡ ἀναίτιος, τὸ ἀναίτιον ή ὁ ἀναίτιος, ἡ ἀναιτία, τὸ ἀναίτιον
ὁ, ἡ ἀνάξιος, τὸ ἀνάξιον ή ὁ ἀνάξιος, ἡ ἀναξία, τὸ ἀνάξιον

 

 

 



Καταλήξεις

 

Σύρτε στον πίνακα για να δείτε όλες τις στήλες

Ενικός Αρσενικά Θηλυκά Ουδέτερα
ον.
γεν.
δοτ.
αιτ.
κλ.
-ος
-ου
-
-ον
-ε
-η
-ης
-
-ην
-η
-α
-ας
-
-αν
-α
-ον
-ου
-
-ον
-ον
Πληθυντικός Αρσενικά Θηλυκά Ουδέτερα
ον.
γεν.
δοτ.
αιτ.
κλ.
-οι
-ων
-οις
-ους
-οι
-αι
-ῶν
-αις
-ας
-αι
-α
-ων
-οις
-α
-α

 

 



Ασυναίρετα τριγενή και τρικατάληκτα

 

Παρατήρηση:

Τα δευτερόκλιτα επίθετα, που είναι τριγενή και τρικατάληκτα είναι λίγο ιδιόμορφα στο σχηματισμό των τριών γενών· πρόσεξε λίγο τα παρακάτω παραδείγματα:

 

Σύρτε στον πίνακα για να δείτε όλες τις στήλες

  αρσενικό θηλυκό ουδέτερο
α' ομάδα σοφὸς
ἀγαθὸς
θετικὸς
σοφ
ἀγαθ
θετικ
σοφὸν
ἀγαθὸν
θετικὸν
β' ομάδα δίκαιος
στερεὸς
νέος
δικαία
στερε
νέα
δίκαιον
στερεόν
νέον

 

Όπως παρατηρείς,

τα αρσενικά και των δύο ομάδων έχουν κατάληξη -ος·

τα ουδέτερα και των δύο ομάδων έχουν κατάληξη -ον·

τα θηλυκά όμως έχουν δύο καταλήξεις· άλλοτε κι άλλοτε

 

Ο λόγος αυτής της διαφοράς βρίσκεται στο αρσενικό!

 

Όταν πριν από την κατάληξη -ος του αρσενικού υπάρχει σύμφωνο εκτός από , τότε το θηλυκό σχηματίζεται με κατάληξη.

Όταν πριν από την κατάληξη -ος του αρσενικού υπάρχει φωνήεν ή , τότε το θηλυκό σχηματίζεται με κατάληξη .

Εξαίρεση αποτελεί το επίθετο ὁ ὄγδοος, ἡ ὀγδόη κι όχι η ὀγδόα.

 

Είναι απαραίτητη μια άσκηση: 1η άσκηση

 

 



Ασυναίρετα τριγενή και τρικατάληκτα (κλίση)

 

Σύρτε στον πίνακα για να δείτε όλες τις στήλες

Ενικός αριθμός

τοῦ
τῷ
τὸν
σοφ-ὸς
σοφ-οῦ
σοφ-
σοφ-ὸν
σοφ-
δίκαι-ος
δικαί-ου
δικαί-
δίκαι-ον
δίκαι-ε

τῆς
τῇ
τὴν
σοφ-
σοφ-ῆς
σοφ-
σοφ-ὴν
σοφ-
δικαί-α
δικαί-ας
δικαί-
δικαί-αν
δικαί-α
τὸ
τοῦ
τῷ
τὸ
σοφ-ὸν
σοφ-οῦ
σοφ-
σοφ-ὸν
σοφ-ὸν
δίκαι-ον
δικαί-ου
δικαί-
δίκαι-ον
δίκαι-ον
Πληθυντικός αριθμός
οἱ
τῶν
τοῖς
τοὺς
σοφ-οὶ
σοφ-ῶν
σοφ-οῖς
σοφ-οὺς
σοφ-οὶ
δίκαι-οι
δικαί-ων
δικαί-οις
δικαί-ους
δίκαι-οι
 
αἱ
τῶν
ταῖς
τὰς
σοφ-αὶ
σοφ-ῶν
σοφ-αῖς
σοφ-ὰς
σοφ-αὶ
δίκαι-αι
δικαί-ων
δικαί-αις
δικαί-ας
δίκαι-αι
τὰ
τῶν
τοῖς
τὰ
σοφ-
σοφ-ῶν
σοφ-οῖς
σοφ-
σοφ-
δίκαι-α
δικαί-ων
δικαί-οις
δίκαι-α
δίκαι-α

Το θηλυκό σε , γιατί πριν την κατάληξη -ος του αρσενικού υπάρχει σύμφωνο εκτός από ῥ.

Το θηλυκό σε, γιατί πριν από την κατάληξη -ος του αρσενικού υπάρχει φωνήεν ή .

 

Σχηματίζονται και κλίνονται σαν το σοφός:

ὁ θερμός, ἡ θερμή, τὸ θερμὸν // ὁ πρῶτος, ἡ πρώτη, τὸ πρῶτον //ὁ λίθινος, ἡ λιθίνη, το λίθινον.*

 

Σχηματίζονται και κλίνονται σαν το δίκαιος:

ὁ δεξιός, ἡ δεξιά, τὸ δεξιὸν // ὁ νέος, ἡ νέα, τὸ νέον // ὁ βέβαιος, ἡ βεβαία, τὸ βέβαιον*

 

* Όταν το αρσενικό τονίζεται στην ΠΠΛ, το θηλυκό τονίζεται στην ΠΛ

Αν θες να μάθεις το γιατί, διάβασε τα παρακάτω.

Ήρθε η ώρα για τη 2η άσκηση


Ένα μεγάλο πρόβλημα είναι ο τονισμός του θηλυκού, όταν το αρσενικό τονίζεται στην ΠΠΛ.

Ας πάρουμε το επίθετο ὁ ἅγιος. Σύμφωνα με όσα είπαμε παραπάνω, αφού πριν από το -ος της κατάληξης υπάρχει φωνήεν, το θηλυκό θα τελειώνει σε -α, άρα θα γίνει ἡ ἁγια.

Πού θα τονίσουμε όμως ; Θα πούμε  ἅγια ή  ἁγία;

 

Γι' αυτό υπάρχουν οι παρακάτω κανόνες που θα μας βοηθήσουν:

1. Το -α της κατάληξης είναι μακρό, αυτό σημαίνει ότι στα αρχαία προφερόταν ως δύο συλλαβές: α-γι-α-α.

2. Οι αρχαίοι (όπως κι εμείς οι νέοι), δεν μπορούσαν να τονίσουν πέρα από την ΠΠΛ, (πέρα από την τρίτη από το τέλος συλλαβή),

άρα

δε θα μπορούσαν να πουν ά-γι-α-α. (Προσπάθησε να το προφέρεις δυνατά ως μια λέξη, και θα δεις ότι δε λέγεται. Αν δεν το καταλαβαίνεις, πώς θα σου φαινόταν αν τονίζαμε εμείς τη λέξη ανωμαλος έτσι: άνωμαλος!

 

Άρα, όταν ένα θηλυκό επίθετο τελειώνει σε -α, τότε, για λόγους τονισμού, θα τονίζεται μέχρι την ΠΛ. Έτσι και: 

το θηλυκό του ἅγιος δεν είναι ἅγια αλλά ἁγία,

το θηλυκό του δίκαιος δεν είναι δίκαια αλλά δικαία

το θηλυκό του πλούσιος δεν είναι πλούσια αλλά πλουσία

το θηλυκό του ἐπιτήδειος δεν είναι επιτήδεια αλλά επιτηδεία

 

Αφού ξέρουμε πώς τονίζεται η ονομαστική του ενικού, ξέρουμε να τονίσουμε και τις υπόλοιπες πτώσεις του ενικού. Τα μάθαμε στην κλίση των ουσιαστικών. δες εδώ

 

Για τον πληθυντικό τώρα. Η ονομαστική, άρα και η κλητική (αφού είναι ίδιες) και η γενική, τονίζονται όπου και όπως τονίζονται οι ίδιες πτώσεις στο αρσενικό, π.χ.

 

Σύρτε στον πίνακα για να δείτε όλες τις στήλες

αρσενικό θηλυκό
ονομ. - κλ. γενική ονομ. - κλ. γενική
γιοι ἁγίων γιαι ἁγίων
γενναοι γενναίων γεννααι γενναίων
φαιδρο φαιδρν φαιδρα φαιδρν

 

 

 



Ασυναίρετα διγενή και τρικατάληκτα

 

Σύρτε στον πίνακα για να δείτε όλες τις στήλες

Ενικός αριθμός

τοῦ
τῷ
τὸν

τῆς
τῇ
τὴν
ἄφθον-ος
ἀφθόν-ου
ἀφθόν-
ἄφθον-ον
ἄφθον-ε
τιμωρ-ὸς
τιμωρ-οῦ
τιμωρ-
τιμωρ-ὸν
τιμωρ-
τὸ
τοῦ
τῷ
τὸ
ἄφθον-ον
ἀφθόν-ου
ἀφθόν-
ἄφθον-ον
ἄφθον-ον
τιμωρ-ὸν
τιμωρ-οῦ
τιμωρ-
τιμωρ-ὸν
τιμωρ-ὸν
Πληθυντικός αριθμός
οἱ
τῶν
τοῖς
τοὺς
αἱ
τῶν
ταῖς
τὰς
ἄφθον-οι
ἀφθόν-ων
ἀφθόν-οις
ἀφθόν-ους
ἄφθον-οι
τιμωρ-οὶ
τιμωρ-ῶν
τιμωρ-οῖς
τιμωρ-οὺς
τιμωρ-οὶ
τὰ
τῶν
τοῖς
τὰ
ἄφθον-α
ἀφθόν-ων
ἀφθόν-οις
ἄφθον-α
ἄφθον-α
τιμωρ-
τιμωρ-ῶν
τιμωρ-οῖς
τιμωρ-
τιμωρ-

 

Ήρθε η ώρα για δύο ασκήσεις: 3η άσκηση 4η άσκηση

 

 



Συνηρημένα επίθετα

 

Τα συνηρημένα δευτερόκλιτα επίθετα χωρίζονται σε δύο κατηγορίες:

1. τριγενή και τρικατάληκτα, π.χ. ὁ χρυσοῦς, ἡ χρυσῆ, τὸ χρυσοῦν

2. τριγενή και δικατάληκτα, π.χ. ὁ, ἡ εὔνους, τὸ εὔνουν.

 

Σχηματίζονται όπως και τα συνηρημένα ουσιαστικά της β' κλίσης.

Δεν έχουν κλητική!

 

Σύρτε στον πίνακα για να δείτε όλες τις στήλες

Συνηρημένα τριγενή και τρικατάληκτα Συνηρημένα διγενή και τρικατάληκτα
Ενικός αριθμός

τοῦ
τῷ
τὸν
χρυσ-οῦς
χρυσ-οῦ
χρυσ-
χρυσ-οῦν

τῆς
τῇ
τὴν
χρυσ-
χρυσ-ῆς
χρυσ-
χρυσ-ῆν
τὸ
τοῦ
τῷ
τὸ
χρυσ-οῦν
χρυσ-οῦ
χρυσ-
χρυσ-οῦν
Πληθυντικός αριθμός
οἱ
τῶν
τοῖς
τοὺς
χρυσ-οῖ
χρυσ-ῶν
χρυσ-οῖς
χρυσ-οῦς
αἱ
τῶν
ταῖς
τὰς
χρυσ-αῖ
χρυσ-ῶν
χρυσ-αῖς
χρυσ-ᾶς
τὰ
τῶν
τοῖς
τὰ
χρυσ-
χρυσ-ῶν
χρυσ-οῖς
χρυσ-
Ενικός αριθμός

τοῦ
τῷ
τὸν

τῆς
τῇ
τὴν
εὔν-ους
εὔν-ου
εὔν-
εὔν-ουν
τὸ
τοῦ
τῷ
τὸ
εὔν-ουν
εὔν-ου
εὔν-
εὔν-ουν
Πληθυντικός αριθμός
οἱ
τῶν
τοῖς
τοὺς
αἱ
τῶν
ταῖς
τὰς
εὖν-οι*
εὔν-ων
εὔν-οις
εὔν-ους
τὰ
τῶν
τοῖς
τὰ
εὔν-οα**
εὔν-ων
εὔν-οις
εὔν-οα

Προσοχή: Τονίζονται σ' όλες τις πτώσεις και στα τρία γένη στη λήγουσα και παίρνουν περισπωμένη.

* Η κατάληξη -οι στην ονομαστική πληθυντικού είναι βραχύχρονη, παρόλο που προέρχεται από συναίρεση.

** Στο τέλος του πληθυντικού των ουδετέρων το -οα μένει ασυναίρετο και έχουν κατάληξη -οα.

Τονίζονται παντού στην παραλήγουσα.

 

 

 



Αττικόκλιτα

 

Σύρτε στον πίνακα για να δείτε όλες τις στήλες

Ενικός αριθμός

τοῦ
τῷ
τὸν

τῆς
τῇ
τὴν
ἵλε-ως
ἵλε-ω
ἵλε-
ἵλε-ων
ἵλε-ως
τὸ
τοῦ
τῷ
τὸ
ἵλε-ων
ἵλε-ω
ἵλε-
ἵλε-ων
ἵλε-ων
Πληθυντικός αριθμός
οἱ
τῶν
τοῖς
τοὺς
αἱ
τῶν
ταῖς
τὰς
ἵλε-
ἵλε-ων
ἵλε-ῳς
ἵλε-ως
ἵλε-
τὰ
τῶν
τοῖς
τὰ
ἵλε-α*
ἵλε-ων
ἵλε-ῳς
ἵλε-α*
ἵλε-α*

 

Όλα τα αττικόκλιτα είναι δικατάληκτα εκτός από το επίθετο ὁ πλέως, ἡ  πλέα, τὸ πλέων· τα σύνθετά του όμως σχηματίζονται με δύο καταλήξεις, π.χ. ὁ, ἡ ἔμπλεως, τὸ ἔμπλεον

 * Στην ονομαστική, αιτιατική και κλητική του πληθυντικού του ουδετέρου, έχουν κατάληξη -α, σύμφωνα με τα ουδέτερα της κοινής β'  κλίσης

 

 




Βιβλιογραφία

 

1. Γραμματική της Αρχαίας Ελληνικής, Μιχ. Χ. Οικονόμου, ΟΕΔΒ

2. Γραμματική της Αρχαίας Ελληνικής Γλώσσης, Αχ. Τζάρτζανος, ΟΕΔΒ

3. Γραμματική Αρχαίας Ελληνικής, Λιναρδής Ιωάννης, εκδ. Χατζηθωμά, Θεσσαλονίκη, 2007

4. Συμφραστικός πίνακας λέξεων του Ανθολογίου Αττικής Πεζογραφίας

5. Perseus Digital Library